अथातः कीटकल्पं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।१)

सर्पाणां शुक्रविण्मूत्रशवपूत्यण्डसंभवाः । (३।१)

वाय्वग्न्यम्बुप्रकृतयः कीटास्तु विविधाः स्मृताः ॥ (३।२)

सर्वदोषप्रकृतिभिर् युक्तास्ते परिणामतः । (४।१)

कीटत्वे ऽपि सुघोराः स्युः सर्व एव चतुर्विधाः ॥ (४।२)

कुम्भीनसस्तुण्डिकेरी शृङ्गी शतकुलीरकः । (५।१)

उच्चिटिङ्गो ऽग्निनामा च चिच्चिटिङ्गो मयूरिका ॥ (५।२)

आवर्तकस्तथोरभ्रः सारिकामुखवैदलौ । (६।१)

शरावकुर्दो ऽभीराजिः परुषश्चित्रशीर्षकः ॥ (६।२)

शतबाहुश्च यश्चापि रक्तराजिश्च कीर्तितः । (७।१)

अष्टादशेति वायव्याः कीटाः पवनकोपनाः ॥ (७।२)

तैर् भवन्तीह दष्टानां रोगा वातनिमित्तजाः । (८।१)

कौण्डिन्यकः कणभको वरटी पत्त्रवृश्चिकः ॥ (८।२)

विनासिका ब्राह्मणिका बिन्दुलो भ्रमरस्तथा । (९।१)

बाह्यकी पिच्चिटः कुम्भी वर्चःकीटो ऽरिमेदकः ॥ (९।२)

पद्मकीटो दुन्दुभिको मकरः शतपादकः । (१०।१)

पञ्चालकः पाकमत्स्यः कृष्णतुण्डो ऽथ गर्दभी ॥ (१०।२)

क्लीतः कृमिसरारी च यश्चाप्युत्क्लेशकस्तथा । (११।१)

एते ह्यग्निप्रकृतयश्चतुर्विंशतिरेव च ॥ (११।२)

तैर् भवन्तीह दष्टानां रोगाः पित्तनिमित्तजाः । (१२।१)

विश्वम्भरः पञ्चशुक्लः पञ्चकृष्णो ऽथ कोकिलः ॥ (१२।२)

सैरेयकः प्रचलको वलभः किटिभस्तथा । (१३।१)

सूचीमुखः कृष्णगोधा यश्च काषायवासिकः ॥ (१३।२)

कीटो गर्दभकश्चैव तथा त्रोटक एव च । (१४।१)

त्रयोदशैते सौम्याः स्युः कीटाः श्लेष्मप्रकोपणाः ॥ (१४।२)

तैर् भवन्तीह दष्टानां रोगाः कफनिमित्तजाः । (१५।१)

तुङ्गीनासो विचिलकस्तालको वाहकस्तथा ॥ (१५।२)

कोष्ठागारी क्रिमिकरो यश्च मण्डलपुच्छकः । (१६।१)

तुण्डनाभः सर्षपिको वल्गुलिः शम्बुकस्तथा ॥ (१६।२)

अग्निकीटश्च विज्ञेया द्वादश प्राणनाशनाः । (१७।१)

तैर् भवन्तीह दष्टानां वेगज्ञानानि सर्पवत् ॥ (१७।२)

तास्ताश्च वेदनास्तीव्रा रोगा वै सान्निपातिकाः । (१८।१)

क्षाराग्निदग्धवद्दंशो रक्तपीतसितारुणः ॥ (१८।२)

ज्वराङ्गमर्दरोमाञ्चवेदनाभिः समन्वितः । (१९।१)

छर्द्यतीसारतृष्णाश्च दाहो मूर्च्छा विजृम्भिका ॥ (१९।२)

वेपथुश्वासहिक्काश्च दाहः शीतं च दारुणम् । (२०।१)

पिडकोपचयः शोफो ग्रन्थयो मण्डलानि च ॥ (२०।२)

दद्रवः कर्णिकाश्चैव विसर्पाः किटिभानि च । (२१।१)

तैर् भवन्तीह दष्टानां यथास्वं चाप्युपद्रवाः ॥ (२१।२)

ये ऽन्ये तेषां विशेषास्तु तूर्णं तेषां समादिशेत् । (२२।१)

दूषीविषप्रकोपाच्च तथैव विषलेपनात् ॥ (२२।२)

लिङ्गं तीक्ष्णविषेष्वेतच्छृणु मन्दविषेष्वतः । (२३।१)

प्रसेकारोचकच्छर्दिशिरोगौरवशीतकाः ॥ (२३।२)

पिडकाकोठकण्डूनां जन्म दोषविभागतः । (२४।१)

योगैर् नानाविधैर् एषां चूर्णानि गरमादिशेत् ॥ (२४।२)

दूषीविषप्रकाराणां तथा चाप्यनुलेपनात् । (२५।१)

एकजातीनतस्तूर्ध्वं कीटान् वक्ष्यामि भेदतः ॥ (२५।२)

सामान्यतो दष्टलिङ्गैः साध्यासाध्यक्रमेण च । (२६।१)

त्रिकण्टः करिणी चापि हस्तिकक्षो ऽपराजितः । (२६।२)

चत्वार एते कणभा व्याख्यातास्तीव्रवेदनाः ॥ (२६।३)

तैर् दष्टस्य श्वयथुरङ्गमर्दो गुरुता गात्राणां दंशः कृष्णश्च भवति ॥ (२७।१)

प्रतिसूर्यकः पिङ्गाभासो बहुवर्णो निरूपमो गोधेरेक इति पञ्च गोधेरकाः तैर् दष्टस्य शोफो दाहरुजौ च भवतो गोधेरकेणैतदेव ग्रन्थिप्रादुर्भावो ज्वरश्च ॥ (२८।१)

गलगोलिका श्वेता कृष्णा रक्तराजी रक्तमण्डला सर्वश्वेता सर्षपिकेत्येवं षट् ताभिर् दष्टे सर्षपिकावर्जं दाहशोफक्लेदा भवन्ति सर्षपिकया हृदयपीडातिसारश्च तासु मध्ये सर्षपिका प्राणहरी ॥ (२९।१)

शतपद्यस्तु परुषा कृष्णा चित्रा कपिला पीतिका रक्ता श्वेता अग्निप्रभा इत्यष्टौ ताभिर् दष्टे शोफो वेदना दाहश्च हृदये श्वेताग्निप्रभाभ्यामेतदेव दाहो मूर्च्छा चातिमात्रं श्वेतपिडकोत्पत्तिश्च ॥ (३०।१)

मण्डूकाः कृष्णः सारः कुहको हरितो रक्तो यववर्णाभो भृकुटी कोटिकश्चेत्यष्टौ तैर् दष्टस्य दंशे कण्डूर्भवति पीतफेनागमश्च वक्त्रात् भृकुटीकोटिकाभ्यामेतदेव दाहश्छर्दिर्मूर्च्छा चातिमात्रम् ॥ (३१।१)

विश्वम्भराभिर् दष्टे दंशः सर्षपाकाराभिः पिडकाभिः सरुजाभिश्चीयते शीतज्वरार्तश्च पुरुषो भवति ॥ (३२।१)

अहिण्डुकाभिर् दष्टे तोददाहकण्डुश्वयथवो भवन्ति मोहश्च कण्डूमकाभिर् दष्टे पीताङ्गश्छर्द्यतीसारज्वरादिभिर् अभिहन्यते शूकवृन्ताभिर् दष्टे कण्डूकोठाः प्रवर्धन्ते शूकं चात्र लक्ष्यते ॥ (३३।१)

पिपीलिकाः स्थूलशीर्षा संवाहिका ब्राह्मणिका अङ्गुलिका कपिलिका चित्रवर्णेति षट् ताभिर् दष्टे दंशे श्वयथुरग्निस्पर्शवद्दाहशोफौ भवतः ॥ (३४।१)

मक्षिकाः कान्तारिका कृष्णा पिङ्गला मधूलिका काषायी स्थालिकेत्येवं षट् ताभिर् दष्टस्य कण्डुशोफदाहरुजो भवन्ति स्थालिकाकाषायीभ्यामेतदेव श्यावपिडकोत्पत्तिरुपद्रवाश्च ज्वरादयो भवन्ति काषायी स्थालिका च प्राणहरे ॥ (३५।१)

मशकाः सामुद्रः परिमण्डलो हस्तिमशकः कृष्णः पार्वतीय इति पञ्च तैर् दष्टस्य तीव्रा कण्डूर्दंशशोफश्च पार्वतीयस्तु कीटैः प्राणहरैस्तुल्यलक्षणः ॥ (३६।१)

नखावकृष्टे ऽत्यर्थं पिडकादाहपाका भवन्ति । (३७।१)

जलौकसां दष्टलक्षणमुक्तं चिकित्सितं च ॥ (३७।२)

भवन्ति चात्र । (३८।१)

गोधेरकः स्थालिका च ये च श्वेताग्निसप्रभे । (३८।२)

भृकुटी कोटिकश्चैव न सिध्यन्त्येकजातिषु ॥ (३८।३)

शवमूत्रपुरीषैस्तु सविषैर् अवमर्शनात् । (३९।१)

स्युः कण्डूदाहकोठारुःपिडकातोदवेदनाः ॥ (३९।२)

प्रक्लेदवांस्तथा स्रावो भृशं संपाचयेत्त्वचम् । (४०।१)

दिग्धविद्धक्रियास्तत्र यथावदवचारयेत् ॥ (४०।२)

नावसन्नं न चोत्सन्नमतिसंरम्भवेदनम् । (४१।१)

दंशादौ विपरीतार्ति कीटदष्टं सुबाधकम् ॥ (४१।२)

दष्टानुग्रविषैः कीटैः सर्पवत् समुपाचरेत् । (४२।१)

त्रिविधानां तु पूर्वेषां त्रैविध्येन क्रिया हिताः ॥ (४२।२)

स्वेदमालेपनं सेकं चोष्णमत्रावचारयेत् । (४३।१)

अन्यत्र मूर्छिताद्दंशात् पाककोथप्रपीडितात् ॥ (४३।२)

विषघ्नं च विधिं सर्वं बहुशः शोधनानि च । (४४।१)

शिरीषकटुकाकुष्ठवचारजनिसैन्धवैः ॥ (४४।२)

क्षीरमज्जवसासर्पिः शुण्ठीपिप्पलिदारुषु । (४५।१)

उत्कारिका स्थिरादौ वा सुकृता स्वेदने हिता ॥ (४५।२)

न स्वेदयेत चादंशं धूमं वक्ष्यामि वृश्चिके । (४६।१)

अगदानेकजातीषु प्रवक्ष्यामि पृथक् पृथक् ॥ (४६।२)

कुष्ठं वक्रं वचा पाठा बिल्वमूलं सुवर्चिका । (४७।१)

गृहधूमं हरिद्रे द्वे त्रिकण्टकविषे हिताः ॥ (४७।२)

रजन्यागारधूमश्च वक्रं कुष्ठं पलाशजम् । (४८।१)

गलगोलिकदष्टानामगदो विषनाशनः ॥ (४८।२)

कुङ्कुमं तगरं शिग्रु पद्मकं रजनीद्वयम् । (४९।१)

अगदो जलपिष्टो ऽयं शतपद्विषनाशनः ॥ (४९।२)

मेषशृङ्गी वचा पाठा निचुलो रोहिणी जलम् । (५०।१)

सर्वमण्डूकदष्टानामगदो ऽयं विषापहः ॥ (५०।२)

धवाश्वगन्धातिबलाबलासातिगुहागुहाः । (५१।१)

विश्वम्भराभिदष्टानामगदो ऽयं विषापहः ॥ (५१।२)

शिरीषं तगरं कुष्ठं शालिपर्णी सहा निशे । (५२।१)

अहिण्डुकाभिर् दष्टानामगदो विषनाशनः ॥ (५२।२)

कण्डूमकाभिर् दष्टानां रात्रौ शीताः क्रिया हिताः । (५३।१)

दिवा ते नैव सिध्यन्ति सूर्यरश्मिबलार्दिताः ॥ (५३।२)

वक्रं कुष्ठमपामार्गः शूकवृन्तविषे ऽगदः । (५४।१)

भृङ्गस्वरसपिष्टा वा कृष्णवल्मीकमृत्तिका ॥ (५४।२)

पिपीलिकाभिर् दष्टानां मक्षिकामशकैस्तथा । (५५।१)

गोमूत्रेण युतो लेपः कृष्णवल्मीकमृत्तिका ॥ (५५।२)

नखावघृष्टसंजाते शोफे भृङ्गरसो हितः । (५६।१)

प्रतिसूर्यकदष्टानां सर्पदष्टवद् आचरेत् । (५६।२)

त्रिविधा वृश्चिकाः प्रोक्ता मन्दमध्यमहाविषाः ॥ (५६।३)

गोशकृत्कोथजा मन्दा मध्याः काष्ठेष्टिकोद्भवाः । (५७।१)

सर्पकोथोद्भवास्तीक्ष्णा ये चान्ये विषसंभवाः ॥ (५७।२)

मन्दा द्वादश मध्यास्तु त्रयः पञ्चदशोत्तमाः । (५८।१)

दश विंशतिरित्येते संख्यया परिकीर्तिताः ॥ (५८।२)

कृष्णः श्यावः कर्बुरः पाण्डुवर्णो गोमूत्राभः कर्कशो मेचकश्च । (५९।१)

पीतो धूम्रो रोमशः शाड्वलाभो रक्तः श्वेतेनोदरेणेति मन्दाः ॥ (५९।२)

युक्ताश्चैते वृश्चिकाः पुच्छदेशे स्युर्भूयोभिः पर्वभिश्चेतरेभ्यः । (६०।१)

एभिर् दष्टे वेदना वेपथुश्च गात्रस्तम्भः कृष्णरक्तागमश्च ॥ (६०।२)

शाखादष्टे वेदना चोर्ध्वमेति दाहस्वेदौ दंशशोफो ज्वरश्च । (६१।१)

रक्तः पीतः कापिलेनोदरेण सर्वे धूम्राः पर्वभिश्च त्रिभिः स्युः ॥ (६१।२)

एते मूत्रोच्चारपूत्यण्डजाता मध्या ज्ञेयास्त्रिप्रकारोरगाणाम् । (६२।१)

यस्यैतेषामन्वयाद्यः प्रसूतो दोषोत्पत्तिं तत्स्वरूपां स कुर्यात् ॥ (६२।२)

जिह्वाशोफो भोजनस्यावरोधो मूर्च्छा चोग्रा मध्यवीर्याभिदष्टे । (६३।१)

श्वेतश्चित्रः श्यामलो लोहिताभो रक्तः श्वेतो रक्तनीलोदरौ च ॥ (६३।२)

पीतो ऽरक्तो नीलपीतो ऽपरस्तु रक्तो नीलो नीलशुक्लस्तथा च । (६४।१)

रक्तो बभ्रुः पूर्ववच्चैकपर्वा यश्चापर्वा पर्वणी द्वे च यस्य ॥ (६४।२)

नानारूपा वर्णतश्चापि घोरा ज्ञेयाश्चैते वृश्चिकाः प्राणचौराः । (६५।१)

जन्मैतेषां सर्पकोथात् प्रदिष्टं देहेभ्यो वा घातितानां विषेण ॥ (६५।२)

एभिर् दष्टे सर्पवेगप्रवृत्तिः स्फोटोत्पत्तिर्भ्रान्तिदाहौ ज्वरश्च । (६६।१)

खेभ्यः कृष्णं शोणितं याति तीव्रं तस्मात् प्राणैस्त्यज्यते शीघ्रमेव ॥ (६६।२)

उग्रमध्यविषैर् दष्टं चिकित्सेत् सर्पदष्टवत् । (६७।१)

आदंशं स्वेदितं चूर्णैः प्रच्छितं प्रतिसारयेत् ॥ (६७।२)

रजनीसैन्धवव्योषशिरीषफलपुष्पजैः । (६८।१)

मातुलुङ्गाम्लगोमूत्रपिष्टं च सुरसाग्रजम् ॥ (६८।२)

लेपे स्वेदे सुखोष्णं च गोमयं हितमिष्यते । (६९।१)

पाने क्षौद्रयुतं सर्पिः क्षीरं वा बहुशर्करम् ॥ (६९।२)

दंशं मन्दविषाणां तु चक्रतैलेन सेचयेत् । (७०।१)

विदारीगणसिद्धेन सुखोष्णेनाथवा पुनः ॥ (७०।२)

कुर्याच्चोत्कारिकास्वेदं विषघ्नैर् उपनाहयेत् । (७१।१)

गुडोदकं वा सुहिमं चातुर्जातकसंयुतम् ॥ (७१।२)

पानमस्मै प्रदातव्यं क्षीरं वा सगुडं हिमम् । (७२।१)

शिखिकुक्कुटबर्हाणि सैन्धवं तैलसर्पिषी ॥ (७२।२)

धूमो हन्ति प्रयुक्तस्तु शीघ्रं वृश्चिकजं विषम् । (७३।१)

कुसुम्भपुष्पं रजनी निशा वा कोद्रवं तृणम् ॥ (७३।२)

एभिर् घृताक्तैर् धूपस्तु पायुदेशे प्रयोजितः । (७४।१)

नाशयेदाशु कीटोत्थं वृश्चिकस्य च यद्विषम् ॥ (७४।२)

लूताविषं घोरतमं दुर्विज्ञेयतमं च तत् । (७५।१)

दुश्चिकित्स्यतमं चापि भिषग्भिर् मन्दबुद्धिभिः ॥ (७५।२)

सविषं निर्विषं चैतदित्येवं परिशङ्किते । (७६।१)

विषघ्नम् एव कर्तव्यमविरोधि यदौषधम् ॥ (७६।२)

अगदानां हि संयोगो विषजुष्टस्य युज्यते । (७७।१)

निर्विषे मानवे युक्तो ऽगदः संपद्यते ऽसुखम् ॥ (७७।२)

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन ज्ञातव्यो विषनिश्चयः । (७८।१)

अज्ञात्वा विषसद्भावं भिषग्व्यापादयेन्नरम् ॥ (७८।२)

प्रोद्भिद्यमानस्तु यथाङ्कुरेण न व्यक्तजातिः प्रविभाति वृक्षः । (७९।१)

तद्वद् दुरालक्ष्यतमं हि तासां विषं शरीरे प्रविकीर्णमात्रम् ॥ (७९।२)

ईषत्सकण्डु प्रचलं सकोठमव्यक्तवर्णं प्रथमे ऽहनि स्यात् । (८०।१)

अन्तेषु शूनं परिनिम्नमध्यं प्रव्यक्तरूपं च दिने द्वितीये ॥ (८०।२)

त्र्यहेण तद्दर्शयतीह रूपं विषं चतुर्थे ऽहनि कोपमेति । (८१।१)

अतो ऽधिके ऽह्नि प्रकरोति जन्तोर् विषप्रकोपप्रभवान् विकारान् ॥ (८१।२)

षष्ठे दिने विप्रसृतं तु सर्वान् मर्मप्रदेशान् भृशमावृणोति । (८२।१)

तत् सप्तमे ऽत्यर्थपरीतगात्रं व्यापादयेन्मर्त्यमतिप्रवृद्धम् ॥ (८२।२)

यास्तीक्ष्णचण्डोग्रविषा हि लूतास्ताः सप्तरात्रेण नरं निहन्युः । (८३।१)

अतो ऽधिकेनापि निहन्युरन्या यासां विषं मध्यमवीर्यमुक्तम् ॥ (८३।२)

यासां कनीयो विषवीर्यमुक्तं ताः पक्षमात्रेण विनाशयन्ति । (८४।१)

तस्मात् प्रयत्नं भिषगत्र कुर्यादादंशपाताद् विषघातियोगैः ॥ (८४।२)

विषं तु लालानखमूत्रदंष्ट्रारजःपुरीषैर् अथ चेन्द्रियेण । (८५।१)

सप्तप्रकारं विसृजन्ति लूतास्तदुग्रमध्यावरवीर्ययुक्तम् ॥ (८५।२)

सकण्डुकोठं स्थिरमल्पमूलं लालाकृतं मन्दरुजं वदन्ति । (८६।१)

शोफश्च कण्डूश्च पुलालिका च धूमायनं चैव नखाग्रदंशे ॥ (८६।२)

दंशं तु मूत्रेण सकृष्णमध्यं सरक्तपर्यन्तम् अवेहि दीर्णम् । (८७।१)

दंष्ट्राभिर् उग्रं कठिनं विवर्णं जानीहि दंशं स्थिरमण्डलं च ॥ (८७।२)

रजःपुरीषेन्द्रियजं हि विद्धि स्फोटं विपक्वामलपीलुपाण्डुम् । (८८।१)

एतावदेतत् समुदाहृतं तु वक्ष्यामि लूताप्रभवं पुराणम् ॥ (८८।२)

सामान्यतो दष्टमसाध्यसाध्यं चिकित्सितं चापि यथाविशेषम् ॥ (८९।१)

विश्वामित्रो नृपवरः कदाचिदृषिसत्तमम् । (९०।१)

वसिष्ठं कोपयामास गत्वाश्रमपदं किल ॥ (९०।२)

कुपितस्य मुनेस्तस्य ललाटात् स्वेदबिन्दवः । (९१।१)

अपतन् दर्शनादेव रवेस्तत्समतेजसः ॥ (९१।२)

तृणे महर्षिणा लूने धेन्वर्थं संभृते ऽपि च । (९२।१)

ततो जातास्त्विमा घोरा नानारूपा महाविषाः । (९२।२)

अपकाराय वर्तन्ते नृपसाधनवाहने ॥ (९२।३)

यस्माल्लूनं तृणं प्राप्ता मुनेः प्रस्वेदबिन्दवः । (९३।१)

तस्माल्लूतेति भाष्यन्ते संख्यया ताश्च षोडश ॥ (९३।२)

कृच्छ्रसाध्यास्तथासाध्या लूतास्तु द्विविधाः स्मृताः । (९४।१)

तासाम् अष्टौ कृच्छ्रसाध्या वर्ज्यास्तावत्य एव तु ॥ (९४।२)

त्रिमण्डला तथा श्वेता कपिला पीतिका तथा । (९५।१)

आलमूत्रविषा रक्ता कसना चाष्टमी स्मृता ॥ (९५।२)

ताभिर् दष्टे शिरोदुःखं कण्डूर्दंशे च वेदना । (९६।१)

भवन्ति च विशेषेण गदाः श्लैष्मिकवातिकाः ॥ (९६।२)

सौवर्णिका लाजवर्णा जालिन्येणीपदी तथा । (९७।१)

कृष्णाग्निवर्णा काकाण्डा मालागुणाष्टमी तथा ॥ (९७।२)

ताभिर् दष्टे दंशकोथः प्रवृत्तिः क्षतजस्य च । (९८।१)

ज्वरो दाहो ऽतिसारश्च गदाः स्युश्च त्रिदोषजाः ॥ (९८।२)

पिडका विविधाकारा मण्डलानि महान्ति च । (९९।१)

महान्तो मृदवः शोफा रक्ताः श्यावाश्चलास्तथा ॥ (९९।२)

सामान्यं सर्वलूतानामेतदादंशलक्षणम् । (१००।१)

विशेषलक्षणं तासां वक्ष्यामि सचिकित्सितम् ॥ (१००।२)

त्रिमण्डलाया दंशे ऽसृक्कृष्णं स्रवति दीर्यते । (१०१।१)

बाधिर्यं कलुषा दृष्टिस्तथा दाहश्च नेत्रयोः ॥ (१०१।२)

तत्रार्कमूलं रजनी नाकुली पृश्निपर्णिका । (१०२।१)

पानकर्मणि शस्यन्ते नस्यालेपाञ्जनेषु च ॥ (१०२।२)

श्वेतायाः पिडका दंशे श्वेता कण्डूमती भवेत् । (१०३।१)

दाहमूर्च्छाज्वरवती विसर्पक्लेदरुक्करी ॥ (१०३।२)

तत्र चन्दनरास्नैलाहरेणुनलवञ्जुलाः । (१०४।१)

कुष्ठं लामज्जकं वक्रं नलदं चागदो हितः ॥ (१०४।२)

आदंशे पिडका ताम्रा कपिलायाः स्थिरा भवेत् । (१०५।१)

शिरसो गौरवं दाहस्तिमिरं भ्रम एव च ॥ (१०५।२)

तत्र पद्मककुष्ठैलाकरञ्जककुभत्वचः । (१०६।१)

स्थिरार्कपर्ण्यपामार्गदूर्वाब्राह्म्यो विषापहाः ॥ (१०६।२)

आदंशे पीतिकायास्तु पिडका पीतिका स्थिरा । (१०७।१)

भवेच्छर्दिर्ज्वरः शूलं मूर्ध्नि रक्ते तथाक्षिणी ॥ (१०७।२)

तत्रेष्टाः कुटजोशीरतुङ्गपद्मकवञ्जुलाः । (१०८।१)

शिरीषकिणिहीशेलुकदम्बककुभत्वचः ॥ (१०८।२)

रक्तमण्डनिभे दंशे पिडकाः सर्षपा इव । (१०९।१)

जायन्ते तालुशोषश्च दाहश्चालविषार्दिते ॥ (१०९।२)

तत्र प्रियङ्गुह्रीवेरकुष्ठलामज्जवञ्जुलाः । (११०।१)

अगदः शतपुष्पा च सपिप्पलवटाङ्कुराः ॥ (११०।२)

पूतिर्मूत्रविषादंशो विसर्पी कृष्णशोणितः । (१११।१)

कासश्वासवमीमूर्च्छाज्वरदाहसमन्वितः ॥ (१११।२)

मनःशिलालमधुककुष्ठचन्दनपद्मकैः । (११२।१)

मधुमिश्रैः सलामज्जैर् अगदस्तत्र कीर्तितः ॥ (११२।२)

आपाण्डुपिडको दंशो दाहक्लेदसमन्वितः । (११३।१)

रक्ताया रक्तपर्यन्तो विज्ञेयो रक्तसंयुतः ॥ (११३।२)

कार्यस्तत्रागदस्तोयचन्दनोशीरपद्मकैः । (११४।१)

तथैवार्जुनशेलुभ्यां त्वग्भिर् आम्रातकस्य च ॥ (११४।२)

पिच्छिलं कसनादंशाद् रुधिरं शीतलं स्रवेत् । (११५।१)

कासश्वासौ च तत्रोक्तं रक्तलूताचिकित्सितम् ॥ (११५।२)

पुरीषगन्धिरल्पासृक् कृष्णाया दंश एव तु । (११६।१)

ज्वरमूर्च्छावमीदाहकासश्वाससमन्वितः ॥ (११६।२)

तत्रैलावक्रसर्पाक्षीगन्धनाकुलिचन्दनैः । (११७।१)

महासुगन्धिसहितैः प्रत्याख्यायागदः स्मृतः ॥ (११७।२)

दंशे दाहो ऽग्निवक्त्रायाः स्रावो ऽत्यर्थं ज्वरस्तथा । (११८।१)

चोषकण्डूरोमहर्षा दाहविस्फोटसंयुतः ॥ (११८।२)

कृष्णाप्रशमनं चात्र प्रत्याख्याय प्रयोजयेत् । (११९।१)

सारिवोशीरयष्ट्याह्वचन्दनोत्पलपद्मकम् ॥ (११९।२)

सर्वासाम् एव युञ्जीत विषे श्लेष्मातकत्वचम् । (१२०।१)

भिषक् सर्वप्रकारेण तथा चाक्षीबपिप्पलम् ॥ (१२०।२)

कृच्छ्रसाध्यविषा ह्यष्टौ प्रोक्ता द्वे च यदृच्छया । (१२१।१)

अवार्यविषवीर्याणां लक्षणानि निबोध मे ॥ (१२१।२)

ध्यामः सौवर्णिकादंशः सफेनो मत्स्यगन्धकः । (१२२।१)

श्वासः कासो ज्वरस्तृष्णा मूर्च्छा चात्र सुदारुणा ॥ (१२२।२)

आदंशे लाजवर्णाया ध्यामं पूति स्रवेदसृक् । (१२३।१)

दाहो मूर्च्छातिसारश्च शिरोदुःखं च जायते ॥ (१२३।२)

घोरो दंशस्तु जालिन्या राजिमानवकीर्यते । (१२४।१)

स्तम्भः श्वासस्तमोवृद्धिस्तालुशोषश्च जायते ॥ (१२४।२)

एणीपद्यास्तथा दंशो भवेत् कृष्णतिलाकृतिः । (१२५।१)

तृष्णामूर्च्छाज्वरच्छर्दिकासश्वाससमन्वितः ॥ (१२५।२)

दंशः काकाण्डिकादष्टे पाण्डुरक्तो ऽतिवेदनः । (१२६।१)

तृण्मूर्च्छाश्वासहृद्रोगहिक्काकासाः स्युरुच्छ्रिताः ॥ (१२६।२)

रक्तो मालागुणादंशो धूमगन्धो ऽतिवेदनः । (१२७।१)

बहुधा च विशीर्येत दाहमूर्च्छाज्वरान्वितः ॥ (१२७।२)

असाध्यास्वप्यभिहितं प्रत्याख्यायाशु योजयेत् । (१२८।१)

दोषोच्छ्रायविशेषेण दाहच्छेदविवर्जितम् ॥ (१२८।२)

साध्याभिर् आभिर् लूताभिर् दष्टमात्रस्य देहिनः । (१२९।१)

वृद्धिपत्त्रेण मतिमान् सम्यगादंशम् उद्धरेत् ॥ (१२९।२)

अमर्मणि विधानज्ञो वर्जितस्य ज्वरादिभिः । (१३०।१)

दंशस्योत्कर्तनं कुर्याद् अल्पश्वयथुकस्य च ॥ (१३०।२)

मधुसैन्धवसंयुक्तैर् अगदैर् लेपयेत्ततः । (१३१।१)

प्रियङ्गुरजनीकुष्ठसमङ्गामधुकैस्तथा ॥ (१३१।२)

सारिवां मधुकं द्राक्षां पयस्यां क्षीरमोरटम् । (१३२।१)

विदारीगोक्षुरक्षौद्रमधुकं पाययेत वा ॥ (१३२।२)

क्षीरिणां त्वक्कषायेण सुशीतेन च सेचयेत् । (१३३।१)

उपद्रवान् यथादोषं विषघ्नैर् एव साधयेत् ॥ (१३३।२)

नस्याञ्जनाभ्यञ्जनपानधूमं तथावपीडं कवलग्रहं च । (१३४।१)

संशोधनं चोभयतः प्रगाढं कुर्यात्सिरामोक्षणम् एव चात्र ॥ (१३४।२)

कीटदष्टव्रणान् सर्वानहिदष्टव्रणान् अपि । (१३५।१)

आदाहपाकात्तान् सर्वाञ् चिकित्सेद् दुष्टवद् भिषक् ॥ (१३५।२)

विनिवृत्ते ततः शोफे कर्णिकापातनं हितम् । (१३६।१)

निम्बपत्रं त्रिवृद्दन्ती कुसुम्भं कुसुमं मधु ॥ (१३६।२)

गुग्गुलुः सैन्धवं किण्वं वर्चः पारावतस्य च । (१३७।१)

विषवृद्धिकरं चान्नं हित्वा सम्भोजनं हितम् ॥ (१३७।२)

विषेभ्यः खलु सर्वेभ्यः कर्णिकामरुजां स्थिराम् । (१३८।१)

प्रच्छयित्वा मधून्मिश्रैः शोधनीयैर् उपाचरेत् ॥ (१३८।२)

सप्तषष्ठस्य कीटानां शतस्यैतद्विभागशः । (१३९।१)

दष्टलक्षणमाख्यातं चिकित्सा चाप्यनन्तरम् ॥ (१३९।२)

सविंशमध्यायशतमेतदुक्तं विभागशः । (१४०।१)

इहोद्दिष्टाननिर्दिष्टानर्थान् वक्ष्याम्यथोत्तरे ॥ (१४०।२)

सनातनत्वाद्वेदानामक्षरत्वात्तथैव च । (१४१।१)

तथा दृष्टफलत्वाच्च हितत्वाद् अपि देहिनाम् ॥ (१४१।२)

वाक्समूहार्थविस्तारात् पूजितत्वाच्च देहिभिः । (१४२।१)

चिकित्सितात् पुण्यतमं न किंचिद् अपि शुश्रुमः ॥ (१४२।२)

ऋषेर् इन्द्रप्रभावस्यामृतयोनेर् भिषग्गुरोः । (१४३।१)

धारयित्वा तु विमलं मतं परमसंमतम् । (१४३।२)

उक्ताहारसमाचार इह प्रेत्य च मोदते ॥ (१४३।३)