अथातः शोषप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।१)

अनेकरोगानुगतो बहुरोगपुरोगमः । (३।१)

दुर्विज्ञेयो दुर्निवारः शोषो व्याधिर्महाबलः ॥ (३।२)

संशोषणाद्रसादीनां शोष इत्यभिधीयते । (४।१)

क्रियाक्षयकरत्वाच्च क्षय इत्युच्यते पुनः ॥ (४।२)

राज्ञश्चन्द्रमसो यस्मादभूदेष किलामयः । (५।१)

तस्मात् तं राजयक्ष्मेति केचिदाहुः पुनर्जनाः ॥ (५।२)

स व्यस्तैर् जायते दोषैरिति केचिद्वदन्ति हि । (६।१)

एकादशानामेकस्मिन् सांनिध्यात् तन्त्रयुक्तितः ॥ (६।२)

क्रियाणामविभागेन प्रागेकोत्पादनेन च । (७।१)

एक एव मतः शोषः सन्निपातात्मको ह्यतः ॥ (७।२)

उद्रेकात्तत्र लिङ्गानि दोषाणां निपतन्ति हि । (८।१)

क्षयाद् वेगप्रतीघातादाघाताद्विषमाशनात् ॥ (८।२)

जायते कुपितैर् दोषैर् व्याप्तदेहस्य देहिनः । (९।१)

कफप्रधानैर् दोषैर् हि रुद्धेषु रसवर्त्मसु ॥ (९।२)

अतिव्यवायिनो वापि क्षीणे रेतस्यनन्तरम् । (१०।१)

क्षीयन्ते धातवः सर्वे ततः शुष्यन्ति मानवः ॥ (१०।२)

भक्तद्वेषो ज्वरः श्वासः कासः शोणितदर्शनम् । (११।१)

स्वरभेदश्च जायेत षड्रूपे राजयक्ष्मणि ॥ (११।२)

स्वरभेदो ऽनिलाञ्छूलं संलोचश्चांसपार्श्वयोः । (१२।१)

ज्वरो दाहो ऽतिसारश्च पित्ताद्रक्तस्य चागमः ॥ (१२।२)

शिरसः परिपूर्णत्वमभक्तच्छन्द एव च । (१३।१)

कासः कण्ठस्य चोद्ध्वंसो विज्ञेयः कफकोपतः ॥ (१३।२)

एकादशभिरेभिर् वा षड्भिर् वापि समन्वितम् । (१४।१)

कासातीसारपार्श्वार्तिस्वरभेदारुचिज्वरैः ॥ (१४।२)

त्रिभिर् वा पीडितं लिङ्गैर् ज्वरकासासृगामयैः । (१५।१)

जह्याच्छोषार्दितं जन्तुमिच्छन् सुविपुलं यशः ॥ (१५।२)

व्यवायशोकस्थाविर्यव्यायामाध्वोपवासतः । (१६।१)

व्रणोरःक्षतपीडाभ्यां शोषानन्ये वदन्ति हि ॥ (१६।२)

व्यवायशोषी शुक्रस्य क्षयलिङ्गैरुपद्रुतः । (१७।१)

पाण्डुदेहो यथापूर्वं क्षीयन्ते चास्य धातवः ॥ (१७।२)

प्रध्यानशीलः स्रस्ताङ्गः शोकशोष्यपि तादृशः । (१८।१)

विना शुक्रक्षयकृतैर् विकारैरभिलक्षितः ॥ (१८।२)

जराशोषी कृशो मन्दवीर्यबुद्धिबलेन्द्रियः । (१९।१)

कम्पनो ऽरुचिमान् भिन्नकांस्यपात्रहतस्वरः ॥ (१९।२)

ष्ठीवति श्लेष्मणा हीनं गौरवारुचिपीडितः । (२०।१)

सम्प्रस्रुतास्यनासाक्षः सुप्तरूक्षमलच्छविः ॥ (२०।२)

अध्वप्रशोषी स्रस्ताङ्गः संभृष्टपरुषच्छविः । (२१।१)

प्रसुप्तगात्रावयवः शुष्कक्लोमगलाननः ॥ (२१।२)

व्यायामशोषी भूयिष्ठमेभिरेव समन्वितः । (२२।१)

उरःक्षतकृतैर् लिङ्गैः संयुक्तश्च क्षताद्विना ॥ (२२।२)

रक्तक्षयाद्वेदनाभिस्तथैवाहारयन्त्रणात् । (२३।१)

व्रणितस्य भवेच्छोषः स चासाध्यतमः स्मृतः ॥ (२३।२)

व्यायामभाराध्ययनैर् अभिघातातिमैथुनैः । (२४।१)

कर्मणा चाप्युरस्येन वक्षो यस्य विदारितम् । (२४।२)

तस्योरसि क्षते रक्तं पूयः श्लेष्मा च गच्छति ॥ (२४।३)

कासमानश्छर्दयेच्च पीतरक्तासितारुणम् । (२५।१)

संतप्तवक्षाः सो ऽत्यर्थं दूयनात् परिताम्यति ॥ (२५।२)

दुर्गन्धवदनोच्छ्वासो भिन्नवर्णस्वरो नरः । (२६।१)

केषांचिदेवं शोषो हि कारणैर् भेदमागतः ॥ (२६।२)

न तत्र दोषलिङ्गानां समस्तानां निपातनम् । (२७।१)

क्षया एव हि ते ज्ञेयाः प्रत्येकं धातुसंज्ञिताः ॥ (२७।२)

चिकित्सितं तु तेषां हि प्रागुक्तं धातुसंक्षये ॥ (२८।१)

श्वासाङ्गसादकफसंस्रवतालुशोषछर्द्यग्निसादमदपीनसपाण्डुनिद्राः । (२९।१)

शोषे भविष्यति भवन्ति स चापि जन्तुः शुक्लेक्षणो भवति मांसपरो रिरिंसुः ॥ (२९।२)

स्वप्नेषु काकशुकशल्लकिनीलकण्ठगृध्रास् तथैव कपयः कृकलासकाश्च । (३०।१)

तं वाहयन्ति स नदीर्विजलाश्च पश्येच्छुष्कांस्तरून् पवनधूमदवार्दितांश्च ॥ (३०।२)

महाशनं क्षीयमाणमतीसारनिपीडितम् । (३१।१)

शूनमुष्कोदरं चैव यक्ष्मिणं परिवर्जयेत् ॥ (३१।२)

उपाचरेदात्मवन्तं दीप्ताग्निमकृशं नवम् । (३२।१)

स्थिरादिवर्गसिद्धेन घृतेनाजाविकेन च ॥ (३२।२)

स्निग्धस्य मृदु कर्तव्यमूर्ध्वं चाधश्च शोधनम् । (३३।१)

आस्थापनं तथा कार्यं शिरसश्च विरेचनम् ॥ (३३।२)

यवगोधूमशालींश्च रसैर् भुञ्जीत शोधितः । (३४।१)

दृढे ऽग्नौ बृंहयेच्चापि निवृत्तोपद्रवं नरम् ॥ (३४।२)

व्यवायशोषिणं प्रायो भजन्ते वातजा गदाः । (३५।१)

बृंहणीयो विधिस्तस्मै हितः स्निग्धो ऽनिलापहः ॥ (३५।२)

काकानुलूकान्नकुलान् बिडालान् गण्डूपदान् व्यालबिलेशयाखून् । (३६।१)

गृध्रांश्च दद्याद्विविधैः प्रवादैः ससैन्धवान् सर्षपतैलभृष्टान् ॥ (३६।२)

देयानि मांसानि च जाङ्गलानि मुद्गाढकीसूपरसाश्च हृद्याः । (३७।१)

खरोष्ट्रनागाश्वतराश्वजानि देयानि मांसानि सुकल्पितानि ॥ (३७।२)

मांसोपदंशांश्च पिबेदरिष्टान् मार्द्वीकयुक्तान् मदिराश्च सेव्याः । (३८।१)

अर्कामृताक्षारजलोषितेभ्यः कृत्वा यवेभ्यो विविधांश्च भक्ष्यान् ॥ (३८।२)

खादेत् पिबेत् सर्पिरजाविकं वा कृशो यवाग्वा सह भक्तकाले । (३९।१)

सर्पिर्मधुभ्यां त्रिकटु प्रलिह्याच् चव्याविडङ्गोपहितं क्षयार्तः ॥ (३९।२)

मांसादमांसेषु घृतं च सिद्धं शोषापहं क्षौद्रकणासमेतम् । (४०।१)

द्राक्षासितामागधिकावलेहः सक्षौद्रतैलः क्षयरोगघाती ॥ (४०।२)

घृतेन चाजेन समाक्षिकेण तुरङ्गगन्धातिलमाषचूर्णम् । (४१।१)

सिताश्वगन्धामगधोद्भवानां चूर्णं घृतक्षौद्रयुतं प्रलिह्यात् ॥ (४१।२)

क्षीरं पिबेद्वाप्यथ वाजिगन्धाविपक्वमेवं लभते ऽङ्गपुष्टिम् । (४२।१)

तदुत्थितं क्षीरघृतं सिताढ्यं प्रातः पिबेद्वापि पयोऽनुपानम् ॥ (४२।२)

उत्सादने चापि तुरङ्गगन्धा योज्या यवाश्चैव पुनर्नवे च । (४३।१)

कृत्स्ने वृषे तत्कुसुमैश्च सिद्धं सर्पिः पिबेत्क्षौद्रयुतं हिताशी ॥ (४३।२)

यक्ष्माणमेतत् प्रबलं च कासं श्वासं च हन्याद् अपि पाण्डुतां च । (४४।१)

शकृद्रसा गोऽश्वगजाव्यजानां क्वाथा मिताश्चापि तथैव भागैः ॥ (४४।२)

मूर्वाहरिद्राखदिरद्रुमाणां क्षीरस्य भागस्त्वपरो घृतस्य । (४५।१)

भागान् दशैतान् विपचेद्विधिज्ञो दत्त्वा त्रिवर्गं मधुरं च कृत्स्नम् ॥ (४५।२)

कटुत्रिकं चैव सभद्रदारु घृतोत्तमं यक्ष्मनिवारणाय । (४६।१)

द्वे पञ्चमूल्यौ वरुणं करञ्जं भल्लातकं बिल्वपुनर्नवे च ॥ (४६।२)

यवान् कुलत्थान् बदराणि भार्गीं पाठां हुताशं समहीकदम्बम् । (४७।१)

कृत्वा कषायं विपचेद्धि तस्य षड्भिर् हि पात्रैर् घृतपात्रमेकम् ॥ (४७।२)

व्योषं महावृक्षपयो ऽभयां च चव्यं सुराख्यं लवणोत्तमं च । (४८।१)

एतद्धि शोषं जठराणि चैव हन्यात् प्रमेहांश्च सहानिलेन ॥ (४८।२)

गोऽश्वाव्यजेभैणखरोष्ट्रजातैः शकृद्रसक्षीररसक्षतोत्थैः । (४९।१)

द्राक्षाश्वगन्धामगधासिताभिः सिद्धं घृतं यक्ष्मविकारहारि ॥ (४९।२)

एलाजमोदामलकाभयाक्षगायत्र्यरिष्टासनशालसारान् । (५०।१)

विडङ्गभल्लातकचित्रकोग्राकटुत्रिकाम्भोदसुराष्ट्रजांश्च ॥ (५०।२)

पक्त्वा जले तेन पचेद्धि सर्पिस्तस्मिन् सुसिद्धे त्ववतारिते च । (५१।१)

त्रिंशत्पलान्यत्र सितोपलाया दत्त्वा तुगाक्षीरिपलानि षट् च ॥ (५१।२)

प्रस्थे घृतस्य द्विगुणं च दद्यात् क्षौद्रं ततो मन्थहतं विदध्यात् । (५२।१)

पलं पलं प्रातरतः प्रलिह्य पश्चात् पिबेत् क्षीरमतन्द्रितश्च ॥ (५२।२)

एतद्धि मेध्यं परमं पवित्रं चक्षुष्यमायुष्यमथो यशस्यम् । (५३।१)

यक्ष्माणमाशु व्यपहन्ति चैतत् पाण्ड्वामयं चैव भगन्दरं च ॥ (५३।२)

श्वासं च हन्ति स्वरभेदकासहृत्प्लीहगुल्मग्रहणीगदांश्च । (५४।१)

न चात्र किंचित् परिवर्जनीयं रसायनं चैतद् उपास्यमानम् ॥ (५४।२)

प्लीहोदरोक्तं विहितं च सर्पिस्त्रीण्येव चान्यानि हितानि चात्र । (५५।१)

उपद्रवांश्च स्वरवैकृतादीन् जयेद्यथास्वं प्रसमीक्ष्य शास्त्रम् ॥ (५५।२)

अजाशकृन्मूत्रपयोघृतासृङ्मांसालयानि प्रतिसेवमानः । (५६।१)

स्नानादिनानाविधिना जहाति मासादशेषं नियमेन शोषम् ॥ (५६।२)

रसोनयोगं विधिवत् क्षयार्तः क्षीरेण वा नागबलाप्रयोगम् । (५७।१)

सेवेत वा मागधिकाविधानं तथोपयोगं जतुनो ऽश्मजस्य ॥ (५७।२)

शोकं स्त्रियं क्रोधमसूयनं च त्यजेदुदारान् विषयान् भजेत । (५८।१)

वैद्यान् द्विजातींस्त्रिदशान् गुरूंश्च वाचश्च पुण्याः शृणुयाद् द्विजेभ्यः ॥ (५८।२)