अथातो वातव्याधिनिदानं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।१)

धन्वन्तरिं धर्मभृतां वरिष्ठममृतोद्भवम् । (३।१)

चरणावुपसंगृह्य सुश्रुतः परिपृच्छति ॥ (३।२)

वायोः प्रकृतिभूतस्य व्यापन्नस्य च कोपनैः । (४।१)

स्थानं कर्म च रोगांश् च वद मे वदतां वर ॥ (४।२)

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्राब्रवीद्भिषजां वरः । (५।१)

फिल्।-रेल्। ग्रुन्द्लगेन् ड़्र् Wइन्द्स्वयंभूरेष भगवान् वायुरित्यभिशब्दितः ॥ (५।२)

स्वातन्त्र्यान्नित्यभावाच्च सर्वगत्वात्तथैव च । (६।१)

सर्वेषाम् एव सर्वात्मा सर्वलोकनमस्कृतः ॥ (६।२)

स्थित्युत्पत्तिविनाशेषु भूतानामेष कारणम् । (७।१)

मेदिज़्। एइगेन्स्छड़्तेनव्यक्तो व्यक्तकर्मा च रूक्षः शीतो लघुः खरः ॥ (७।२)

तिर्यग्गो द्विगुणश्चैव रजोबहुल एव च । (८।१)

अचिन्त्यवीर्यो दोषाणां नेता रोगसमूहराट् ॥ (८।२)

आशुकारी मुहुश्चारी पक्वाधानगुदालयः । (९।१)

देहे विचरतस्तस्य लक्षणानि निबोध मे ॥ (९।२)

अल्ल्गेम्। Wइर्कुन्ग् इम् क्￶र्पेर्दोषधात्वग्निसमतां संप्राप्तिं विषयेषु च । (१०।१)

क्रियाणामानुलोम्यं च करोत्यकुपितो ऽनिलः ॥ (१०।२)

यथाग्निः पञ्चधा भिन्नो नामस्थानक्रियामयैः । (११।१)

भिन्नो ऽनिलस्तथा ह्येको नामस्थानक्रियामयैः ॥ (११।२)

५ उन्तेरर्तेन् वोन् Wइन्द्प्राणोदानौ समानश् च व्यानश्चापान एव च । (१२।१)

स्थानस्था मारुताः पञ्च यापयन्ति शरीरिणम् ॥ (१२।२)

१। प्राणयो वायुर्वक्त्रसंचारी स प्राणो नाम देहधृक् । (१३।१)

सो ऽन्नं प्रवेशयत्यन्तः प्राणांश्चाप्यवलम्बते ॥ (१३।२)

प्रायशः कुरुते दुष्टो हिक्काश्वासादिकान् गदान् । (१४।१)

२। उदानौदानो नाम यस्तूर्ध्वम् उपैति पवनोत्तमः ॥ (१४।२)

तेन भाषितगीतादिविशेषो ऽभिप्रवर्तते । (१५।१)

ऊर्ध्वजत्रुगतान् रोगान् करोति च विशेषतः ॥ (१५।२)

३। समानआमपक्वाशयचरः समानो वह्निसङ्गतः । (१६।१)

सो ऽन्नं पचति तज्जांश् च विशेषान्विविनक्ति हि ॥ (१६।२)

गुल्माग्निसादातीसारप्रभृतीन् कुरुते गदान् । (१७।१)

४। व्यानकृत्स्नदेहचरो व्यानो रससंवहनोद्यतः ॥ (१७।२)

स्वेदासृक्स्रावणश् चापि पञ्चधा चेष्टयत्यपि । (१८।१)

क्रुद्धश् च कुरुते रोगान् प्रायशः सर्वदेहगान् ॥ (१८।२)

५। अपानपक्वाधानालयो ऽपानः काले कर्षति चाप्यधः । (१९।१)

समीरणः शकृन्मूत्रं शुक्रगर्भार्तवानि च ॥ (१९।२)

क्रुद्धश् च कुरुते रोगान् घोरान् बस्तिगुदाश्रयान् । (२०।१)

वेर्बिन्दुन्ग् मेह्रेरे प्राणस्शुक्रदोषप्रमेहास्तु व्यानापानप्रकोपजाः ॥ (२०।२)

युगपत् कुपिताश् चापि देहं भिन्द्युरसंशयम् । (२१।१)

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि नानास्थानान्तराश्रितः ॥ (२१।२)

बहुशः कुपितो वायुर्विकारान् कुरुते हि यान् । (२२।१)

क्रन्खेइतेन् नछ् क्रुद्ध-ओर्त् देस् Wइन्देस्: १। आमाशयवायुरामाशये क्रुद्धश्छर्द्यादीन् कुरुते गदान् ॥ (२२।२)

मोहं मूर्च्छां पिपासां च हृद्ग्रहं पार्श्ववेदनाम् । (२३।१)

२। पक्वाशयपक्वाशयस्थो ऽन्त्रकूजं शूलं नाभौ करोति च ॥ (२३।२)

कृच्छ्रमूत्रपुरीषत्वमानाहं त्रिकवेदनाम् । (२४।१)

श्रोत्रादिष्विन्द्रियवधं कुर्यात् क्रुद्धः समीरणः ॥ (२४।२)

वैवर्ण्यं स्फुरणं रौक्ष्यं सुप्तिं चुमुचुमायनम् । (२५।१)

त्वक्स्थो निस्तोदनं कुर्यात् त्वग्भेदं परिपोटनम् ॥ (२५।२)

व्रणांश् च रक्तगो ग्रन्थीन् सशूलान् मांससंश्रितः । (२६।१)

तथा मेदःश्रितः कुर्याद्ग्रन्थीन् मन्दरुजो ऽव्रणान् ॥ (२६।२)

कुर्यात् सिरागतः शूलं सिराकुञ्चनपूरणम् । (२७।१)

स्नायुप्राप्तः स्तम्भकम्पौ शूलमाक्षेपणं तथा ॥ (२७।२)

हन्ति सन्धिगतः सन्धीन् शूलशोफौ करोति च । (२८।१)

अस्थिशोषं प्रभेदं च कुर्याच्छूलं च तच्छ्रितः ॥ (२८।२)

तथा मज्जगते रुक् च न कदाचित् प्रशाम्यति । (२९।१)

अप्रवृत्तिः प्रवृत्तिर्वा विकृता शुक्रगे ऽनिले ॥ (२९।२)

Wइन्द् दुर्छ्द्रिन्ग्त् गेसम्तेन् क्￶र्पेर्हस्तपादशिरोधातूंस्तथा संचरति क्रमात् । (३०।१)

व्याप्नुयाद्वाखिलं देहं वायुः सर्वगतो नृणाम् ॥ (३०।२)

स्तम्भनाक्षेपणस्वापशोफशूलानि सर्वगः । (३१।१)

स्थानेषूक्तेषु संमिश्रः संमिश्राः कुरुते रुजः ॥ (३१।२)

कुर्यादवयवप्राप्तो मारुतस्त्वमितान् गदान् । (३२।१)

दाहसंतापमूर्च्छाः स्युर्वायौ पित्तसमन्विते ॥ (३२।२)

शैत्यशोफगुरुत्वानि तस्मिन्नेव कफावृते । (३३।१)

सूचीभिर् इव निस्तोदः स्पर्शद्वेषः प्रसुप्तता ॥ (३३।२)

शेषाः पित्तविकाराः स्युर्मारुते शोणितान्विते । (३४।१)

प्राणे पित्तावृते छर्दिर्दाहश्चैवोपजायते ॥ (३४।२)

दौर्बल्यं सदनं तन्द्रा वैवर्ण्यं च कफावृते । (३५।१)

उदाने पित्तसंयुक्ते मूर्च्छादाहभ्रमक्लमाः ॥ (३५।२)

अस्वेदहर्षौ मन्दो ऽग्निः शीतस्तम्भौ कफावृते । (३६।१)

समाने पित्तसंयुक्ते स्वेददाहौष्ण्यमूर्छनम् ॥ (३६।२)

कफाधिकं च विण्मूत्रं रोमहर्षः कफावृते । (३७।१)

अपाने पित्तसंयुक्ते दाहौष्ण्ये स्यादसृग्दरः ॥ (३७।२)

अधःकायगुरुत्वं च तस्मिन्नेव कफावृते । (३८।१)

व्याने पित्तावृते दाहो गात्रविक्षेपणं क्लमः ॥ (३८।२)

गुरूणि सर्वगात्राणि स्तम्भनं चास्थिपर्वणाम् । (३९।१)

लिङ्गं कफावृते व्याने चेष्टास्तम्भस्तथैव च ॥ (३९।२)

प्रायशः सुकुमाराणां मिथ्याहारविहारिणाम् । (४०।१)

रोगाध्वप्रमदामद्यव्यायामैश् चातिपीडनात् ॥ (४०।२)

ऋतुसात्म्यविपर्यासात् स्नेहादीनां च विभ्रमात् । (४१।१)

अव्यवाये तथा स्थूले वातरक्तं प्रकुप्यति ॥ (४१।२)

हस्त्यश्वोष्ट्रैर् गच्छतो ऽन्यैश् च वायुः कोपं यातः कारणैः सेवितैः स्वैः । (४२।१)

तीक्ष्णोष्णाम्लक्षारशाकादिभोज्यैः संतापाद्यैर् भूयसा सेवितैश् च ॥ (४२।२)

क्षिप्रं रक्तं दुष्टिमायाति तच्च वायोर् मार्गं संरुणद्ध्याशु यातः । (४३।१)

क्रुद्धो ऽत्यर्थं मार्गरोधात् स वायुर् अत्युद्रिक्तं दूषयेद्रक्तमाशु ॥ (४३।२)

तत् संपृक्तं वायुना दूषितेन तत्प्राबल्याद् उच्यते वातरक्तम् । (४४।१)

तद्वत् पित्तं दूषितेनासृजाक्तं श्लेष्मा दुष्टो दूषितेनासृजाक्तः ॥ (४४।२)

स्पर्शोद्विग्नौ तोदभेदप्रशोषस्वापोपेतौ वातरक्तेन पादौ । (४५।१)

पित्तासृग्भ्याम् उग्रदाहौ भवेतामत्यर्थोष्णौ रक्तशोफौ मृदू च ॥ (४५।२)

कण्डूमन्तौ श्वेतशीतौ सशोफौ पीनस्तब्धौ श्लेष्मदुष्टे तु रक्ते । (४६।१)

सर्वैर् दुष्टे शोणिते चापि दोषाः स्वं स्वं रूपं पादयोर् दर्शयन्ति ॥ (४६।२)

प्राग्रूपप्राग्रूपे शिथिलौ स्विन्नौ शीतलौ सविपर्ययौ । (४७।१)

वैवर्ण्यतोदसुप्तत्वगुरुत्वौषसमन्वितः ॥ (४७।२)

पादयोर् मूलमास्थाय कदाचिद्धस्तयोर् अपि । (४८।१)

आखोर्विषम् इव क्रुद्धं तद्देहमनुसर्पति ॥ (४८।२)

हेइलुन्ग्स्छन्चेनाजानुस्फुटितं यच्च प्रभिन्नं प्रस्रुतं च यत् । (४९।१)

उपद्रवैश् च यज्जुष्टं प्राणमांसक्षयादिभिः ॥ (४९।२)

शोणितं तदसाध्यं स्याद्याप्यं संवत्सरोत्थितम् । (५०।१)

यदा तु धमनीः सर्वाः कुपितो ऽभ्येति मारुतः ॥ (५०।२)

तदाक्षिपत्याशु मुहुर्मुहुर्देहं मुहुश्चरः । (५१।१)

मुहुर्मुहुस्तदाक्षेपादाक्षेपक इति स्मृतः ॥ (५१।२)

अपतानकसो ऽपतानकसंज्ञो यः पातयत्यन्तरान्तरा । (५२।१)

दण्डापतानककफान्वितो भृशं वायुस्तास्वेव यदि तिष्ठति ॥ (५२।२)

स दण्डवत् स्तम्भयति कृच्छ्रो दण्डापतानकः । (५३।१)

हनुग्रहहनुग्रहस्तदात्यर्थं कृच्छ्रान्निषेवते ॥ (५३।२)

धनुःस्तम्भधनुस्तुल्यं नमेद्यस्तु स धनुःस्तम्भसंज्ञकः । (५४।१)

अङ्गुलीगुल्फजठरहृद्वक्षोगलसंश्रितः ॥ (५४।२)

स्नायुप्रतानमनिलो यदाक्षिपति वेगवान् । (५५।१)

विष्टब्धाक्षः स्तब्धहनुर्भग्नपार्श्वः कफं वमन् ॥ (५५।२)

अभ्यन्तरं धनुर् इव यदा नमति मानवः । (५६।१)

तदास्याभ्यन्तरायामं कुरुते मारुतो बली ॥ (५६।२)

बाह्यस्नायुप्रतानस्थो बाह्यायामं करोति च । (५७।१)

तमसाध्यं बुधाः प्राहुर्वक्षःकट्यूरुभञ्जनम् ॥ (५७।२)

कफपित्तान्वितो वायुर्वायुरेव च केवलः । (५८।१)

कुर्यादाक्षेपकं त्वन्यं चतुर्थमभिघातजम् ॥ (५८।२)

गर्भपातनिमित्तश् च शोणितातिस्रवाच्च यः । (५९।१)

अभिघातनिमित्तश् च न सिध्यत्यपतानकः ॥ (५९।२)

पक्षघातअधोगमाः सतिर्यग्गा धमनीरूर्ध्वदेहगाः । (६०।१)

यदा प्रकुपितो ऽत्यर्थं मातरिश्वा प्रपद्यते ॥ (६०।२)

तदान्यतरपक्षस्य सन्धिबन्धान् विमोक्षयन् । (६१।१)

हन्ति पक्षं तमाहुर्हि पक्षाघातं भिषग्वराः ॥ (६१।२)

यस्य कृत्स्नं शरीरार्धमकर्मण्यमचेतनम् । (६२।१)

ततः पतत्यसून् वापि त्यजत्यनिलपीडितः ॥ (६२।२)

शुद्धवातहतं पक्षं कृच्छ्रसाध्यतमं विदुः । (६३।१)

साध्यमन्येन संसृष्टमसाध्यं क्षयहेतुकम् ॥ (६३।२)

अपतन्त्रकवायुरूर्ध्वं व्रजेत् स्थानात् कुपितो हृदयं शिरः । (६४।१)

शङ्खौ च पीडयत्यङ्गान्याक्षिपेन्नमयेच्च सः ॥ (६४।२)

निमीलिताक्षो निश्चेष्टः स्तब्धाक्षो वापि कूजति । (६५।१)

निरुच्छ्वासो ऽथवा कृच्छ्रादुच्छ्वस्यान्नष्टचेतनः ॥ (६५।२)

स्वस्थः स्याद्धृदये मुक्ते ह्यावृते तु प्रमुह्यति । (६६।१)

कफान्वितेन वातेन ज्ञेय एषो ऽपतन्त्रकः ॥ (६६।२)

दिवास्वप्नासनस्थानविवृताध्वनिरीक्षणैः । (६७।१)

मन्यास्तम्भं प्रकुरुते स एव श्लेष्मणावृतः ॥ (६७।२)

अर्दितगर्भिणीसूतिकाबालवृद्धक्षीणेष्व् असृक्क्षये । (६८।१)

उच्चैर् व्याहरतो ऽत्यर्थं खादतः कठिनानि वा । (६८।२)

हसतो जृम्भतो भाराद्विषमाच्छयनाद् अपि ॥ (६८।३)

शिरोनासौष्ठचिबुकललाटेक्षणसन्धिगः । (६९।१)

अर्दयित्वानिलो वक्त्रमर्दितं जनयत्यतः ॥ (६९।२)

वक्रीभवति वक्त्रार्धं ग्रीवा चाप्यपवर्तते । (७०।१)

शिरश्चलति वाक्सङ्गो नेत्रादीनां च वैकृतम् ॥ (७०।२)

वोर्ज़ेइछेन् ड़्र् अर्दितग्रीवाचिबुकदन्तानां तस्मिन् पार्श्वे तु वेदना । (७१।१)

यस्याग्रजो रोमहर्षो वेपथुर्नेत्रमाविलम् ॥ (७१।२)

वायुरूर्ध्वं त्वचि स्वापस्तोदो मन्याहनुग्रहः । (७२।१)

तमर्दितमिति प्राहुर् व्याधिं व्याधिविशारदाः ॥ (७२।२)

प्रोग्नोसे ड़्र् अर्दितक्षीणस्यानिमिषाक्षस्य प्रसक्तं सक्तभाषिणः । (७३।१)

न सिध्यत्यर्दितं बाढं त्रिवर्षं वेपनस्य च ॥ (७३।२)

गृध्रसी: स्य्म्प्तोमेपार्ष्णिप्रत्यङ्गुलीनां तु कण्डरा यानिलार्दिता । (७४।१)

सक्थ्नः क्षेपं निगृह्णीयाद्गृध्रसीति हि सा स्मृता ॥ (७४।२)

विश्वाचीतलप्रत्यङ्गुलीनां तु कण्डरा बाहुपृष्ठतः । (७५।१)

बाह्वोः कर्मक्षयकरी विश्वाचीति हि सा स्मृता ॥ (७५।२)

क्रोष्टुकशिरस्वातशोणितजः शोफो जानुमध्ये महारुजः । (७६।१)

शिरः क्रोष्टुकपूर्वं तु स्थूलः क्रोष्टुकमूर्धवत् ॥ (७६।२)

ल्￤ह्मुन्ग् देर् बेइनेवायुः कट्यां स्थितः सक्थ्नः कण्डरामाक्षिपेद्यदा । (७७।१)

खञ्जस्तदा भवेज्जन्तुः पङ्गुः सक्थ्नोर् द्वयोर् वधात् ॥ (७७।२)

प्रक्रामन् वेपते यस्तु खञ्जन्न् इव च गच्छति । (७८।१)

कलायखञ्जं तं विद्यान्मुक्तसन्धिप्रबन्धनम् ॥ (७८।२)

न्यस्ते तु विषमं पादे रुजः कुर्यात् समीरणः । (७९।१)

वातकण्टक इत्येष विज्ञेयः खडुकाश्रितः ॥ (७९।२)

पाददाहपादयोः कुरुते दाहं पित्तासृक्सहितो ऽनिलः । (८०।१)

विशेषतश्चङ्क्रमणात् पाददाहं तमादिशेत् ॥ (८०।२)

पादहर्षहृष्यतश्चरणौ यस्य भवतश् च प्रसुप्तवत् । (८१।१)

पादहर्षः स विज्ञेयः कफवातप्रकोपजः ॥ (८१।२)

अवबाहुकअंसदेशस्थितो वायुः शोषयित्वांसबन्धनम् । (८२।१)

सिराश्चाकुञ्च्य तत्रस्थो जनयत्यवबाहुकम् ॥ (८२।२)

बाधिर्ययदा शब्दवहं स्रोतो वायुरावृत्य तिष्ठति । (८३।१)

शुद्धः श्लेष्मान्वितो वापि बाधिर्यं तेन जायते ॥ (८३।२)

कर्णशूलहनुशङ्खशिरोग्रीवं यस्य भिन्दन्निवानिलः । (८४।१)

कर्णयोः कुरुते शूलं कर्णशूलं तदुच्यते ॥ (८४।२)

स्प्रछ्ड़ेह्लेरावृत्य सकफो वायुर्धमनीः शब्दवाहिनीः । (८५।१)

नरान् करोत्यक्रियकान् मूकमिन्मिणगद्गदान् ॥ (८५।२)

तूणीअधो या वेदना याति वर्चोमूत्राशयोत्थिता । (८६।१)

भिन्दतीव गुदोपस्थं सा तूनीत्यभिधीयते ॥ (८६।२)

प्रतितूणीगुदोपस्थोत्थिता सैव प्रतिलोमविसर्पिणी । (८७।१)

वेगैः पक्वाशयं याति प्रतितूनीति सा स्मृता ॥ (८७।२)

आध्मानआटोपमत्युग्ररुजम् आध्मातमुदरं भृशम् । (८८।१)

आध्मानमिति जानीयाद्घोरं वातनिरोधजम् ॥ (८८।२)

प्रत्याध्मानविमुक्तपार्श्वहृदयं तदेवामाशयोत्थितम् । (८९।१)

प्रत्याध्मानं विजानीयात् कफव्याकुलितानिलम् ॥ (८९।२)

वाताष्ठीलाअष्ठीलावद्घनं ग्रन्थिमूर्ध्वमायतमुन्नतम् । (९०।१)

वाताष्ठीलां विजानीयाद्बहिर्मार्गावरोधिनीम् ॥ (९०।२)

प्रत्यष्ठीलाएनाम् एव रुजायुक्तां वातविण्मूत्ररोधिनीम् । (९१।१)

प्रत्यष्ठीलामिति वदेज्जठरे तिर्यगुत्थिताम् ॥ (९१।२)