अथातो दृष्टिगतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।१)

मसूरदलमात्रां तु पञ्चभूतप्रसादजाम् । (३।१)

खद्योतविस्फुलिङ्गाभामिद्धां तेजोभिरव्ययैः ॥ (३।२)

आवृतां पटलेनाक्ष्णोर् बाह्येन विवराकृतिम् । (४।१)

शीतसात्म्यां नृणां दृष्टिमाहुर् नयनचिन्तकाः ॥ (४।२)

रोगांस्तदाश्रयान् घोरान् षट् च षट् च प्रचक्ष्महे । (५।१)

पटलानुप्रविष्टस्य तिमिरस्य च लक्षणम् ॥ (५।२)

सिराभिरभिसम्प्राप्य विगुणो ऽभ्यन्तरे भृशम् । (६।१)

प्रथमे पटले दोषो यस्य दृष्टौ व्यवस्थितः ॥ (६।२)

अव्यक्तानि स रूपाणि सर्वाण्येव प्रपश्यति । (७।१)

दृष्टिर्भृशं विह्वलति द्वितीयं पटलं गते ॥ (७।२)

मक्षिका मशकान् केशाञ्जालकानि च पश्यति । (८।१)

मण्डलानि पताकांश्च मरीचीः कुण्डलानि च ॥ (८।२)

परिप्लवांश्च विविधान् वर्षमभ्रं तमांसि च । (९।१)

दूरस्थान्यपि रूपाणि मन्यते च समीपतः ॥ (९।२)

समीपस्थानि दूरे च दृष्टेर्गोचरविभ्रमात् । (१०।१)

यत्नवान् अपि चात्यर्थं सूचीपाशं न पश्यति ॥ (१०।२)

ऊर्ध्वं पश्यति नाधस्तात्तृतीयं पटलं गते । (११।१)

महान्त्यपि च रूपाणि छादितानीव वाससा ॥ (११।२)

कर्णनासाक्षियुक्तानि विपरीतानि वीक्षते । (१२।१)

यथादोषं च रज्येत दृष्टिर्दोषे बलीयसि ॥ (१२।२)

अधःस्थिते समीपस्थं दूरस्थं चोपरिस्थिते । (१३।१)

पार्श्वस्थिते तथा दोषे पार्श्वस्थानि न पश्यति ॥ (१३।२)

समन्ततः स्थिते दोषे संकुलानीव पश्यति । (१४।१)

दृष्टिमध्यगते दोषे स एकं मन्यते द्विधा ॥ (१४।२)

द्विधास्थिते त्रिधा पश्येद्बहुधा चानवस्थिते । (१५।१)

तिमिराख्यः स वै दोषः चतुर्थं पटलं गतः ॥ (१५।२)

रुणद्धि सर्वतो दृष्टिं लिङ्गनाशः स उच्यते । (१६।१)

तस्मिन्न् अपि तमोभूते नातिरूढे महागदे ॥ (१६।२)

चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रावन्तरीक्षे च विद्युतः । (१७।१)

निर्मलानि च तेजांसि भ्राजिष्णूनि च पश्यति ॥ (१७।२)

स एव लिङ्गनाशस्तु नीलिकाकाचसंज्ञितः । (१८।१)

तत्र वातेन रूपाणि भ्रमन्तीव स पश्यति ॥ (१८।२)

आविलान्यरुणाभानि व्याविद्धानि च मानवः । (१९।१)

पित्तेनादित्यखद्योतशक्रचापतडिद्गुणान् ॥ (१९।२)

शिखिबर्हविचित्राणि नीलकृष्णानि पश्यति । (२०।१)

कफेन पश्येद्रूपाणि स्निग्धानि च सितानि च ॥ (२०।२)

गौरचामरगौराणि श्वेताभ्रप्रतिमानि च । (२१।१)

पश्येदसूक्ष्माण्यत्यर्थं व्यभ्रे चैवाभ्रसंप्लवम् ॥ (२१।२)

सलिलप्लावितानीव परिजाड्यानि मानवः । (२२।१)

तथा रक्तेन रक्तानि तमांसि विविधानि च ॥ (२२।२)

हरितश्यावकृष्णानि धूमधूम्राणि चेक्षते । (२३।१)

सन्निपातेन चित्राणि विप्लुतानि च पश्यति ॥ (२३।२)

बहुधा वा द्विधा वापि सर्वाण्येव समन्ततः । (२४।१)

हीनाधिकाङ्गान्यथवा ज्योतींष्यपि च पश्यति ॥ (२४।२)

पित्तं कुर्यात् परिम्लायि मूर्छितं रक्ततेजसा । (२५।१)

पीता दिशस्तथोद्यन्तमादित्यम् इव पश्यति ॥ (२५।२)

विकीर्यमाणान् खद्योतैर् वृक्षांस्तेजोभिरेव च । (२६।१)

वक्ष्यामि षड्विधं रागैर् लिङ्गनाशमतः परम् ॥ (२६।२)

रागो ऽरुणो मारुतजः प्रदिष्टः पित्तात् परिम्लाय्यथवापि नीलः । (२७।१)

कफात् सितः शोणितजस्तु रक्तः समस्तदोषो ऽथ विचित्ररूपः ॥ (२७।२)

रक्तजं मण्डलं दृष्टौ स्थूलकाचानलप्रभम् । (२८।१)

परिम्लायिनि रोगे स्यान्म्लाय्यानीलं च मण्डलम् ॥ (२८।२)

दोषक्षयात् कदाचित् स्यात्स्वयं तत्र च दर्शनम् । (२९।१)

अरुणं मण्डलं वाताच्चञ्चलं परुषं तथा ॥ (२९।२)

पित्तान्मण्डलमानीलं कांस्याभं पीतम् एव वा । (३०।१)

श्लेष्मणा बहलं स्निग्धं शङ्खकुन्देन्दुपाण्डुरम् ॥ (३०।२)

चलत्पद्मपलाशस्थः शुक्लो बिन्दुरिवाम्भसः । (३१।१)

संकुचत्यातपे ऽत्यर्थं छायायां विस्तृतो भवेत् ॥ (३१।२)

मृद्यमाने च नयने मण्डलं तद्विसर्पति । (३२।१)

प्रवालपद्मपत्राभं मण्डलं शोणितात्मकम् ॥ (३२।२)

दृष्टिरागो भवेच्चित्रो लिङ्गनाशे त्रिदोषजे । (३३।१)

यथास्वं दोषलिङ्गानि सर्वेष्वेव भवन्ति हि ॥ (३३।२)

षड् लिङ्गनाशाः षडिमे च रोगा दृष्ट्याश्रयाः षट् च षडेव च स्युः । (३४।१)

तथा नरः पित्तविदग्धदृष्टिः कफेन चान्यस्त्वथ धूमदर्शी ॥ (३४।२)

यो ह्रस्वजाड्यो नकुलान्धता च गम्भीरसंज्ञा च तथैव दृष्टिः । (३५।१)

पित्तेन दुष्टेन गतेन दृष्टिं पीता भवेद्यस्य नरस्य दृष्टिः ॥ (३५।२)

पीतानि रूपाणि च मन्यते यः स मानवः पित्तविदग्धदृष्टिः । (३६।१)

प्राप्ते तृतीयं पटलं तु दोषे दिवा न पश्येन्निशि वीक्षते च ॥ (३६।२)

रात्रौ स शीतानुगृहीतदृष्टिः पित्ताल्पभावाद् अपि तानि पश्येत् । (३७।१)

तथा नरः श्लेष्मविदग्धदृष्टिस्तान्येव शुक्लानि हि मन्यते तु ॥ (३७।२)

त्रिषु स्थितोऽल्पः पटलेषु दोषो नक्तान्ध्यमापादयति प्रसह्य । (३८।१)

दिवा स सूर्यानुगृहीतचक्षुरीक्षेत रूपाणि कफाल्पभावात् ॥ (३८।२)

शोकज्वरायासशिरोऽभितापैर् अभ्याहता यस्य नरस्य दृष्टिः । (३९।१)

सधूमकान् पश्यति सर्वभावांस्तं धूमदर्शीति वदन्ति रोगम् ॥ (३९।२)

स ह्रस्वजाड्यो दिवसेषु कृच्छ्राद्ध्रस्वानि रूपाणि च येन पश्येत् । (४०।१)

विद्योतते येन नरस्य दृष्टिर्दोषाभिपन्ना नकुलस्य यद्वत् ॥ (४०।२)

चित्राणि रूपाणि दिवा स पश्येत् स वै विकारो नकुलान्ध्यसंज्ञः । (४१।१)

दृष्टिर्विरूपा श्वसनोपसृष्टा संकुच्यते ऽभ्यन्तरतश्च याति ॥ (४१।२)

रुजावगाढा च तमक्षिरोगं गम्भीरिकेति प्रवदन्ति तज्ज्ञाः । (४२।१)

बाह्यौ पुनर्द्वाविह सम्प्रदिष्टौ निमित्ततश्चाप्यनिमित्ततश्च ॥ (४२।२)

निमित्ततस्तत्र शिरोऽभितापाज्ज्ञेयस् त्वभिष्यन्दनिदर्शनैश्च । (४३।१)

सुरर्षिगन्धर्वमहोरगाणां संदर्शनेनापि च भास्वराणाम् ॥ (४३।२)

हन्येत दृष्टिर्मनुजस्य यस्य स लिङ्गनाशस्त्वनिमित्तसंज्ञः । (४४।१)

तत्राक्षि विस्पष्टमिवावभाति वैदूर्यवर्णा विमला च दृष्टिः ॥ (४४।२)

विदीर्यते सीदति हीयते वा नॄणाम् अभीघातहता तु दृष्टिः ॥ (४५।१)

इत्येते नयनगता मया विकाराः संख्याताः पृथगिह षट् च सप्ततिश्च । (४६।१)

एतेषां पृथगिह विस्तरेण सर्वं वक्ष्ये ऽहं तदनु चिकित्सितं यथावत् ॥ (४६।२)