Su, 3, 1
Select a line for its word-by-word analysis.
अथातः सर्वभूतचिन्ताशारीरं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)
athātaḥ sarvabhūtacintāśārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
सर्वभूतानां कारणम् अकारणं सत्त्वरजस्तमोलक्षणमष्टरूपमखिलस्य जगतः सम्भवहेतुर् अव्यक्तं नाम । (३।१)
sarvabhūtānāṃ kāraṇam akāraṇaṃ sattvarajastamolakṣaṇamaṣṭarūpamakhilasya jagataḥ sambhavahetur avyaktaṃ nāma |
तदेकं बहूनां क्षेत्रज्ञानाम् अधिष्ठानं समुद्र इवौदकानां भावानाम् ॥ (३।२)
tadekaṃ bahūnāṃ kṣetrajñānām adhiṣṭhānaṃ samudra ivaudakānāṃ bhāvānām ||
तस्माद् अव्यक्तान् महान् उत्पद्यते तल्लिङ्ग एव । (४।१)
tasmād avyaktān mahān utpadyate talliṅga eva |
तल्लिङ्गाच् च महतस् तल्लक्षण एवाहंकार उत्पद्यते स त्रिविधो वैकारिकस्तैजसो भूतादिर् इति । (४।२)
talliṅgāc ca mahatas tallakṣaṇa evāhaṃkāra utpadyate sa trividho vaikārikastaijaso bhūtādir iti |
तत्र वैकारिकाद् अहंकारात् तैजससहायात् तल्लक्षणान्येवैकादशेन्द्रियाण्युत्पद्यन्ते तद् यथा श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वाघ्राणवाग्घस्तोपस्थपायुपादमनांसीति तत्र पूर्वाणि पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि इतराणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि उभयात्मकं मनः । (४।३)
tatra vaikārikād ahaṃkārāt taijasasahāyāt tallakṣaṇānyevaikādaśendriyāṇyutpadyante tad yathā śrotratvakcakṣurjihvāghrāṇavāgghastopasthapāyupādamanāṃsīti tatra pūrvāṇi pañca buddhīndriyāṇi itarāṇi pañca karmendriyāṇi ubhayātmakaṃ manaḥ |
भूतादेर् अपि तैजससहायात् तल्लक्षणान्येव पञ्चतन्मात्राण्युत्पद्यन्ते तद् यथा शब्दतन्मात्रं स्पर्शतन्मात्रं रूपतन्मात्रं रसतन्मात्रं गन्धतन्मात्रम् इति । (४।४)
bhūtāder api taijasasahāyāt tallakṣaṇānyeva pañcatanmātrāṇyutpadyante tad yathā śabdatanmātraṃ sparśatanmātraṃ rūpatanmātraṃ rasatanmātraṃ gandhatanmātram iti |
तेषां विशेषाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धास् तेभ्यो भूतानि व्योमानिलानलजलोर्व्य एवमेषा तत्त्वचतुर्विंशतिर् व्याख्याता ॥ (४।५)
teṣāṃ viśeṣāḥ śabdasparśarūparasagandhās tebhyo bhūtāni vyomānilānalajalorvya evameṣā tattvacaturviṃśatir vyākhyātā ||
तत्र बुद्धीन्द्रियाणां शब्दादयो विषयाः कर्मेन्द्रियाणां यथासंख्यं वचनादानानन्दविसर्गविहरणानि ॥ (५।१)
tatra buddhīndriyāṇāṃ śabdādayo viṣayāḥ karmendriyāṇāṃ yathāsaṃkhyaṃ vacanādānānandavisargaviharaṇāni ||
अव्यक्तं महान् अहंकारः पञ्चतन्मात्राणि चेत्यष्टौ प्रकृतयः शेषाः षोडश विकाराः ॥ (६।१)
avyaktaṃ mahān ahaṃkāraḥ pañcatanmātrāṇi cetyaṣṭau prakṛtayaḥ śeṣāḥ ṣoḍaśa vikārāḥ ||
स्वः स्वश्चैषां विषयो ऽधिभूतं स्वयमध्यात्मम् अधिदैवतं बुद्धेर् ब्रह्मा अहंकारस्येश्वरः मनसश् चन्द्रमा दिशः श्रोत्रस्य त्वचो वायुः सूर्यश् चक्षुषो रसनस्यापः पृथिवी घ्राणस्य वाचो ऽग्निः हस्तयोर् इन्द्रः पादयोर् विष्णुः पायोर् मित्रः प्रजापतिरुपस्थस्येति ॥ (७।१)
svaḥ svaścaiṣāṃ viṣayo 'dhibhūtaṃ svayamadhyātmam adhidaivataṃ buddher brahmā ahaṃkārasyeśvaraḥ manasaś candramā diśaḥ śrotrasya tvaco vāyuḥ sūryaś cakṣuṣo rasanasyāpaḥ pṛthivī ghrāṇasya vāco 'gniḥ hastayor indraḥ pādayor viṣṇuḥ pāyor mitraḥ prajāpatirupasthasyeti ||
तत्र सर्व एवाचेतन एष वर्गः पुरुषः पञ्चविंशतितमः कार्यकारणसंयुक्तश्चेतयिता भवति । (८।१)
tatra sarva evācetana eṣa vargaḥ puruṣaḥ pañcaviṃśatitamaḥ kāryakāraṇasaṃyuktaścetayitā bhavati |
सत्यप्यचैतन्ये प्रधानस्य पुरुषकैवल्यार्थं प्रवृत्तिम् उपदिशन्ति क्षीरादींश् चात्र हेतूनुदाहरन्ति ॥ (८।२)
satyapyacaitanye pradhānasya puruṣakaivalyārthaṃ pravṛttim upadiśanti kṣīrādīṃś cātra hetūnudāharanti ||
अत ऊर्ध्वं प्रकृतिपुरुषयोः साधर्म्यवैधर्म्ये व्याख्यास्यामः । (९।१)
ata ūrdhvaṃ prakṛtipuruṣayoḥ sādharmyavaidharmye vyākhyāsyāmaḥ |
तद् यथा उभाव् अप्यनादी उभाव् अप्यनन्तौ उभाव् अप्यलिङ्गौ उभाव् अपि नित्यौ उभाव् अप्यनपरौ उभौ च सर्वगताव् इति एका तु प्रकृतिरचेतना त्रिगुणा बीजधर्मिणी प्रसवधर्मिण्यमध्यस्थधर्मिणी चेति बहवस्तु पुरुषाश्चेतनावन्तो ऽगुणा अबीजधर्माणो ऽप्रसवधर्माणो मध्यस्थधर्माणश् चेति ॥ (९।२)
tad yathā ubhāv apyanādī ubhāv apyanantau ubhāv apyaliṅgau ubhāv api nityau ubhāv apyanaparau ubhau ca sarvagatāv iti ekā tu prakṛtiracetanā triguṇā bījadharmiṇī prasavadharmiṇyamadhyasthadharmiṇī ceti bahavastu puruṣāścetanāvanto 'guṇā abījadharmāṇo 'prasavadharmāṇo madhyasthadharmāṇaś ceti ||
तत्र कारणानुरूपं कार्यमिति कृत्वा सर्व एवैते विशेषाः सत्त्वरजस्तमोमया भवन्ति तदञ्जनत्वात्तन्मयत्वाच्च तद्गुणा एव पुरुषा भवन्तीत्येके भाषन्ते ॥ (१०।१)
tatra kāraṇānurūpaṃ kāryamiti kṛtvā sarva evaite viśeṣāḥ sattvarajastamomayā bhavanti tadañjanatvāttanmayatvācca tadguṇā eva puruṣā bhavantītyeke bhāṣante ||
स्वभावमीश्वरं कालं यदृच्छां नियतिं तथा । (११।२)
svabhāvamīśvaraṃ kālaṃ yadṛcchāṃ niyatiṃ tathā |
परिणामं च मन्यन्ते प्रकृतिं पृथुदर्शिनः ॥ (११।३)
pariṇāmaṃ ca manyante prakṛtiṃ pṛthudarśinaḥ ||
तन्मयान्येव भूतानि तद्गुणान्येव चादिशेत् । (१२।१)
tanmayānyeva bhūtāni tadguṇānyeva cādiśet |
तैश् च तल्लक्षणः कृत्स्नो भूतग्रामो व्यजन्यत ॥ (१२।२)
taiś ca tallakṣaṇaḥ kṛtsno bhūtagrāmo vyajanyata ||
तस्योपयोगो ऽभिहितश्चिकित्सां प्रति सर्वदा । (१३।१)
tasyopayogo 'bhihitaścikitsāṃ prati sarvadā |
भूतेभ्यो हि परं यस्मान्नास्ति चिन्ता चिकित्सिते ॥ (१३।२)
bhūtebhyo hi paraṃ yasmānnāsti cintā cikitsite ||
यतो ऽभिहितं तत् सम्भवद्रव्यसमूहो भूतादिर् उक्तो भौतिकानि चेन्द्रियाण्यायुर्वेदे वर्ण्यन्ते तथेन्द्रियार्थः ॥ (१४।१)
yato 'bhihitaṃ tat sambhavadravyasamūho bhūtādir ukto bhautikāni cendriyāṇyāyurvede varṇyante tathendriyārthaḥ ||
इन्द्रियेणेन्द्रियार्थं तु स्वं स्वं गृह्णाति मानवः । (१५।२)
indriyeṇendriyārthaṃ tu svaṃ svaṃ gṛhṇāti mānavaḥ |
नियतं तुल्ययोनित्वान् नान्येनान्यम् इति स्थितिः ॥ (१५।३)
niyataṃ tulyayonitvān nānyenānyam iti sthitiḥ ||
न चायुर्वेदशास्त्रेषूपदिश्यन्ते सर्वगताः क्षेत्रज्ञा नित्याश् च असर्वगतेषु च क्षेत्रज्ञेषु नित्यपुरुषख्यापकान् हेतून् उदाहरन्ति आयुर्वेदशास्त्रेष्वसर्वगताः क्षेत्रज्ञा नित्याश्च तिर्यग्योनिमानुषदेवेषु संचरन्ति धर्माधर्मनिमित्तं त एते ऽनुमानग्राह्याः परमसूक्ष्माश्चेतनावन्तः शाश्वता लोहितरेतसोः संनिपातेष्वभिव्यज्यन्ते यतो ऽभिहितं पञ्चमहाभूतशरीरिसमवायः पुरुष इति स एष कर्मपुरुषश्चिकित्साधिकृतः ॥ (१६।१)
na cāyurvedaśāstreṣūpadiśyante sarvagatāḥ kṣetrajñā nityāś ca asarvagateṣu ca kṣetrajñeṣu nityapuruṣakhyāpakān hetūn udāharanti āyurvedaśāstreṣvasarvagatāḥ kṣetrajñā nityāśca tiryagyonimānuṣadeveṣu saṃcaranti dharmādharmanimittaṃ ta ete 'numānagrāhyāḥ paramasūkṣmāścetanāvantaḥ śāśvatā lohitaretasoḥ saṃnipāteṣvabhivyajyante yato 'bhihitaṃ pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa iti sa eṣa karmapuruṣaścikitsādhikṛtaḥ ||
तस्य सुखदुःखे इच्छाद्वेषौ प्रयत्नः प्राणापानाव् उन्मेषनिमेषौ बुद्धिर्मनः संकल्पो विचारणा स्मृतिर् विज्ञानम् अध्यवसायो विषयोपलब्धिश् च गुणाः ॥ (१७।१)
tasya sukhaduḥkhe icchādveṣau prayatnaḥ prāṇāpānāv unmeṣanimeṣau buddhirmanaḥ saṃkalpo vicāraṇā smṛtir vijñānam adhyavasāyo viṣayopalabdhiś ca guṇāḥ ||
सात्त्विकास् त्व् आनृशंस्यं संविभागरुचिता तितिक्षा सत्यं धर्म आस्तिक्यं ज्ञानं बुद्धिर्मेधा स्मृतिर् धृतिर् अनभिषङ्गश् च राजसास् तु दुःखबहुलताटनशीलताधृतिर् अहंकार आनृतिकत्वम् अकारुण्यं दम्भो मानो हर्षः क्रोधश्च तामसास्तुविषादित्वं नास्तिक्यमधर्मशीलता बुद्धेर् निरोधो ऽज्ञानं दुर्मेधस्त्वम् अकर्मशीलता निद्रालुत्वं चेति ॥ (१८।१)
sāttvikās tv ānṛśaṃsyaṃ saṃvibhāgarucitā titikṣā satyaṃ dharma āstikyaṃ jñānaṃ buddhirmedhā smṛtir dhṛtir anabhiṣaṅgaś ca rājasās tu duḥkhabahulatāṭanaśīlatādhṛtir ahaṃkāra ānṛtikatvam akāruṇyaṃ dambho māno harṣaḥ krodhaśca tāmasāstuviṣāditvaṃ nāstikyamadharmaśīlatā buddher nirodho 'jñānaṃ durmedhastvam akarmaśīlatā nidrālutvaṃ ceti ||
आन्तरिक्षास् तु शब्दः शब्देन्द्रियं सर्वच्छिद्रसमूहो विविक्तता च वायव्यास्तु स्पर्शः स्पर्शेन्द्रियं सर्वचेष्टासमूहः सर्वशरीरस्पन्दनं लघुता च तैजसास् तु रूपं रूपेन्द्रियं वर्णः संतापो भ्राजिष्णुता पक्तिरमर्षस्तैक्ष्ण्यं शौर्यं च आप्यास्तु रसो रसनेन्द्रियं सर्वद्रवसमूहो गुरुता शैत्यं स्नेहो रेतश्च पार्थिवास्तु गन्धो गन्धेन्द्रियं सर्वमूर्तसमूहो गुरुता चेति ॥ (१९।१)
āntarikṣās tu śabdaḥ śabdendriyaṃ sarvacchidrasamūho viviktatā ca vāyavyāstu sparśaḥ sparśendriyaṃ sarvaceṣṭāsamūhaḥ sarvaśarīraspandanaṃ laghutā ca taijasās tu rūpaṃ rūpendriyaṃ varṇaḥ saṃtāpo bhrājiṣṇutā paktiramarṣastaikṣṇyaṃ śauryaṃ ca āpyāstu raso rasanendriyaṃ sarvadravasamūho gurutā śaityaṃ sneho retaśca pārthivāstu gandho gandhendriyaṃ sarvamūrtasamūho gurutā ceti ||
तत्र सत्त्वबहुलमाकाशं रजोबहुलो वायुः सत्त्वरजोबहुलो ऽग्निः सत्त्वतमोबहुला आपस् तमोबहुला पृथिवीति ॥ (२०।१)
tatra sattvabahulamākāśaṃ rajobahulo vāyuḥ sattvarajobahulo 'gniḥ sattvatamobahulā āpas tamobahulā pṛthivīti ||
अन्योन्यानुप्रविष्टानि सर्वाण्येतानि निर्दिशेत् । (२१।२)
anyonyānupraviṣṭāni sarvāṇyetāni nirdiśet |
स्वे स्वे द्रव्ये तु सर्वेषां व्यक्तं लक्षणम् इष्यते ॥ (२१।३)
sve sve dravye tu sarveṣāṃ vyaktaṃ lakṣaṇam iṣyate ||
अष्टौ प्रकृतयः प्रोक्ता विकाराः षोडशैव तु । (२२।१)
aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vikārāḥ ṣoḍaśaiva tu |
क्षेत्रज्ञश् च समासेन स्वतन्त्रपरतन्त्रयोः ॥ (२२।२)
kṣetrajñaś ca samāsena svatantraparatantrayoḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.