Su, 6, 50
Select a line for its word-by-word analysis.
मुहुर्मुहुर्वायुरुदेति सस्वनो यकृत्प्लिहान्त्राणि मुखादिवाक्षिपन् । (६।१)
muhurmuhurvāyurudeti sasvano yakṛtplihāntrāṇi mukhādivākṣipan |
स घोषवानाशु हिनस्त्यसून् यतस्ततस्तु हिक्केति भिषग्भिरुच्यते ॥ (६।२)
sa ghoṣavānāśu hinastyasūn yatastatastu hikketi bhiṣagbhirucyate ||
अन्नजां यमलां क्षुद्रां गम्भीरां महतीं तथा । (७।१)
annajāṃ yamalāṃ kṣudrāṃ gambhīrāṃ mahatīṃ tathā |
हिक्कयत्यूर्ध्वगो भूत्वा तां विद्यादन्नजां भिषक् । (१०।१)
hikkayatyūrdhvago bhūtvā tāṃ vidyādannajāṃ bhiṣak |
चिरेण यमलैर् वेगैर् या हिक्का सम्प्रवर्तते ॥ (१०।२)
cireṇa yamalair vegair yā hikkā sampravartate ||
कम्पयन्ती शिरोग्रीवं यमलां तां विनिर्दिशेत् । (११।१)
kampayantī śirogrīvaṃ yamalāṃ tāṃ vinirdiśet |
विकृष्टकालैर् या वेगैर् मन्दैः समभिवर्तते ॥ (११।२)
vikṛṣṭakālair yā vegair mandaiḥ samabhivartate ||
क्षुद्रिका नाम सा हिक्का जत्रुमूलात् प्रधाविता । (१२।१)
kṣudrikā nāma sā hikkā jatrumūlāt pradhāvitā |
नाभिप्रवृत्ता या हिक्का घोरा गम्भीरनादिनी ॥ (१२।२)
nābhipravṛttā yā hikkā ghorā gambhīranādinī ||
शुष्कौष्ठकण्ठजिह्वास्यश्वासपार्श्वरुजाकरी । (१३।१)
śuṣkauṣṭhakaṇṭhajihvāsyaśvāsapārśvarujākarī |
महाहिक्केति सा ज्ञेया सर्वगात्रप्रकम्पिनी ॥ (१४।३)
mahāhikketi sā jñeyā sarvagātraprakampinī ||
आयम्यते हिक्कतो ऽङ्गानि यस्य दृष्टिश्चोर्ध्वं ताम्यते यस्य गाढम् । (१५।१)
āyamyate hikkato 'ṅgāni yasya dṛṣṭiścordhvaṃ tāmyate yasya gāḍham |
क्षीणो ऽन्नद्विट् कासते यश्च हिक्की तौ द्वावन्त्यौ वर्जयेद्धिक्कमानौ ॥ (१५।२)
kṣīṇo 'nnadviṭ kāsate yaśca hikkī tau dvāvantyau varjayeddhikkamānau ||
प्राणायामोद्वेजनत्रासनानि सूचीतोदैः संभ्रमश्चात्र शस्तः । (१६।१)
prāṇāyāmodvejanatrāsanāni sūcītodaiḥ saṃbhramaścātra śastaḥ |
यष्ट्याह्वं वा माक्षिकेणावपीडे पिप्पल्यो वा शर्कराचूर्णयुक्ताः ॥ (१६।२)
yaṣṭyāhvaṃ vā mākṣikeṇāvapīḍe pippalyo vā śarkarācūrṇayuktāḥ ||
सर्पिः कोष्णं क्षीरमिक्षो रसो वा नातिक्षीणे छर्दनं शान्तिहेतोः । (१७।१)
sarpiḥ koṣṇaṃ kṣīramikṣo raso vā nātikṣīṇe chardanaṃ śāntihetoḥ |
नारीपयःपिष्टमशुक्लचन्दनं घृतं सुखोष्णं च ससैन्धवं तथा ॥ (१७।२)
nārīpayaḥpiṣṭamaśuklacandanaṃ ghṛtaṃ sukhoṣṇaṃ ca sasaindhavaṃ tathā ||
चूर्णीकृतं सैन्धवमम्भसाथवा निहन्ति हिक्कां च हितं च नस्यतः । (१८।१)
cūrṇīkṛtaṃ saindhavamambhasāthavā nihanti hikkāṃ ca hitaṃ ca nasyataḥ |
युञ्ज्याद्धूमं शालनिर्यासजातं नैपालं वा गोविषाणोद्भवं वा ॥ (१८।२)
yuñjyāddhūmaṃ śālaniryāsajātaṃ naipālaṃ vā goviṣāṇodbhavaṃ vā ||
सर्पिः स्निग्धैश्चर्मवालैः कृतं वा हिक्कास्थाने स्वेदनं चापि कार्यम् । (१९।१)
sarpiḥ snigdhaiścarmavālaiḥ kṛtaṃ vā hikkāsthāne svedanaṃ cāpi kāryam |
क्षौद्रोपेतं गैरिकं काञ्चनाह्वं लिह्याद्भस्म ग्राम्यसत्त्वास्थिजं वा ॥ (१९।२)
kṣaudropetaṃ gairikaṃ kāñcanāhvaṃ lihyādbhasma grāmyasattvāsthijaṃ vā ||
तद्वच्छ्वाविन्मेषगोशल्यकानां रोमाण्यन्तर्धूमदग्धानि चात्र । (२०।१)
tadvacchvāvinmeṣagośalyakānāṃ romāṇyantardhūmadagdhāni cātra |
मध्वाज्याक्तं बर्हिपत्रप्रसूतमेवं भस्मौदुम्बरं तैल्वकं वा ॥ (२०।२)
madhvājyāktaṃ barhipatraprasūtamevaṃ bhasmaudumbaraṃ tailvakaṃ vā ||
स्वर्जिक्षारं बीजपूराद्रसेन क्षौद्रोपेतं हन्ति लीढ्वाशु हिक्काम् । (२१।१)
svarjikṣāraṃ bījapūrādrasena kṣaudropetaṃ hanti līḍhvāśu hikkām |
सर्पिःस्निग्धा घ्नन्ति हिक्कां यवाग्वः कोष्णग्रासाः पायसो वा सुखोष्णः ॥ (२१।२)
sarpiḥsnigdhā ghnanti hikkāṃ yavāgvaḥ koṣṇagrāsāḥ pāyaso vā sukhoṣṇaḥ ||
शुण्ठीतोये साधितं क्षीरमाजं तद्वत् पीतं शर्करासंयुतं वा । (२२।१)
śuṇṭhītoye sādhitaṃ kṣīramājaṃ tadvat pītaṃ śarkarāsaṃyutaṃ vā |
आ तृप्तेर् वा सेव्यमानं निहन्याद् घ्रातं हिक्कामाशु मूत्रं त्वजाव्योः ॥ (२२।२)
ā tṛpter vā sevyamānaṃ nihanyād ghrātaṃ hikkāmāśu mūtraṃ tvajāvyoḥ ||
सपूतिकीटं लशुनोग्रगन्धाहिङ्ग्वब्जम् आचूर्ण्य सुभावितं तत् । (२३।१)
sapūtikīṭaṃ laśunogragandhāhiṅgvabjam ācūrṇya subhāvitaṃ tat |
क्षौद्रं सितां वारणकेशरं च पिबेद्रसेनेक्षुमधूकजेन ॥ (२३।२)
kṣaudraṃ sitāṃ vāraṇakeśaraṃ ca pibedrasenekṣumadhūkajena ||
पिबेत् पलं वा लवणोत्तमस्य द्वाभ्यां पलाभ्यां हविषः समग्रम् । (२४।१)
pibet palaṃ vā lavaṇottamasya dvābhyāṃ palābhyāṃ haviṣaḥ samagram |
हरीतकीं कोष्णजलानुपानां पिबेद्घृतं क्षारमधूपपन्नम् ॥ (२४।२)
harītakīṃ koṣṇajalānupānāṃ pibedghṛtaṃ kṣāramadhūpapannam ||
रसं कपित्थान्मधुपिप्पलीभ्यां शुक्तिप्रमाणं प्रपिबेत् सुखाय ॥ (२५।१)
rasaṃ kapitthānmadhupippalībhyāṃ śuktipramāṇaṃ prapibet sukhāya ||
कृष्णां सितां चामलकं च लीढं सशृङ्गवेरं मधुनाथवापि । (२६।१)
kṛṣṇāṃ sitāṃ cāmalakaṃ ca līḍhaṃ saśṛṅgaveraṃ madhunāthavāpi |
कोलास्थिमज्जाञ्जनलाजचूर्णं हिक्का निहन्यान्मधुनावलीढम् ॥ (२६।२)
kolāsthimajjāñjanalājacūrṇaṃ hikkā nihanyānmadhunāvalīḍham ||
खर्जूरमध्यं मागध्यः काशीशं दधिनाम च ॥ (२७।२)
kharjūramadhyaṃ māgadhyaḥ kāśīśaṃ dadhināma ca ||
चत्वार एते योगाः स्युः प्रतिपादप्रदर्शिताः । (२८।१)
catvāra ete yogāḥ syuḥ pratipādapradarśitāḥ |
मधुद्वितीयाः कर्तव्यास्ते हिक्कासु विजानता ॥ (२८।२)
madhudvitīyāḥ kartavyāste hikkāsu vijānatā ||
कपोतपारावतलावशकश्वदंष्ट्रगोधावृषदंशजान् रसान् । (२९।१)
kapotapārāvatalāvaśakaśvadaṃṣṭragodhāvṛṣadaṃśajān rasān |
पिबेत् फलाम्लानहिमान् ससैन्धवान् स्निग्धांस्तथैवर्ष्यमृगद्विजोद्भवान् ॥ (२९।२)
pibet phalāmlānahimān sasaindhavān snigdhāṃstathaivarṣyamṛgadvijodbhavān ||
विरेचनं पथ्यतमं ससैन्धवं घृतं सुखोष्णं च सितोपलायुतम् । (३०।१)
virecanaṃ pathyatamaṃ sasaindhavaṃ ghṛtaṃ sukhoṣṇaṃ ca sitopalāyutam |
सदागतावूर्ध्वगते ऽनुवासनं वदन्ति केचिच्च हिताय हिक्किनाम् ॥ (३०।२)
sadāgatāvūrdhvagate 'nuvāsanaṃ vadanti kecicca hitāya hikkinām ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.