अथातो मुखरोगचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।१)

चतुर्विधेन स्नेहेन मधूच्छिष्टयुतेन च । (३।१)

वातजे ऽभ्यञ्जनं कुर्यान्नाडीस्वेदं च बुद्धिमान् ॥ (३।२)

विदध्यादोष्ठकोपे तु साल्वणं चोपनाहने । (४।१)

मस्तिष्के चैव नस्ये च तैलं वातहरं हितम् ॥ (४।२)

श्रीवेष्टकं सर्जरसं सुरदारु सगुग्गुलु । (५।१)

यष्टीमधुकचूर्णं तु विदध्यात् प्रतिसारणम् ॥ (५।२)

पित्तरक्ताभिघातोत्थं जलौकोभिर् उपाचरेत् । (६।१)

पित्तविद्रधिवच्चापि क्रियां कुर्याद् अशेषतः ॥ (६।२)

शिरोविरेचनं धूमः स्वेदः कवल एव च । (७।१)

हृते रक्ते प्रयोक्तव्यमोष्ठकोपे कफात्मके ॥ (७।२)

त्र्यूषणं स्वर्जिकाक्षारो यवक्षारो विडं तथा । (८।१)

क्षौद्रयुक्तं विधातव्यमेतच्च प्रतिसारणम् ॥ (८।२)

मेदोजे स्वेदिते भिन्ने शोधिते ज्वलनो हितः । (९।१)

प्रियङ्गुत्रिफलालोध्रं सक्षौद्रं प्रतिसारणम् ॥ (९।२)

एतदोष्ठप्रकोपानां साध्यानां कर्म कीर्तितम् । (१०।१)

दन्तमूलरोगदन्तमूलगतानां तु रोगाणां कर्म वक्ष्यते ॥ (१०।२)

शीतादे हृतरक्ते तु तोये नागरसर्षपान् । (११।१)

निष्क्वाथ्य त्रिफलां मुस्तं गण्डूषः सरसाञ्जनः ॥ (११।२)

प्रियङ्गवश्च मुस्तं च त्रिफला च प्रलेपनम् । (१२।१)

नस्यं च त्रिफलासिद्धं मधुकोत्पलपद्मकैः ॥ (१२।२)

दन्तपुप्पुटके कार्यं तरुणे रक्तमोक्षणम् । (१३।१)

सपञ्चलवणः क्षारः सक्षौद्रः प्रतिसारणम् ॥ (१३।२)

हितः शिरोविरेकश्च नस्यं स्निग्धं च भोजनम् । (१४।१)

विस्राविते दन्तवेष्टे व्रणांस्तु प्रतिसारयेत् ॥ (१४।२)

रोध्रपत्तङ्गयष्ट्याह्वलाक्षाचूर्णैर् मधूत्तरैः । (१५।१)

गण्डूषे क्षीरिणो योज्याः सक्षौद्रघृतशर्कराः ॥ (१५।२)

काकोल्यादौ दशक्षीरसिद्धं सर्पिश्च नस्यतः । (१६।१)

शौषिरे हृतरक्ते तु रोध्रमुस्तरसाञ्जनैः ॥ (१६।२)

सक्षौद्रैः शस्यते लेपो गण्डूषे क्षीरिणो हिताः । (१७।१)

सारिवोत्पलयष्ट्याह्वसावरागुरुचन्दनैः ॥ (१७।२)

क्षीरे दशगुणे सिद्धं सर्पिर्नस्ये च पूजितम् । (१८।१)

क्रियां परिदरे कुर्याच्छीतादोक्तां विचक्षणः ॥ (१८।२)

उपकुशसंशोध्योभयतः कार्यं शिरश्चोपकुशे तथा । (१९।१)

काकोदुम्बरिकागोजीपत्रैर् विस्रावयेदसृक् ॥ (१९।२)

क्षौद्रयुक्तैश्च लवणैः सव्योषैः प्रतिसारयेत् । (२०।१)

पिप्पलीः सर्षपाञ् श्वेतान्नागरं नैचुलं फलम् ॥ (२०।२)

सुखोदकेन संसृज्य कवलं चापि धारयेत् । (२१।१)

घृतं मधुरकैः सिद्धं हितं कवलनस्ययोः ॥ (२१।२)

शस्त्रेण दन्तवैदर्भे दन्तमूलानि शोधयेत् । (२२।१)

ततः क्षारं प्रयुञ्जीत क्रियाः सर्वाश्च शीतलाः ॥ (२२।२)

उद्धृत्याधिकदन्तं तु ततो ऽग्निमवचारयेत् । (२३।१)

कृमिदन्तकवच्चापि विधिः कार्यो विजानता ॥ (२३।२)

छित्त्वाधिमांसं सक्षौद्रैर् एभिश्चूर्णैर् उपाचरेत् । (२४।१)

वचातेजोवतीपाठास्वर्जिकायावशूकजैः ॥ (२४।२)

क्षौद्रद्वितीयाः पिप्पल्यः कवलश्चात्र कीर्तितः । (२५।१)

पटोलत्रिफलानिम्बकषायश्चात्र धावने । (२५।२)

हितः शिरोविरेकश्च धूमो वैरेचनश्च यः ॥ (२५।३)

सामान्यं कर्म नाडीनां विशेषं चात्र मे शृणु । (२६।१)

नाडीव्रणहरं कर्म दन्तनाडीषु कारयेत् ॥ (२६।२)

यं दन्तमभिजायेत नाडी तं दन्तमुद्धरेत् । (२७।१)

छित्त्वा मांसानि शस्त्रेण यदि नोपरिजो भवेत् ॥ (२७।२)

शोधयित्वा दहेच्चापि क्षारेण ज्वलनेन वा । (२८।१)

भिनत्त्युपेक्षिते दन्ते हनुकास्थि गतिर्ध्रुवम् ॥ (२८।२)

समूलं दशनं तस्माद् उद्धरेद्भग्नमस्थिरम् । (२९।१)

उद्धृते तूत्तरे दन्ते समूले स्थिरबन्धने ॥ (२९।२)

रक्तातियोगात् पूर्वोक्ता रोगा घोरा भवन्ति हि । (३०।१)

काणः संजायते जन्तुरर्दितं चास्य जायते ॥ (३०।२)

चलमप्युत्तरं दन्तमतो नापहरेद्भिषक् । (३१।१)

धावने जातिमदनस्वादुकण्टकखादिरम् ॥ (३१।२)

कषायं जातिमदनकटुकस्वादुकण्टकैः । (३२।१)

यष्ट्याह्वरोध्रमञ्जिष्ठाखदिरैश्चापि यत् कृतम् ॥ (३२।२)

तैलं संशोधनं तद्धि हन्याद्दन्तगतां गतिम् । (३३।१)

कीर्तिता दन्तमूले तु क्रिया दन्तेषु वक्ष्यते ॥ (३३।२)

स्नेहानां कवलाः कोष्णाः सर्पिषस्त्रैवृतस्य वा । (३४।१)

निर्यूहाश्चानिलघ्नानां दन्तहर्षप्रमर्दनाः ॥ (३४।२)

स्नैहिकश्च हितो धूमो नस्यं स्निग्धं च भोजनम् । (३५।१)

रसो रसयवाग्वश्च क्षीरं संतानिका घृतम् ॥ (३५।२)

शिरोबस्तिर्हितश्चापि क्रमो यश्चानिलापहः । (३६।१)

अहिंसन् दन्तमूलानि शर्करामुद्धरेद्भिषक् ॥ (३६।२)

लाक्षाचूर्णैर् मधुयुतैस्ततस्ताः प्रतिसारयेत् । (३७।१)

दन्तहर्षक्रियां चापि कुर्यान्निरवशेषतः ॥ (३७।२)

कपालिका कृच्छ्रतमा तत्राप्येषा क्रिया हिता । (३८।१)

जयेद्विस्रावणैः स्विन्नमचलं कृमिदन्तकम् ॥ (३८।२)

तथावपीडैर् वातघ्नैः स्नेहगण्डूषधारणैः । (३९।१)

भद्रदार्वादिवर्षाभूलेपैः स्निग्धैश्च भोजनैः ॥ (३९।२)

चलमुद्धृत्य च स्थानं विदहेत् सुषिरस्य च । (४०।१)

ततो विदारीयष्ट्याह्वशृङ्गाटककसेरुकैः ॥ (४०।२)

तैलं दशगुणे क्षीरे सिद्धं नस्ये हितं भवेत् । (४१।१)

हनुमोक्षे समुद्दिष्टां कुर्याच्चार्दितवत् क्रियाम् ॥ (४१।२)

फलान्यम्लानि शीताम्बु रूक्षान्नं दन्तधावनम् । (४२।१)

तथातिकठिनान् भक्ष्यान् दन्तरोगी विवर्जयेत् ॥ (४२।२)

साध्यानां दन्तरोगाणां चिकित्सितमुदीरितम् । (४३।१)

जिह्वागतानां साध्यानां कर्म वक्ष्यामि सिद्धये ॥ (४३।२)

ओष्ठप्रकोपे ऽनिलजे यदुक्तं प्राक् चिकित्सितम् । (४४।१)

कण्टकेष्वनिलोत्थेषु तत् कार्यं भिषजा भवेत् ॥ (४४।२)

पित्तजेषु विघृष्टेषु निःसृते दुष्टशोणिते । (४५।१)

प्रतिसारणगण्डूषं नस्यं च मधुरं हितम् ॥ (४५।२)

कण्टकेषु कफोत्थेषु लिखितेष्वसृजः क्षये । (४६।१)

पिप्पल्यादिर्मधुयुतः कार्यस्तु प्रतिसारणे ॥ (४६।२)

गृह्णीयात् कवलांश्चापि गौरसर्षपसैन्धवैः । (४७।१)

पटोलनिम्बवार्ताकुक्षारयूषैश्च भोजयेत् ॥ (४७।२)

उपजिह्वां तु संलिख्य क्षारेण प्रतिसारयेत् । (४८।१)

शिरोविरेकगण्डूषधूमैश्चैनमुपाचरेत् ॥ (४८।२)

जिह्वागतानां कर्मोक्तं तालव्यानां प्रवक्ष्यते । (४९।१)

अङ्गुष्ठाङ्गुलिसंदंशेनाकृष्य गलशुण्डिकाम् ॥ (४९।२)

छेदयेन्मण्डलाग्रेण जिह्वोपरि तु संस्थिताम् । (५०।१)

नोत्कृष्टं चैव हीनं च त्रिभागं छेदयेद्भिषक् ॥ (५०।२)

अत्यादानात् स्रवेद्रक्तं तन्निमित्तं म्रियेत च । (५१।१)

हीनच्छेदाद्भवेच्छोफो लाला निद्रा भ्रमस्तमः ॥ (५१।२)

तस्माद् वैद्यः प्रयत्नेन दृष्टकर्मा विशारदः । (५२।१)

गलशुण्डीं तु संछिद्य कुर्यात् प्राप्तमिमं क्रमम् ॥ (५२।२)

मरिचातिविषापाठावचाकुष्ठकुटन्नटैः । (५३।१)

क्षौद्रयुक्तैः सलवणैस्ततस्तां प्रतिसारयेत् ॥ (५३।२)

वचामतिविषां पाठां रास्नां कटुकरोहिणीम् । (५४।१)

निष्क्वाथ्य पिचुमन्दं च कवलं तत्र योजयेत् ॥ (५४।२)

इङ्गुदीकिणिहीदन्तीसरलासुरदारुभिः । (५५।१)

पञ्चाङ्गीं कारयेत् पिष्टैर् वर्तिं गन्धोत्तरां शुभाम् ॥ (५५।२)

ततो धूमं पिबेज्जन्तुर्द्विरह्नः कफनाशनम् । (५६।१)

क्षारसिद्धेषु मुद्गेषु यूषश्चाप्यशने हितः ॥ (५६।२)

तुण्डिकेर्यध्रुषे कूर्मे संघाते तालुपुप्पुटे । (५७।१)

एष एव विधिः कार्यो विशेषः शस्त्रकर्मणि ॥ (५७।२)

तालुपाके तु कर्तव्यं विधानं पित्तनाशनम् । (५८।१)

स्नेहस्वेदौ तालुशोषे विधिश्चानिलनाशनः ॥ (५८।२)

कीर्तितं तालुजानां तु कण्ठ्यानां कर्म वक्ष्यते । (५९।१)

साध्यानां रोहिणीनां तु हितं शोणितमोक्षणम् ॥ (५९।२)

छर्दनं धूमपानं च गण्डूषो नस्यकर्म च । (६०।१)

वातिकीं तु हृते रक्ते लवणैः प्रतिसारयेत् ॥ (६०।२)

सुखोष्णान् स्नेहगण्डूषान् धारयेच्चाप्यभीक्ष्णशः । (६१।१)

पतङ्गशर्कराक्षौद्रैः पैत्तिकीं प्रतिसारयेत् ॥ (६१।२)

द्राक्षापरूषकक्वाथो हितश्च कवलग्रहे । (६२।१)

अगारधूमकटुकैः श्लैष्मिकीं प्रतिसारयेत् ॥ (६२।२)

श्वेताविडङ्गदन्तीषु तैलं सिद्धं ससैन्धवम् । (६३।१)

नस्यकर्मणि योक्तव्यं तथा कवलधारणे ॥ (६३।२)

पित्तवत् साधयेद्वैद्यो रोहिणीं रक्तसंभवाम् । (६४।१)

विस्राव्य कण्ठशालूकं साधयेत्तुण्डिकेरिवत् ॥ (६४।२)

एककालं यवान्नं च भुञ्जीत स्निग्धमल्पशः । (६५।१)

उपजिह्विकवच्चापि साधयेदधिजिह्विकाम् ॥ (६५।२)

एकवृन्दं तु विस्राव्य विधिं शोधनमाचरेत् । (६६।१)

गिलायुश्चापि यो व्याधिस्तं च शस्त्रेण साधयेत् ॥ (६६।२)

अमर्मस्थं सुपक्वं च भेदयेद्गलविद्रधिम् । (६७।१)

वातात् सर्वसरं चूर्णैर् लवणैः प्रतिसारयेत् ॥ (६७।२)

तैलं वातहरैः सिद्धं हितं कवलनस्ययोः । (६८।१)

ततो ऽस्मै स्नैहिकं धूममिमं दद्याद्विचक्षणः ॥ (६८।२)

शालराजादनैरण्डसारैङ्गुदमधूकजाः । (६९।१)

मज्जानो गुग्गुलुध्याममांसीकालानुसारिवाः । (६९।२)

श्रीसर्जरसशैलेयमधूच्छिष्टानि चाहरेत् ॥ (६९।३)

तत्सर्वं सुकृतं चूर्णं स्नेहेनालोड्य युक्तितः । (७०।१)

टिण्टूकवृन्तं सक्षौद्रं मतिमांस्तेन लेपयेत् ॥ (७०।२)

एष सर्वसरे धूमः प्रशस्तः स्नैहिको मतः । (७१।१)

कफघ्नो मारुतघ्नश्च मुखरोगविनाशनः ॥ (७१।२)

पित्तात्मके सर्वसरे शुद्धकायस्य देहिनः । (७२।१)

सर्वः पित्तहरः कार्यो विधिर्मधुरशीतलः ॥ (७२।२)

प्रतिसारणगण्डूषौ धूमः संशोधनानि च । (७३।१)

कफात्मके सर्वसरे विधिं कुर्यात् कफापहम् ॥ (७३।२)

पिबेदतिविषां पाठां मुस्तं च सुरदारु च । (७४।१)

रोहिणीं कटुकाख्यां च कुटजस्य फलानि च ॥ (७४।२)

गवां मूत्रेण मनुजो भागैर् धरणसंमितैः । (७५।१)

एष सर्वान् कफकृतान् रोगान् योगो ऽपकर्षति ॥ (७५।२)

क्षीरेक्षुरसगोमूत्रदधिमस्त्वम्लकाञ्जिकैः । (७६।१)

विदध्यात् कवलान् वीक्ष्य दोषं तैलघृतैर् अपि ॥ (७६।२)

रोगाणां मुखजातानां साध्यानां कर्म कीर्तितम् । (७७।१)

असाध्या अपि वक्ष्यन्ते रोगा ये तत्र कीर्तिताः ॥ (७७।२)

ओष्ठप्रकोपे वर्ज्याः स्युर्मांसरक्तत्रिदोषजाः । (७८।१)

दन्तमूलेषु वर्ज्यौ तु त्रिलिङ्गगतिसौषिरौ ॥ (७८।२)

दन्तेषु च न सिध्यन्ति श्यावदालनभञ्जनाः । (७९।१)

जिह्वागतेष्वलासस्तु तालव्येष्वर्बुदं तथा ॥ (७९।२)

स्वरघ्नो वलयो वृन्दो विदार्यलस एव च । (८०।१)

गलौष्ठो मांसतानश्च शतघ्नी रोहिणी च या ॥ (८०।२)

असाध्याः कीर्तिता ह्येते रोगा नव दशैव च । (८१।१)

तेषां चापि क्रियां वैद्यः प्रत्याख्याय समाचरेत् ॥ (८१।२)