Su, 3, 5
Select a line for its word-by-word analysis.
अथातः शरीरसंख्याव्याकरणं शारीरं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)
athātaḥ śarīrasaṃkhyāvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
गर्भ (देड़िनितिओन्)शुक्रशोणितं गर्भाशयस्थम् आत्मप्रकृतिविकारसंमूर्छितं गर्भ इत्युच्यते । (३।१)
garbha (Definition)śukraśoṇitaṃ garbhāśayastham ātmaprakṛtivikārasaṃmūrchitaṃ garbha ityucyate |
गर्भ -> शरीरतं चेतनावस्थितं वायुर्विभजति तेज एनं पचति आपः क्लेदयन्ति पृथिवी संहन्ति आकाशं विवर्धयति एवं विवर्धितः स यदा हस्तपादजिह्वाघ्राणकर्णनितम्बादिभिर् अङ्गैर् उपेतस् तदा शरीरम् इति संज्ञां लभते । (३।२)
garbha -> śarīrataṃ cetanāvasthitaṃ vāyurvibhajati teja enaṃ pacati āpaḥ kledayanti pṛthivī saṃhanti ākāśaṃ vivardhayati evaṃ vivardhitaḥ sa yadā hastapādajihvāghrāṇakarṇanitambādibhir aṅgair upetas tadā śarīram iti saṃjñāṃ labhate |
शरीर (देड़िनितिओन्)तच् च षडङ्गं शाखाश् चतस्रो मध्यं पञ्चमं षष्ठं शिर इति ॥ (३।३)
śarīra (Definition)tac ca ṣaḍaṅgaṃ śākhāś catasro madhyaṃ pañcamaṃ ṣaṣṭhaṃ śira iti ||
प्रत्यङ्गसतः परं प्रत्यङ्गानि वक्ष्यन्ते मस्तकोदरपृष्ठनाभिललाटनासाचिबुकवस्तिग्रीवा इत्य् एता एकैकाः कर्णनेत्रभ्रूशङ्खांसगण्डकक्षस्तनवृषणपार्श्वस्फिग्जानुबाहूरुप्रभृतयो द्वे द्वे विंशतिरङ्गुलयः स्रोतांसि वक्ष्यमाणानि एष प्रत्यङ्गविभाग उक्तः ॥ (४।१)
pratyaṅgasataḥ paraṃ pratyaṅgāni vakṣyante mastakodarapṛṣṭhanābhilalāṭanāsācibukavastigrīvā ity etā ekaikāḥ karṇanetrabhrūśaṅkhāṃsagaṇḍakakṣastanavṛṣaṇapārśvasphigjānubāhūruprabhṛtayo dve dve viṃśatiraṅgulayaḥ srotāṃsi vakṣyamāṇāni eṣa pratyaṅgavibhāga uktaḥ ||
तस्य पुनः संख्यानं त्वचः कला धातवो मला दोषा यकृत्प्लीहानौ फुप्फुस उण्डुको हृदयमाशया अन्त्राणि वृक्कौ स्रोतांसि कण्डरा जालानि कूर्चा रज्जवः सेवन्यः संघाताः सीमन्ता अस्थीनि संधयः स्नायवः पेश्यो मर्माणि सिरा धमन्यो योगवहानि स्रोतांसि च ॥ (५।१)
tasya punaḥ saṃkhyānaṃ tvacaḥ kalā dhātavo malā doṣā yakṛtplīhānau phupphusa uṇḍuko hṛdayamāśayā antrāṇi vṛkkau srotāṃsi kaṇḍarā jālāni kūrcā rajjavaḥ sevanyaḥ saṃghātāḥ sīmantā asthīni saṃdhayaḥ snāyavaḥ peśyo marmāṇi sirā dhamanyo yogavahāni srotāṃsi ca ||
त्वचः सप्त कलाः सप्त आशयाः सप्त धातवः सप्त सप्त सिराशतानि पञ्च पेशीशतानि नव स्नायुशतानि त्रीण्यस्थिशतानि द्वे दशोत्तरे संधिशते सप्तोत्तरं मर्मशतं चतुर्विंशतिर् धमन्यस् त्रयो दोषास् त्रयो मला नव स्रोतांसि चेति समासः ॥ (६।१)
tvacaḥ sapta kalāḥ sapta āśayāḥ sapta dhātavaḥ sapta sapta sirāśatāni pañca peśīśatāni nava snāyuśatāni trīṇyasthiśatāni dve daśottare saṃdhiśate saptottaraṃ marmaśataṃ caturviṃśatir dhamanyas trayo doṣās trayo malā nava srotāṃsi ceti samāsaḥ ||
विस्तारो ऽत ऊर्ध्वं त्वचो ऽभिहिताः कला धातवो मला दोषा यकृत्प्लीहानौ फुप्फुस उण्डुको हृदयं वृक्कौ च ॥ (७।१)
vistāro 'ta ūrdhvaṃ tvaco 'bhihitāḥ kalā dhātavo malā doṣā yakṛtplīhānau phupphusa uṇḍuko hṛdayaṃ vṛkkau ca ||
उन्तेर्क्लस्सेन् देस् आशयसाशयास्तु वाताशयः पित्ताशयः श्लेष्माशयो रक्ताशय आमाशयः पक्वाशयो मूत्राशयः स्त्रीणां गर्भाशयो ऽष्टम इति ॥ (८।१)
Unterklassen des āśayasāśayāstu vātāśayaḥ pittāśayaḥ śleṣmāśayo raktāśaya āmāśayaḥ pakvāśayo mūtrāśayaḥ strīṇāṃ garbhāśayo 'ṣṭama iti ||
अन्त्राणिसार्धत्रिव्यामान्यन्त्राणि पुंसां स्त्रीणामर्धव्यामहीनानि ॥ (९।१)
antrāṇisārdhatrivyāmānyantrāṇi puṃsāṃ strīṇāmardhavyāmahīnāni ||
स्रोतस्श्रवणनयनवदनघ्राणगुदमेढ्राणि नव स्रोतांसि नराणां बहिर्मुखानि एतान्येव स्त्रीणामपराणि च त्रीणि द्वे स्तनयोर् अधस्ताद्रक्तवहं च ॥ (१०।१)
srotasśravaṇanayanavadanaghrāṇagudameḍhrāṇi nava srotāṃsi narāṇāṃ bahirmukhāni etānyeva strīṇāmaparāṇi ca trīṇi dve stanayor adhastādraktavahaṃ ca ||
कण्डरास्षोडश कण्डरास्तासां चतस्रः पादयोस् तावत्यो हस्तग्रीवापृष्ठेषु तत्र हस्तपादगतानां कण्डराणां नखा अग्रप्ररोहा ग्रीवाहृदयनिबन्धिनीनाम् अधोभागगतानां मेढ्रं श्रोणिपृष्ठनिबन्धिनीनाम् अधोभागगतानां बिम्बं मूर्धोरुवक्षोऽंसपिण्डादीनां च ॥ (११।१)
kaṇḍarāsṣoḍaśa kaṇḍarāstāsāṃ catasraḥ pādayos tāvatyo hastagrīvāpṛṣṭheṣu tatra hastapādagatānāṃ kaṇḍarāṇāṃ nakhā agraprarohā grīvāhṛdayanibandhinīnām adhobhāgagatānāṃ meḍhraṃ śroṇipṛṣṭhanibandhinīnām adhobhāgagatānāṃ bimbaṃ mūrdhoruvakṣo'ṃsapiṇḍādīnāṃ ca ||
जालस्मांससिरास्नाय्वस्थिजालानि प्रत्येकं चत्वारि चत्वारि तानि मणिबन्धगुल्फसंश्रितानि परस्परनिबद्धानि परस्परसंश्लिष्टानि परस्परगवाक्षितानि चेति यैर् गवाक्षितमिदं शरीरम् ॥ (१२।१)
jālasmāṃsasirāsnāyvasthijālāni pratyekaṃ catvāri catvāri tāni maṇibandhagulphasaṃśritāni parasparanibaddhāni parasparasaṃśliṣṭāni parasparagavākṣitāni ceti yair gavākṣitamidaṃ śarīram ||
कूर्चस्षट् कूर्चास् ते हस्तपादग्रीवामेढ्रेषु हस्तयोर् द्वौ पादयोर् द्वौ ग्रीवामेढ्रयोर् एकैकः ॥ (१३।१)
kūrcasṣaṭ kūrcās te hastapādagrīvāmeḍhreṣu hastayor dvau pādayor dvau grīvāmeḍhrayor ekaikaḥ ||
मांसरज्जुस्महत्यो मांसरज्जवश् चतस्रः पृष्ठवंशम् उभयतः पेशीनिबन्धनार्थं द्वे बाह्ये आभ्यन्तरे च द्वे ॥ (१४।१)
māṃsarajjusmahatyo māṃsarajjavaś catasraḥ pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ peśīnibandhanārthaṃ dve bāhye ābhyantare ca dve ||
सेवनीस्सप्त सेवन्यः शिरसि विभक्ताः पञ्च जिह्वाशेफसोर् एकैका ताः परिहर्तव्याः शस्त्रेण ॥ (१५।१)
sevanīssapta sevanyaḥ śirasi vibhaktāḥ pañca jihvāśephasor ekaikā tāḥ parihartavyāḥ śastreṇa ||
अस्थिसंघातस्चतुर्दशास्थ्नां संघातास् तेषां त्रयो गुल्फजानुवङ्क्षणेषु एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ त्रिकशिरसोर् एकैकः ॥ (१६।१)
asthisaṃghātascaturdaśāsthnāṃ saṃghātās teṣāṃ trayo gulphajānuvaṅkṣaṇeṣu etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau trikaśirasor ekaikaḥ ||
सीमन्तस्चतुर्दशैव सीमन्तास् ते चास्थिसंघातवद्गणनीया यतस्तैर् युक्ता अस्थिसंघाता ये ह्य् उक्ताः संघातास्ते खल्वष्टादशैकेषाम् ॥ (१७।१)
sīmantascaturdaśaiva sīmantās te cāsthisaṃghātavadgaṇanīyā yatastair yuktā asthisaṃghātā ye hy uktāḥ saṃghātāste khalvaṣṭādaśaikeṣām ||
क्नोछेन्त्रीणि सषष्टीन्यस्थिशतानि वेदवादिनो भाषन्ते शल्यतन्त्रे तु त्रीण्येव शतानि । (१८।१)
Knochentrīṇi saṣaṣṭīnyasthiśatāni vedavādino bhāṣante śalyatantre tu trīṇyeva śatāni |
तेषां सविंशमस्थिशतं शाखासु सप्तदशोत्तरं शतं श्रोणिपार्श्वपृष्ठोरःसु ग्रीवां प्रत्यूर्ध्वं त्रिषष्टिः एवमस्थ्नां त्रीणि शतानि पूर्यन्ते ॥ (१८।२)
teṣāṃ saviṃśamasthiśataṃ śākhāsu saptadaśottaraṃ śataṃ śroṇipārśvapṛṣṭhoraḥsu grīvāṃ pratyūrdhvaṃ triṣaṣṭiḥ evamasthnāṃ trīṇi śatāni pūryante ||
एकैकस्यां तु पादाङ्गुल्यां त्रीणि त्रीणि तानि पञ्चदश तलकूर्चगुल्फसंश्रितानि दश पार्ष्ण्यामेकं जङ्घायां द्वे जानुन्येकम् एकमूराविति त्रिंशदेवमेकस्मिन् सक्थ्नि भवन्ति एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ श्रोण्यां पञ्च तेषां गुदभगनितम्बेषु चत्वारि त्रिकसंश्रितम् एकं पार्श्वे षट्त्रिंशदेकस्मिन् द्वितीये ऽप्येवं पृष्ठे त्रिंशत् अष्टावुरसि द्वे अंसफलके ग्रीवायां नव कण्ठनाड्यां चत्वारि द्वे हन्वोर् दन्ता द्वात्रिंशत् नासायां त्रीणि एकं तालुनि गण्डकर्णशङ्खेष्वेकैकं षट् शिरसीति ॥ (१९।०)
ekaikasyāṃ tu pādāṅgulyāṃ trīṇi trīṇi tāni pañcadaśa talakūrcagulphasaṃśritāni daśa pārṣṇyāmekaṃ jaṅghāyāṃ dve jānunyekam ekamūrāviti triṃśadevamekasmin sakthni bhavanti etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau śroṇyāṃ pañca teṣāṃ gudabhaganitambeṣu catvāri trikasaṃśritam ekaṃ pārśve ṣaṭtriṃśadekasmin dvitīye 'pyevaṃ pṛṣṭhe triṃśat aṣṭāvurasi dve aṃsaphalake grīvāyāṃ nava kaṇṭhanāḍyāṃ catvāri dve hanvor dantā dvātriṃśat nāsāyāṃ trīṇi ekaṃ tāluni gaṇḍakarṇaśaṅkheṣvekaikaṃ ṣaṭ śirasīti ||
एतानि पञ्चविधानि भवन्ति तद्यथा कपालरुचकतरुणवलयनलकसंज्ञानि । (२०।१)
etāni pañcavidhāni bhavanti tadyathā kapālarucakataruṇavalayanalakasaṃjñāni |
तेषां जानुनितम्बांसगण्डतालुशङ्खशिरःसु कपालानि दशनास्तु रुचकानि घ्राणकर्णग्रीवाक्षिकोशेषु तरुणानि पार्श्वपृष्ठोरःसु वलयानि शेषाणि नलकसंज्ञानि ॥ (२०।२)
teṣāṃ jānunitambāṃsagaṇḍatāluśaṅkhaśiraḥsu kapālāni daśanāstu rucakāni ghrāṇakarṇagrīvākṣikośeṣu taruṇāni pārśvapṛṣṭhoraḥsu valayāni śeṣāṇi nalakasaṃjñāni ||
अभ्यन्तरगतैः सारैर् यथा तिष्ठन्ति भूरुहाः । (२१।२)
abhyantaragataiḥ sārair yathā tiṣṭhanti bhūruhāḥ |
अस्थिसारैस्तथा देहा ध्रियन्ते देहिनां ध्रुवम् ॥ (२१।३)
asthisāraistathā dehā dhriyante dehināṃ dhruvam ||
तस्माच् चिरविनष्टेषु त्वङ्मांसेषु शरीरिणाम् । (२२।१)
tasmāc ciravinaṣṭeṣu tvaṅmāṃseṣu śarīriṇām |
अस्थीनि न विनश्यन्ति साराण्येतानि देहिनाम् ॥ (२२।२)
asthīni na vinaśyanti sārāṇyetāni dehinām ||
मांसान्यत्र निबद्धानि सिराभिः स्नायुभिस्तथा । (२३।१)
māṃsānyatra nibaddhāni sirābhiḥ snāyubhistathā |
अस्थीन्यालम्बनं कृत्वा न शीर्यन्ते पतन्ति वा ॥ (२३।२)
asthīnyālambanaṃ kṛtvā na śīryante patanti vā ||
संधिसंधयस्तु द्विविधाश्चेष्टावन्तः स्थिराश् च ॥ (२४।१)
saṃdhisaṃdhayastu dvividhāśceṣṭāvantaḥ sthirāś ca ||
शाखासु हन्वोः कट्यां च चेष्टावन्तस्तु संधयः । (२५।१)
śākhāsu hanvoḥ kaṭyāṃ ca ceṣṭāvantastu saṃdhayaḥ |
शेषास्तु संधयः सर्वे विज्ञेया हि स्थिरा बुधैः ॥ (२५।२)
śeṣāstu saṃdhayaḥ sarve vijñeyā hi sthirā budhaiḥ ||
संख्यातस्तु दशोत्तरे द्वे शते तेषां शाखास्वष्टषष्टिः एकोनषष्टिः कोष्ठे ग्रीवां प्रत्यूर्ध्वं त्र्यशीतिः । (२६।१)
saṃkhyātastu daśottare dve śate teṣāṃ śākhāsvaṣṭaṣaṣṭiḥ ekonaṣaṣṭiḥ koṣṭhe grīvāṃ pratyūrdhvaṃ tryaśītiḥ |
एकैकस्यां पादाङ्गुल्यां त्रयस् त्रयो द्वावङ्गुष्ठे ते चतुर्दश जानुगुल्फवङ्क्षणेष्वेकैक एवं सप्तदशैकस्मिन् सक्थ्नि भवन्ति एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ त्रयः कटीकपालेषु चतुर्विंशतिः पृष्ठवंशे तावन्त एव पार्श्वयोर् उरस्यष्टौ तावन्त एव ग्रीवायां त्रयः कण्ठे नाडीषु हृदयक्लोमनिबद्धास्वष्टादश दन्तपरिमाणा दन्तमूलेषु एकः काकलके नासायां च द्वौ वर्त्ममण्डलजौ नेत्राश्रयौ गण्डकर्णशङ्खेष्वेकैको द्वौ हनुसंधी द्वावुपरिष्टाद्भ्रुवोः शङ्खयोश्च पञ्च शिरःकपालेषु एको मूर्ध्नि ॥ (२६।२)
ekaikasyāṃ pādāṅgulyāṃ trayas trayo dvāvaṅguṣṭhe te caturdaśa jānugulphavaṅkṣaṇeṣvekaika evaṃ saptadaśaikasmin sakthni bhavanti etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau trayaḥ kaṭīkapāleṣu caturviṃśatiḥ pṛṣṭhavaṃśe tāvanta eva pārśvayor urasyaṣṭau tāvanta eva grīvāyāṃ trayaḥ kaṇṭhe nāḍīṣu hṛdayaklomanibaddhāsvaṣṭādaśa dantaparimāṇā dantamūleṣu ekaḥ kākalake nāsāyāṃ ca dvau vartmamaṇḍalajau netrāśrayau gaṇḍakarṇaśaṅkheṣvekaiko dvau hanusaṃdhī dvāvupariṣṭādbhruvoḥ śaṅkhayośca pañca śiraḥkapāleṣu eko mūrdhni ||
त एते संधयो ऽष्टविधाः कोरोलूखलसामुद्गप्रतरतुन्नसेवनीवायसतुण्डमण्डलशङ्खावर्ताः । (२७।१)
ta ete saṃdhayo 'ṣṭavidhāḥ korolūkhalasāmudgaprataratunnasevanīvāyasatuṇḍamaṇḍalaśaṅkhāvartāḥ |
तेषाम् अङ्गुलिमणिबन्धगुल्फजानुकूर्परेषु कोराः संधयः कक्षावङ्क्षणदशनेषूलूखलाः अंसपीठगुदभगनितम्बेषु सामुद्गा ग्रीवापृष्ठवंशयोः प्रतराः शिरःकटीकपालेषु तुन्नसेवन्यो हन्वोर् उभयतस्तु वायसतुण्डाः कण्ठहृदयनेत्रक्लोमनाडीषु मण्डलाः श्रोत्रशृङ्गाटकेषु शङ्खावर्ताः । (२७।२)
teṣām aṅgulimaṇibandhagulphajānukūrpareṣu korāḥ saṃdhayaḥ kakṣāvaṅkṣaṇadaśaneṣūlūkhalāḥ aṃsapīṭhagudabhaganitambeṣu sāmudgā grīvāpṛṣṭhavaṃśayoḥ pratarāḥ śiraḥkaṭīkapāleṣu tunnasevanyo hanvor ubhayatastu vāyasatuṇḍāḥ kaṇṭhahṛdayanetraklomanāḍīṣu maṇḍalāḥ śrotraśṛṅgāṭakeṣu śaṅkhāvartāḥ |
तेषां नामभिर् एवाकृतयः प्रायेण व्याख्याताः ॥ (२७।३)
teṣāṃ nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ ||
अस्थ्नां तु संधयो ह्य् एते केवलाः परिकीर्तिताः । (२८।१)
asthnāṃ tu saṃdhayo hy ete kevalāḥ parikīrtitāḥ |
पेशीस्नायुसिराणां तु संधिसंख्या न विद्यते ॥ (२८।२)
peśīsnāyusirāṇāṃ tu saṃdhisaṃkhyā na vidyate ||
तासां शाखासु षट्शतानि द्वे शते त्रिंशच्च कोष्ठे ग्रीवां प्रत्यूर्ध्वं सप्ततिः । (२९।२)
tāsāṃ śākhāsu ṣaṭśatāni dve śate triṃśacca koṣṭhe grīvāṃ pratyūrdhvaṃ saptatiḥ |
एकैकस्यां तु पादाङ्गुल्यां षट् निचितास् तास्त्रिंशत् तावत्य एव तलकूर्चगुल्फेषु तावत्य एव जङ्घायां दश जानुनि चत्वारिंशदूरौ दश वङ्क्षणे शतमध्यर्धमेवमेकस्मिन् सक्थ्नि भवन्ति एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ षष्टिः कट्यां पृष्ठे ऽशीतिः पार्श्वयोः षष्टिः उरसि त्रिंशत् षट्त्रिंशद्ग्रीवायां मूर्ध्नि चतुस्त्रिंशत् एवं नव स्नायुशतानि व्याख्यातानि ॥ (२९।३)
ekaikasyāṃ tu pādāṅgulyāṃ ṣaṭ nicitās tāstriṃśat tāvatya eva talakūrcagulpheṣu tāvatya eva jaṅghāyāṃ daśa jānuni catvāriṃśadūrau daśa vaṅkṣaṇe śatamadhyardhamevamekasmin sakthni bhavanti etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau ṣaṣṭiḥ kaṭyāṃ pṛṣṭhe 'śītiḥ pārśvayoḥ ṣaṣṭiḥ urasi triṃśat ṣaṭtriṃśadgrīvāyāṃ mūrdhni catustriṃśat evaṃ nava snāyuśatāni vyākhyātāni ||
स्नायूश्चतुर्विधा विद्यात्तास्तु सर्वा निबोध मे । (३०।२)
snāyūścaturvidhā vidyāttāstu sarvā nibodha me |
प्रतानवत्यो वृत्ताश् च पृथ्व्यश् च शुषिरास्तथा ॥ (३०।३)
pratānavatyo vṛttāś ca pṛthvyaś ca śuṣirāstathā ||
वृत्तास्तु कण्डराः सर्वा विज्ञेयाः कुशलैर् इह ॥ (३१।२)
vṛttāstu kaṇḍarāḥ sarvā vijñeyāḥ kuśalair iha ||
नौर्यथा फलकास्तीर्णा बन्धनैर् बहुभिर् युता । (३३।१)
nauryathā phalakāstīrṇā bandhanair bahubhir yutā |
भारक्षमा भवेद् अप्सु नृयुक्ता सुसमाहिता ॥ (३३।२)
bhārakṣamā bhaved apsu nṛyuktā susamāhitā ||
एवम् एव शरीरे ऽस्मिन् यावन्तः संधयः स्मृताः । (३४।१)
evam eva śarīre 'smin yāvantaḥ saṃdhayaḥ smṛtāḥ |
स्नायुभिर् बहुभिर् बद्धास्तेन भारसहा नराः ॥ (३४।२)
snāyubhir bahubhir baddhāstena bhārasahā narāḥ ||
न ह्य् अस्थीनि न वा पेश्यो न सिरा न च संधयः । (३५।१)
na hy asthīni na vā peśyo na sirā na ca saṃdhayaḥ |
व्यापादितास्तथा हन्युर्यथा स्नायुः शरीरिणम् ॥ (३५।२)
vyāpāditāstathā hanyuryathā snāyuḥ śarīriṇam ||
यः स्नायूः प्रविजानाति बाह्याश्चाभ्यन्तरास्तथा । (३६।१)
yaḥ snāyūḥ pravijānāti bāhyāścābhyantarāstathā |
स गूढं शल्यमाहर्तुं देहाच्छक्नोति देहिनाम् ॥ (३६।२)
sa gūḍhaṃ śalyamāhartuṃ dehācchaknoti dehinām ||
तासां चत्वारि शतानि शाखासु कोष्ठे षट्षष्टिः ग्रीवां प्रत्यूर्ध्वं चतुस्त्रिंशत् । (३७।२)
tāsāṃ catvāri śatāni śākhāsu koṣṭhe ṣaṭṣaṣṭiḥ grīvāṃ pratyūrdhvaṃ catustriṃśat |
एकैकस्यां तु पादाङ्गुल्यां तिस्रस्तिस्रस्ताः पञ्चदश दश प्रपदे पादोपरि कूर्चसंनिविष्टास् तावत्य एव दश गुल्फतलयोर् गुल्फजान्वन्तरे विंशतिः पञ्च जानुनि विंशतिरूरौ दश वङ्क्षणे शतमेवमेकस्मिन् सक्थ्नि भवन्ति एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ तिस्रः पायौ एका मेढ्रे सेवन्यां चापरा द्वे वृषणयोः स्फिचोः पञ्च पञ्च द्वे वस्तिशिरसि पञ्चोदरे नाभ्यामेका पृष्ठोर्ध्वसंनिविष्टाः पञ्च पञ्च दीर्घाः षट् पार्श्वयोर् दश वक्षसि अक्षकांसौ प्रति समन्तात् सप्त द्वे हृदयामाशययोः षट् यकृत्प्लीहोण्डुकेषु ग्रीवायां चतस्र अष्टौ हन्वोर् एकैका काकलकगलयोर् द्वे तालुनि एका जिह्वायाम् ओष्ठयोर् द्वे नासायां द्वे द्वे नेत्रयोर् गण्डयोश् चतस्रः कर्णयोर् द्वे चतस्रो ललाटे एका शिरसीति एवमेतानि पञ्च पेशीशतानि ॥ (३७।३)
ekaikasyāṃ tu pādāṅgulyāṃ tisrastisrastāḥ pañcadaśa daśa prapade pādopari kūrcasaṃniviṣṭās tāvatya eva daśa gulphatalayor gulphajānvantare viṃśatiḥ pañca jānuni viṃśatirūrau daśa vaṅkṣaṇe śatamevamekasmin sakthni bhavanti etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau tisraḥ pāyau ekā meḍhre sevanyāṃ cāparā dve vṛṣaṇayoḥ sphicoḥ pañca pañca dve vastiśirasi pañcodare nābhyāmekā pṛṣṭhordhvasaṃniviṣṭāḥ pañca pañca dīrghāḥ ṣaṭ pārśvayor daśa vakṣasi akṣakāṃsau prati samantāt sapta dve hṛdayāmāśayayoḥ ṣaṭ yakṛtplīhoṇḍukeṣu grīvāyāṃ catasra aṣṭau hanvor ekaikā kākalakagalayor dve tāluni ekā jihvāyām oṣṭhayor dve nāsāyāṃ dve dve netrayor gaṇḍayoś catasraḥ karṇayor dve catasro lalāṭe ekā śirasīti evametāni pañca peśīśatāni ||
सिरास्नाय्वस्थिपर्वाणि संधयश् च शरीरिणाम् । (३८।२)
sirāsnāyvasthiparvāṇi saṃdhayaś ca śarīriṇām |
पेशीभिः संवृतान्यत्र बलवन्ति भवन्त्यतः ॥ (३८।३)
peśībhiḥ saṃvṛtānyatra balavanti bhavantyataḥ ||
अनतोमिए देस् wएइब्ल्। उन्तेर्लेइब्स्स्त्रीणां तु विंशतिरधिका । (३९।१)
Anatomie des weibl. Unterleibsstrīṇāṃ tu viṃśatiradhikā |
दश तासां स्तनयोर् एकैकस्मिन् पञ्च पञ्चेति यौवने तासां परिवृद्धिः अपत्यपथे चतस्रस्तासां प्रसृते ऽभ्यन्तरतो द्वे मुखाश्रिते बाह्ये च वृत्ते द्वे गर्भच्छिद्रसंश्रितास् तिस्रः शुक्रार्तवप्रवेशिन्यस् तिस्र एव । (३९।२)
daśa tāsāṃ stanayor ekaikasmin pañca pañceti yauvane tāsāṃ parivṛddhiḥ apatyapathe catasrastāsāṃ prasṛte 'bhyantarato dve mukhāśrite bāhye ca vṛtte dve garbhacchidrasaṃśritās tisraḥ śukrārtavapraveśinyas tisra eva |
पित्तपक्वाशययोर् मध्ये गर्भशय्या यत्र गर्भस्तिष्ठति ॥ (३९।३)
pittapakvāśayayor madhye garbhaśayyā yatra garbhastiṣṭhati ||
तासां बहलपेलवस्थूलाणुपृथुवृत्तह्रस्वदीर्घस्थिरमृदुश्लक्ष्णकर्कशभावाः संध्यस्थिसिरास्नायुप्रच्छादका यथाप्रदेशं स्वभावत एव भवन्ति ॥ (४०।१)
tāsāṃ bahalapelavasthūlāṇupṛthuvṛttahrasvadīrghasthiramṛduślakṣṇakarkaśabhāvāḥ saṃdhyasthisirāsnāyupracchādakā yathāpradeśaṃ svabhāvata eva bhavanti ||
पुंसां पेश्यः पुरस्ताद्याः प्रोक्ता लक्षणमुष्कजाः । (४१।२)
puṃsāṃ peśyaḥ purastādyāḥ proktā lakṣaṇamuṣkajāḥ |
स्त्रीणामावृत्य तिष्ठन्ति फलमन्तर्गतं हि ताः ॥ (४१।३)
strīṇāmāvṛtya tiṣṭhanti phalamantargataṃ hi tāḥ ||
शङ्खनाभ्याकृतिर् योनिस् त्र्यावर्ता सा प्रकीर्तिता । (४३।१)
śaṅkhanābhyākṛtir yonis tryāvartā sā prakīrtitā |
तस्यास्तृतीये त्वावर्ते गर्भशय्या प्रतिष्ठिता ॥ (४३।२)
tasyāstṛtīye tvāvarte garbhaśayyā pratiṣṭhitā ||
तत्संस्थानां तथारूपां गर्भशय्यां विदुर्बुधाः ॥ (४४।२)
tatsaṃsthānāṃ tathārūpāṃ garbhaśayyāṃ vidurbudhāḥ ||
आभुग्नो ऽभिमुखः शेते गर्भो गर्भाशये स्त्रियाः । (४५।१)
ābhugno 'bhimukhaḥ śete garbho garbhāśaye striyāḥ |
स योनिं शिरसा याति स्वभावात् प्रसवं प्रति ॥ (४५।२)
sa yoniṃ śirasā yāti svabhāvāt prasavaṃ prati ||
बेदेउतुन्ग् देर् अनतोमिएत्वक्पर्यन्तस्य देहस्य यो ऽयमङ्गविनिश्चयः । (४६।१)
Bedeutung der Anatomietvakparyantasya dehasya yo 'yamaṅgaviniścayaḥ |
शल्यज्ञानादृते नैष वर्ण्यते ऽङ्गेषु केषुचित् ॥ (४६।२)
śalyajñānādṛte naiṣa varṇyate 'ṅgeṣu keṣucit ||
तस्मान्निःसंशयं ज्ञानं हर्त्रा शल्यस्य वाञ्छता । (४७।१)
tasmānniḥsaṃśayaṃ jñānaṃ hartrā śalyasya vāñchatā |
शोधयित्वा मृतं सम्यग्द्रष्टव्यो ऽङ्गविनिश्चयः ॥ (४७।२)
śodhayitvā mṛtaṃ samyagdraṣṭavyo 'ṅgaviniścayaḥ ||
प्रत्यक्षतो हि यद्दृष्टं शास्त्रदृष्टं च यद्भवेत् । (४८।१)
pratyakṣato hi yaddṛṣṭaṃ śāstradṛṣṭaṃ ca yadbhavet |
समासतस् तद् उभयं भूयो ज्ञानविवर्धनम् ॥ (४८।२)
samāsatas tad ubhayaṃ bhūyo jñānavivardhanam ||
(वोर्बेरेइतुन्ग् देर्) सेक्तिओन्तस्मात् समस्तगात्रम् अविषोपहतम् अदीर्घव्याधिपीडितम् अवर्षशतिकं निःसृष्टान्त्रपुरीषं पुरुषम् आवहन्त्याम् आपगायां निबद्धं पञ्जरस्थं मुञ्जवल्कलकुशशणादीनाम् अन्यतमेनावेष्टिताङ्गप्रत्यङ्गमप्रकाशे देशे कोथयेत् सम्यक्प्रकुथितं चोद्धृत्य ततो देहं सप्तरात्राद् उशीरवालवेणुवल्कलकूर्चानाम् अन्यतमेन शनैः शनैर् अवघर्षयंस्त्वगादीन् सर्वानेव बाह्याभ्यन्तरानङ्गप्रत्यङ्गविशेषान् यथोक्तान् लक्षयेच्चक्षुषा ॥ (४९।०)
(vorbereitung der) sektiontasmāt samastagātram aviṣopahatam adīrghavyādhipīḍitam avarṣaśatikaṃ niḥsṛṣṭāntrapurīṣaṃ puruṣam āvahantyām āpagāyāṃ nibaddhaṃ pañjarasthaṃ muñjavalkalakuśaśaṇādīnām anyatamenāveṣṭitāṅgapratyaṅgamaprakāśe deśe kothayet samyakprakuthitaṃ coddhṛtya tato dehaṃ saptarātrād uśīravālaveṇuvalkalakūrcānām anyatamena śanaiḥ śanair avagharṣayaṃstvagādīn sarvāneva bāhyābhyantarānaṅgapratyaṅgaviśeṣān yathoktān lakṣayeccakṣuṣā ||
न शक्यश्चक्षुषा द्रष्टुं देहे सूक्ष्मतमो विभुः । (५०।२)
na śakyaścakṣuṣā draṣṭuṃ dehe sūkṣmatamo vibhuḥ |
दृश्यते ज्ञानचक्षुर्भिस्तपश्चक्षुर्भिर् एव च ॥ (५०।३)
dṛśyate jñānacakṣurbhistapaścakṣurbhir eva ca ||
शरीरे चैव शास्त्रे च दृष्टार्थः स्याद्विशारदः । (५१।१)
śarīre caiva śāstre ca dṛṣṭārthaḥ syādviśāradaḥ |
दृष्टश्रुताभ्यां संदेहम् अवापोह्याचरेत् क्रियाः ॥ (५१।२)
dṛṣṭaśrutābhyāṃ saṃdeham avāpohyācaret kriyāḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.