अथातः सर्पदष्टविषचिकित्सितं कल्पं व्याख्यास्यामः ॥ (१।०)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।०)

सर्वैर् एवादितः सर्पैः शाखादष्टस्य देहिनः । (३।१)

दंशस्योपरि बध्नीयादरिष्टाश्चतुरङ्गुले ॥ (३।२)

प्लोतचर्मान्तवल्कानां मृदुनान्यतमेन वै । (४।१)

न गच्छति विषं देहमरिष्टाभिर् निवारितम् ॥ (४।२)

दहेद्दंशमथोत्कृत्य यत्र बन्धो न जायते । (५।१)

आचूषणच्छेददाहाः सर्वत्रैव तु पूजिताः ॥ (५।२)

प्रतिपूर्य मुखं वस्त्रैर् हितमाचूषणं भवेत् । (६।१)

स दष्टव्यो ऽथवा सर्पो लोष्टो वापि हि तत्क्षणम् ॥ (६।२)

अथ मण्डलिना दष्टं न कथंचन दाहयेत् । (७।१)

स पित्तबाहुल्यविषाद्दंशो दाहाद्विसर्पते ॥ (७।२)

अरिष्टाम् अपि मन्त्रैश्च बध्नीयान्मन्त्रकोविदः । (८।१)

सा तु रज्ज्वादिभिर् बद्धा विषप्रतिकरी मता ॥ (८।२)

देवब्रह्मर्षिभिः प्रोक्ता मन्त्राः सत्यतपोमयाः । (९।१)

भवन्ति नान्यथा क्षिप्रं विषं हन्युः सुदुस्तरम् ॥ (९।२)

विषं तेजोमयैर् मन्त्रैः सत्यब्रह्मतपोमयैः । (१०।१)

यथा निवार्यते क्षिप्रं प्रयुक्तैर् न तथौषधैः ॥ (१०।२)

मन्त्राणां ग्रहणं कार्यं स्त्रीमांसमधुवर्जिना । (११।१)

मिताहारेण शुचिना कुशास्तरणशायिना ॥ (११।२)

गन्धमाल्योपहारैश्च बलिभिश्चापि देवताः । (१२।१)

पूजयेन्मन्त्रसिद्ध्यर्थं जपहोमैश्च यत्नतः ॥ (१२।२)

मन्त्रास्त्वविधिना प्रोक्ता हीना वा स्वरवर्णतः । (१३।१)

यस्मान्न सिद्धिमायान्ति तस्माद् योज्यो ऽगदक्रमः ॥ (१३।२)

समन्ततः सिरा दंशाद्विध्येत्तु कुशलो भिषक् । (१४।१)

शाखाग्रे वा ललाटे वा व्यध्यास्ता विसृते विषे ॥ (१४।२)

रक्ते निर्ह्रियमाणे तु कृत्स्नं निर्ह्रियते विषम् । (१५।१)

तस्माद् विस्रावयेद्रक्तं सा ह्यस्य परमा क्रिया ॥ (१५।२)

समन्तादगदैर् दंशं प्रच्छयित्वा प्रलेपयेत् । (१६।१)

चन्दनोशीरयुक्तेन वारिणा परिषेचयेत् ॥ (१६।२)

पाययेतागदांस्तांस्तान् क्षीरक्षौद्रघृतादिभिः । (१७।१)

तदलाभे हिता वा स्यात् कृष्णा वल्मीकमृत्तिका ॥ (१७।२)

कोविदारशिरीषार्ककटभीर्वापि भक्षयेत् । (१८।१)

न पिबेत्तैलकौलत्थमद्यसौवीरकाणि च ॥ (१८।२)

द्रवमन्यत्तु यत्किंचित् पीत्वा पीत्वा तदुद्वमेत् । (१९।१)

प्रायो हि वमनेनैव सुखं निर्ह्रियते विषम् ॥ (१९।२)

फणिनां विषवेगे तु प्रथमे शोणितं हरेत् । (२०।१)

द्वितीये मधुसर्पिर्भ्यां पाययेतागदं भिषक् ॥ (२०।२)

नस्यकर्माञ्जने युञ्ज्यात्तृतीये विषनाशने । (२१।१)

वान्तं चतुर्थे पूर्वोक्तां यवागूमथ दापयेत् ॥ (२१।२)

शीतोपचारं कृत्वादौ भिषक् पञ्चमषष्ठयोः । (२२।१)

पाययेच्छोधनं तीक्ष्णं यवागूं चापि कीर्तिताम् ॥ (२२।२)

सप्तमे त्ववपीडेन शिरस्तीक्ष्णेन शोधयेत् । (२३।१)

तीक्ष्णमेवाञ्जनं दद्यात् तीक्ष्णशस्त्रेण मूर्ध्नि च ॥ (२३।२)

कृत्वा काकपदं चर्म सासृग्वा पिशितं क्षिपेत् । (२४।१)

पूर्वे मण्डलिनां वेगे दर्वीकरवदाचरेत् ॥ (२४।२)

अगदं मधुसर्पिर्भ्यां द्वितीये पाययेत च । (२५।१)

वामयित्वा यवागूं च पूर्वोक्तामथ दापयेत् ॥ (२५।२)

तृतीये शोधितं तीक्ष्णैर् यवागूं पाययेद्धिताम् । (२६।१)

चतुर्थे पञ्चमे चापि दर्वीकरवदाचरेत् ॥ (२६।२)

काकोल्यादिर्हितः षष्ठे पेयश्च मधुरो ऽगदः । (२७।१)

हितो ऽवपीडे त्वगदः सप्तमे विषनाशनः ॥ (२७।२)

राजिमन्त्पूर्वे राजिमतां वेगे ऽलाबुभिः शोणितं हरेत् । (२८।१)

अगदं मधुसर्पिर्भ्यां संयुक्तं पाययेत च ॥ (२८।२)

वान्तं द्वितीये त्वगदं पाययेद्विषनाशनम् । (२९।१)

तृतीयादिषु त्रिष्वेवं विधिर्दार्वीकरो हितः ॥ (२९।२)

षष्ठे ऽञ्जनं तीक्ष्णतमम् अवपीडश्च सप्तमे । (३०।१)

गर्भिणीबालवृद्धानां सिराव्यधनवर्जितम् ॥ (३०।२)

विषार्तानां यथोद्दिष्टं विधानं शस्यते मृदु । (३१।१)

रक्तावसेकाञ्जनानि नरतुल्यान्यजाविके ॥ (३१।२)

त्रिगुणं महिषे सोष्ट्रे गवाश्वे द्विगुणं तु तत् । (३२।१)

चतुर्गुणं तु नागानां केवलं सर्वपक्षिणाम् ॥ (३२।२)

परिषेकान् प्रदेहांश्च सुशीतानवचारयेत् । (३३।१)

माषकं त्वञ्जनस्येष्टं द्विगुणं नस्यतो हितम् । (३३।२)

पाने चतुर्गुणं पथ्यं वमने ऽष्टगुणं पुनः ॥ (३३।३)

देशप्रकृतिसात्म्यर्तुविषवेगबलाबलम् । (३४।१)

प्रधार्य निपुणं बुद्ध्या ततः कर्म समाचरेत् ॥ (३४।२)

वेगानुपूर्व्या कर्मोक्तमिदं विषविनाशनम् । (३५।१)

कर्मावस्थाविशेषेण विषयोर् उभयोः शृणु ॥ (३५।२)

विवर्णे कठिने शूने सरुजे ऽङ्गे विषान्विते । (३६।१)

तूर्णं विस्रवणं कार्यमुक्तेन विधिना ततः ॥ (३६।२)

क्षुधार्तमनिलप्रायं तद्विषार्तं समाहितः । (३७।१)

पाययेत रसं सर्पिः शुक्तं क्षौद्रं तथा दधि ॥ (३७।२)

तृड्दाहधर्मसंमोहे पैत्तं पैत्तविषातुरम् । (३८।१)

शीतैः संवाहनस्नानप्रदेहैः समुपाचरेत् ॥ (३८।२)

शीते शीतप्रसेकार्तं श्लैष्मिकं कफकृद्विषम् । (३९।१)

वामयेद्वमनैस्तीक्ष्णैस्तथा मूर्च्छामदान्वितम् ॥ (३९।२)

कोष्ठदाहरुजाध्मानमूत्रसङ्गरुगन्वितम् । (४०।१)

विरेचयेच्छकृद्वायुसङ्गपित्तातुरं नरम् ॥ (४०।२)

शूनाक्षिकूटं निद्रार्तं विवर्णाविललोचनम् । (४१।१)

विवर्णं चापि पश्यन्तमञ्जनैः समुपाचरेत् ॥ (४१।२)

शिरोरुग्गौरवालस्यहनुस्तम्भगलग्रहे । (४२।१)

शिरो विरेचयेत् क्षिप्रं मन्यास्तम्भे च दारुणे ॥ (४२।२)

नष्टसंज्ञं विवृत्ताक्षं भग्नग्रीवं विरेचनैः । (४३।१)

चूर्णैः प्रधमनैस्तीक्ष्णैर् विषार्तं समुपाचरेत् ॥ (४३।२)

ताडयेच्च सिराः क्षिप्रं तस्य शाखाललाटजाः । (४४।१)

तास्वप्रसिच्यमानासु मूर्ध्नि शस्त्रेण शस्त्रवित् ॥ (४४।२)

कुर्यात् काकपदाकारं व्रणमेवं स्रवन्ति ताः । (४५।१)

सरक्तं चर्म मांसं वा निक्षिपेच्चास्य मूर्धनि ॥ (४५।२)

चर्मवृक्षकषायं वा कल्कं वा कुशलो भिषक् । (४६।१)

वादयेच्चागदैर् लिप्त्वा दुन्दुभींस्तस्य पार्श्वयोः ॥ (४६।२)

लब्धसंज्ञं पुनश्चैनम् ऊर्ध्वं चाधश्च शोधयेत् । (४७।१)

निःशेषं निर्हरेच्चैवं विषं परमदुर्जयम् ॥ (४७।२)

अल्पमप्यवशिष्टं हि भूयो वेगाय कल्पते । (४८।१)

कुर्याद्वा सादवैवर्ण्यज्वरकासशिरोरुजः ॥ (४८।२)

शोफशोषप्रतिश्यायतिमिरारुचिपीनसान् । (४९।१)

तेषु चापि यथादोषं प्रतिकर्म प्रयोजयेत् ॥ (४९।२)

विषार्तोपद्रवांश्चापि यथास्वं समुपाचरेत् । (५०।१)

अथारिष्टां विमुच्याशु प्रच्छयित्वाङ्कितं तया ॥ (५०।२)

दह्यात् तत्र विषं स्कन्नं भूयो वेगाय कल्पते । (५१।१)

एवमौषधिभिर् मन्त्रैः क्रियायोगैश्च यत्नतः ॥ (५१।२)

विषे हृतगुणे देहाद्यदा दोषः प्रकुप्यति । (५२।१)

तदा पवनमुद्वृत्तं स्नेहाद्यैः समुपाचरेत् ॥ (५२।२)

तैलमत्स्यकुलत्थाम्लवर्ज्यैर् विषहरायुतैः । (५३।१)

पित्तज्वरहरैः पित्तं कषायस्नेहबस्तिभिः ॥ (५३।२)

कफमारग्वधाद्येन सक्षौद्रेण गणेन तु । (५४।१)

श्लेष्मघ्नैर् अगदैश्चैव तिक्तै रूक्षैश्च भोजनैः ॥ (५४।२)

वृक्षप्रपातविषमपतितं मृतमम्भसि । (५५।१)

उद्बद्धं च मृतं सद्यश्चिकित्सेन्नष्टसंज्ञवत् ॥ (५५।२)

गाढं बद्धे ऽरिष्टया प्रच्छिते वा तीक्ष्णैर् लेपैस्तद्विधैर् वावशिष्टैः । (५६।१)

शूने गात्रे क्लिन्नमत्यर्थपूति ज्ञेयं मांसं तद्विषात् पूति कष्टम् ॥ (५६।२)

सद्यो विद्धं निस्रवेत् कृष्णरक्तं पाकं यायाद्दह्यते चाप्यभीक्ष्णम् । (५७।१)

कृष्णीभूतं क्लिन्नमत्यर्थपूति शीर्णं मांसं यात्यजस्रं क्षताच्च ॥ (५७।२)

तृष्णा मूर्च्छा भ्रान्तिदाहौ ज्वरश्च यस्य स्युस्तं दिग्धविद्धं व्यवस्येत् । (५८।१)

पूर्वोद्दिष्टं लक्षणं सर्वमेतज्जुष्टं यस्यालं विषेण व्रणाः स्युः ॥ (५८।२)

लूतादष्टा दिग्धविद्धा विषैर् वा जुष्टाः प्रायस्ते व्रणाः पूतिमांसाः । (५९।१)

तेषां युक्त्या पूतिमांसान्यपोह्य वार्योकोभिः शोणितं चापहृत्य ॥ (५९।२)

हृत्वा दोषान् क्षिप्रमूर्ध्वं त्वधश्च सम्यक् सिञ्चेत् क्षीरिणां त्वक्कषायैः । (६०।१)

अन्तर्वस्त्रं दापयेच्च प्रदेहान् शीतैर् द्रव्यैर् आज्ययुक्तैर् विषघ्नैः ॥ (६०।२)

भिन्ने त्व् अस्थ्ना दुष्टजातेन कार्यः पूर्वो मार्गः पैत्तिके यो विषे च । (६१।१)

त्रिवृद्विशल्ये मधुकं हरिद्रे रक्ता नरेन्द्रो लवणश्च वर्गः ॥ (६१।२)

कटुत्रिकं चैव सुचूर्णितानि शृङ्गे निदध्यान्मधुसंयुतानि । (६२।१)

एषो ऽगदो हन्ति विषं प्रयुक्तः पानाञ्जनाभ्यञ्जननस्ययोगैः ॥ (६२।२)

अवार्यवीर्यो विषवेगहन्ता महागदो नाम महाप्रभावः । (६३।१)

विडङ्गपाठात्रिफलाजमोदाहिङ्गूनि वक्रं त्रिकटूनि चैव ॥ (६३।२)

सर्वश्च वर्गो लवणः सुसूक्ष्मः सचित्रकः क्षौद्रयुतो निधेयः । (६४।१)

शृङ्गे गवां शृङ्गमयेन चैव प्रच्छादितः पक्षमुपेक्षितश्च ॥ (६४।२)

एषो ऽगदः स्थावरजङ्गमानां जेता विषाणामजितो हि नाम्ना । (६५।१)

प्रपौण्डरीकं सुरदारु मुस्ता कालानुसार्या कटुरोहिणी च ॥ (६५।२)

स्थौणेयकध्यामकगुग्गुलूनि पुंनागतालीशसुवर्चिकाश्च । (६६।१)

कुटन्नटैलासितसिन्धुवाराः शैलेयकुष्ठे तगरं प्रियङ्गुः ॥ (६६।२)

रोध्रं जलं काञ्चनगैरिकं च समागधं चन्दनसैन्धवं च । (६७।१)

सूक्ष्माणि चूर्णानि समानि कृत्वा शृङ्गे निदध्यान्मधुसंयुतानि ॥ (६७।२)

एषो ऽगदस्तार्क्ष्य इति प्रदिष्टो विषं निहन्याद् अपि तक्षकस्य । (६८।१)

मांसीहरेणुत्रिफलामुरङ्गीरक्तालतायष्टिकपद्मकानि ॥ (६८।२)

विडङ्गतालीशसुगन्धिकैलात्वक्कुष्ठपत्राणि सचन्दनानि । (६९।१)

भार्गी पटोलं किणिही सपाठा मृगादनी कर्कटिका पुरश्च ॥ (६९।२)

पालिन्द्यशोकौ क्रमुकं सुरस्याः प्रसूनमारुष्करजं च पुष्पम् । (७०।१)

सूक्ष्मानि चूर्णानि समानि शृङ्गे न्यसेत् सपित्तानि समाक्षिकाणि ॥ (७०।२)

वराहगोधाशिखिशल्लकीनां मार्जारजं पार्षतनाकुले च । (७१।१)

यस्यागदो ऽयं सुकृतो गृहे स्यान् नाम्नर्षभो नाम नरर्षभस्य ॥ (७१।२)

न तत्र सर्पाः कुत एव कीटास्त्यजन्ति वीर्याणि विषाणि चैव । (७२।१)

एतेन भेर्यः पटहाश्च दिग्धा नानद्यमाना विषमाशु हन्युः ॥ (७२।२)

दिग्धाः पताकाश्च निरीक्ष्य सद्यो विषाभिभूता ह्यविषा भवन्ति । (७३।१)

लाक्षा हरेणुर्नलदं प्रियङ्गुः शिग्रुद्वयं यष्टिकपृथ्विकाश्च ॥ (७३।२)

चूर्णीकृतो ऽयं रजनीविमिश्रः सर्पिर्मधुभ्यां सहितो निधेयः । (७४।१)

शृङ्गे गवां पूर्ववद् आपिधानस् ततः प्रयोज्यो ऽञ्जननस्यपानैः ॥ (७४।२)

संजीवनो नाम गतासुकल्पानेषो ऽगदो जीवयतीह मर्त्यान् । (७५।१)

श्लेष्मातकीकट्फलमातुलुङ्ग्यः श्वेता गिरिह्वा किणिही सिता च ॥ (७५।२)

सतण्डुलीयो ऽगद एष मुख्यो विषेषु दर्वीकरराजिलानाम् । (७६।१)

द्राक्षा सुगन्धा नगवृत्तिका च श्वेता समङ्गा समभागयुक्ता ॥ (७६।२)

देयो द्विभागः सुरसाछदस्य कपित्थबिल्वाद् अपि दाडिमाच्च । (७७।१)

तथार्धभागः सितसिन्धुवारादङ्कोठमूलाद् अपि गैरिकाच्च ॥ (७७।२)

एषो ऽगदः क्षौद्रयुतो निहन्ति विशेषतो मण्डलिनां विषाणि । (७८।१)

वंशत्वगार्द्रामलकं कपित्थं कटुत्रिकं हैमवती सकुष्ठा ॥ (७८।२)

करञ्जबीजं तगरं शिरीषपुष्पं च गोपित्तयुतं निहन्ति । (७९।१)

विषाणि लूतोन्दुरपन्नगानां कैटं च लेपाञ्जननस्यपानैः ॥ (७९।२)

पुरीषमूत्रानिलगर्भसङ्गान्निहन्ति वर्त्यञ्जननाभिलेपैः । (८०।१)

काचार्मकोथान् पटलांश्च घोरान् पुष्पं च हन्त्यञ्जननस्ययोगैः ॥ (८०।२)

समूलपुष्पाङ्कुरवल्कबीजात् क्वाथः शिरीषात् त्रिकटुप्रगाढः । (८१।१)

सलावणः क्षौद्रयुतो ऽथ पीतो विशेषतः कीटविषं निहन्ति ॥ (८१।२)

कुष्ठं त्रिकटुकं दार्वी मधुकं लवणद्वयम् । (८२।१)

मालती नागपुष्पं च सर्वाणि मधुराणि च ॥ (८२।२)

कपित्थरसपिष्टो ऽयं शर्कराक्षौद्रसंयुतः । (८३।१)

विषं हन्त्यगदः सर्वं मूषिकाणां विशेषतः ॥ (८३।२)

सोमराजीफलं पुष्पं कटभी सिन्धुवारकः । (८४।१)

चोरको वरुणः कुष्ठं सर्पगन्धा ससप्तला ॥ (८४।२)

पुनर्नवा शिरीषस्य पुष्पमारग्वधार्कजम् । (८५।१)

श्यामाम्बष्ठा विडङ्गानि तथाम्राश्मन्तकानि च ॥ (८५।२)

भूमी कुरबकश्चैव गण एकसरः स्मृतः । (८६।१)

एकशो द्वित्रिशो वापि प्रयोक्तव्यो विषापहः ॥ (८६।२)