Su, 1, 41
Select a line for its word-by-word analysis.
अथातो द्रव्यविशेषविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)
athāto dravyaviśeṣavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
अल्लेस् औस् ५ एलेमेन्तेन् ज़ुसम्मेन्गेसेत्ज़्त्तत्र पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानां समुदायाद्द्रव्याभिनिर्वृत्तिः उत्कर्षस्त्वभिव्यञ्जको भवति इदं पार्थिवमिदमाप्यमिदं तैजसमिदं वायव्यमिदमाकाशीयम् इति ॥ (३।१)
alles aus 5 Elementen zusammengesetzttatra pṛthivyaptejovāyvākāśānāṃ samudāyāddravyābhinirvṛttiḥ utkarṣastvabhivyañjako bhavati idaṃ pārthivamidamāpyamidaṃ taijasamidaṃ vāyavyamidamākāśīyam iti ||
महाभूत -> एइगेन्स्छड़्तेन् वोन् द्रोगेन्तत्र स्थूलसान्द्रमन्दस्थिरगुरुकठिनं गन्धबहुलमीषत्कषायं प्रायशो मधुरमिति पार्थिवं तत् स्थैर्यबलगौरवसंघातोपचयकरं विशेषतश्चाधोगतिस्वभावम् इति । (४।१)
mahābhūta -> Eigenschaften von Drogentatra sthūlasāndramandasthiragurukaṭhinaṃ gandhabahulamīṣatkaṣāyaṃ prāyaśo madhuramiti pārthivaṃ tat sthairyabalagauravasaṃghātopacayakaraṃ viśeṣataścādhogatisvabhāvam iti |
शीतस्तिमितस्निग्धमन्दगुरुसरसान्द्रमृदुपिच्छिलं रसबहुलमीषत्कषायाम्ललवणं मधुररसप्रायमाप्यं तत् स्नेहनह्लादनक्लेदनबन्धनविष्यन्दनकरम् इति । (४।२)
śītastimitasnigdhamandagurusarasāndramṛdupicchilaṃ rasabahulamīṣatkaṣāyāmlalavaṇaṃ madhurarasaprāyamāpyaṃ tat snehanahlādanakledanabandhanaviṣyandanakaram iti |
उष्णतीक्ष्णसूक्ष्मरूक्षखरलघुविशदं रूपबहुलमीषदम्ललवणं कटुकरसप्रायं विशेषतश्चोर्ध्वगतिस्वभावम् इति तैजसं तद्दहनपचनदारणतापनप्रकाशनप्रभावर्णकरम् इति । (४।३)
uṣṇatīkṣṇasūkṣmarūkṣakharalaghuviśadaṃ rūpabahulamīṣadamlalavaṇaṃ kaṭukarasaprāyaṃ viśeṣataścordhvagatisvabhāvam iti taijasaṃ taddahanapacanadāraṇatāpanaprakāśanaprabhāvarṇakaram iti |
सूक्ष्मरूक्षखरशिशिरलघुविशदं स्पर्शबहुलम् ईषत्तिक्तं विशेषतः कषायमिति वायवीयं तद्वैशद्यलाघवग्लपनविरूक्षणविचारणकरम् इति । (४।४)
sūkṣmarūkṣakharaśiśiralaghuviśadaṃ sparśabahulam īṣattiktaṃ viśeṣataḥ kaṣāyamiti vāyavīyaṃ tadvaiśadyalāghavaglapanavirūkṣaṇavicāraṇakaram iti |
श्लक्ष्णसूक्ष्ममृदुव्यवायिविशदविविक्तमव्यक्तरसं शब्दबहुलमाकाशीयं तन् मार्दवशौषिर्यलाघवकरम् इति ॥ (४।५)
ślakṣṇasūkṣmamṛduvyavāyiviśadaviviktamavyaktarasaṃ śabdabahulamākāśīyaṃ tan mārdavaśauṣiryalāghavakaram iti ||
अनेन निदर्शनेन नानौषधीभूतं जगति किंचिद्द्रव्यमस्तीति कृत्वा तं तं युक्तिविशेषमर्थं चाभिसमीक्ष्य स्ववीर्यगुणयुक्तानि द्रव्याणि कार्मुकाणि भवन्ति । (५।१)
anena nidarśanena nānauṣadhībhūtaṃ jagati kiṃciddravyamastīti kṛtvā taṃ taṃ yuktiviśeṣamarthaṃ cābhisamīkṣya svavīryaguṇayuktāni dravyāṇi kārmukāṇi bhavanti |
तानि यदा कुर्वन्ति स कालः यत्कुर्वन्ति तत्कर्म येन कुर्वन्ति तद्वीर्यं यत्र कुर्वन्ति तद् अधिकरनं यथा कुर्वन्ति स उपायः यन्निष्पादयन्ति तत् फलम् इति ॥ (५।२)
tāni yadā kurvanti sa kālaḥ yatkurvanti tatkarma yena kurvanti tadvīryaṃ yatra kurvanti tad adhikaranaṃ yathā kurvanti sa upāyaḥ yanniṣpādayanti tat phalam iti ||
तत्र विरेचनद्रव्याणि पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठानि पृथिव्यापो गुर्व्यस्ता गुरुत्वादधो गच्छन्ति तस्माद् विरेचनमधोगुणभूयिष्ठमनुमानात् वमनद्रव्याण्यग्निवायुगुणभूयिष्ठानि अग्निवायू हि लघू लघुत्वाच् च तान्यूर्ध्वमुत्तिष्ठन्ति तस्माद् वमनमप्यूर्ध्वगुणभूयिष्ठम् उभयगुणभूयिष्ठम् उभ्यतोभागम् आकाशगुणभूयिष्ठं संशमनं सांग्राहिकमनिलगुणभूयिष्ठम् अनिलस्य शोषणात्मकत्वात् दीपनम् अग्निगुणभूयिष्ठं तत्समानत्वात् लेखनमनिलानलगुणभूयिष्ठं बृंहणं पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठम् एवमौषधकर्माण्यनुमानात्साधयेत् ॥ (६।१)
tatra virecanadravyāṇi pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhāni pṛthivyāpo gurvyastā gurutvādadho gacchanti tasmād virecanamadhoguṇabhūyiṣṭhamanumānāt vamanadravyāṇyagnivāyuguṇabhūyiṣṭhāni agnivāyū hi laghū laghutvāc ca tānyūrdhvamuttiṣṭhanti tasmād vamanamapyūrdhvaguṇabhūyiṣṭham ubhayaguṇabhūyiṣṭham ubhyatobhāgam ākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ saṃśamanaṃ sāṃgrāhikamanilaguṇabhūyiṣṭham anilasya śoṣaṇātmakatvāt dīpanam agniguṇabhūyiṣṭhaṃ tatsamānatvāt lekhanamanilānalaguṇabhūyiṣṭhaṃ bṛṃhaṇaṃ pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭham evamauṣadhakarmāṇyanumānātsādhayet ||
भूतेजोवारिजैर् द्रव्यैः शमं याति समीरणः । (७।२)
bhūtejovārijair dravyaiḥ śamaṃ yāti samīraṇaḥ |
भूम्यम्बुवायुजैः पित्तं क्षिप्रमाप्नोति निर्वृतिम् ॥ (७।३)
bhūmyambuvāyujaiḥ pittaṃ kṣipramāpnoti nirvṛtim ||
एवम् एतद्गुणाधिक्यं द्रव्ये द्रव्ये विनिश्चितम् । (१०।१)
evam etadguṇādhikyaṃ dravye dravye viniścitam |
द्विशो वा बहुशो वापि ज्ञात्वा दोषेषु चाचरेत् ॥ (१०।२)
dviśo vā bahuśo vāpi jñātvā doṣeṣu cācaret ||
तत्र य इमे गुणा वीर्यसंज्ञकाः शीतोष्णस्निग्धरूक्षमृदुतीक्ष्णपिच्छिलविशदास्तेषां तीक्ष्णोष्णावाग्नेयौ शीतपिच्छिलावम्बुगुणभूयिष्ठौ पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठः स्नेहः तोयाकाशगुणभूयिष्ठं मृदुत्वं वायुगुणभूयिष्ठं रौक्ष्यं क्षितिसमीरणगुणभूयिष्ठं वैशद्यं गुरुलघुविपाकावुक्तगुणौ तत्र उष्णस्निग्धौ वातघ्नौ शीतमृदुपिच्छिलाः पित्तघ्नाः तीक्ष्णरूक्षविशदाः श्लेष्मघ्नाः गुरुपाको वातपित्तघ्नः लघुपाकः श्लेष्मघ्नः तेषां मृदुशीतोष्णाः स्पर्शग्राह्याः पिच्छिलविशदौ चक्षुःस्पर्शाभ्यां स्निग्धरूक्षौ चक्षुषा तीक्ष्णो मुखदुःखोत्पादनात् । (११।१)
tatra ya ime guṇā vīryasaṃjñakāḥ śītoṣṇasnigdharūkṣamṛdutīkṣṇapicchilaviśadāsteṣāṃ tīkṣṇoṣṇāvāgneyau śītapicchilāvambuguṇabhūyiṣṭhau pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhaḥ snehaḥ toyākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ mṛdutvaṃ vāyuguṇabhūyiṣṭhaṃ raukṣyaṃ kṣitisamīraṇaguṇabhūyiṣṭhaṃ vaiśadyaṃ gurulaghuvipākāvuktaguṇau tatra uṣṇasnigdhau vātaghnau śītamṛdupicchilāḥ pittaghnāḥ tīkṣṇarūkṣaviśadāḥ śleṣmaghnāḥ gurupāko vātapittaghnaḥ laghupākaḥ śleṣmaghnaḥ teṣāṃ mṛduśītoṣṇāḥ sparśagrāhyāḥ picchilaviśadau cakṣuḥsparśābhyāṃ snigdharūkṣau cakṣuṣā tīkṣṇo mukhaduḥkhotpādanāt |
गुरुपाकः सृष्टविण्मूत्रतया कफोत्क्लेशेन च लघुर् बद्धविण्मूत्रतया मारुतकोपेन च । (११।२)
gurupākaḥ sṛṣṭaviṇmūtratayā kaphotkleśena ca laghur baddhaviṇmūtratayā mārutakopena ca |
तत्र तुल्यगुणेषु भूतेषु रसवैशेष्यम् उपलक्षयेत् तद्यथा मधुरो गुरुश् च पार्थिवः मधुरः स्निग्धश्चाप्य इति ॥ (११।३)
tatra tulyaguṇeṣu bhūteṣu rasavaiśeṣyam upalakṣayet tadyathā madhuro guruś ca pārthivaḥ madhuraḥ snigdhaścāpya iti ||
गुणा य उक्ता द्रव्येषु शरीरेष्व् अपि ते तथा । (१२।२)
guṇā ya uktā dravyeṣu śarīreṣv api te tathā |
स्थानवृद्धिक्षयास्तस्माद् देहिनां द्रव्यहेतुकाः ॥ (१२।३)
sthānavṛddhikṣayāstasmād dehināṃ dravyahetukāḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.