अथातः प्रतिश्यायप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ॥ (१।०)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।०)

नारीप्रसङ्गः शिरसो ऽभितापो धूमो रजः शीतमतिप्रतापः । (३।१)

संधारणं मूत्रपुरीषयोश्च सद्यः प्रतिश्यायनिदानमुक्तम् ॥ (३।२)

चयं गता मूर्धनि मारुतादयः पृथक् समस्ताश्च तथैव शोणितम् । (४।१)

प्रकोप्यमाणा विविधैः प्रकोपणैर् नृणां प्रतिश्यायकरा भवन्ति हि ॥ (४।२)

शिरोगुरुत्वं क्षवथोः प्रवर्तनं तथाङ्गमर्दः परिहृष्टरोमता । (५।१)

उपद्रवाश्चाप्यपरे पृथग्विधा नृणां प्रतिश्यायपुरःसराः स्मृताः ॥ (५।२)

आनद्धा पिहिता नासा तनुस्रावप्रवर्तिनी । (६।१)

गलताल्वोष्ठशोषश्च निस्तोदः शङ्खयोस्तथा ॥ (६।२)

स्वरोपघातश्च भवेत् प्रतिश्याये ऽनिलात्मके । (७।१)

उष्णः सपीतकः स्रावो घ्राणात् स्रवति पैत्तिके ॥ (७।२)

कृशो ऽतिपाण्डुः संतप्तो भवेत्तृष्णानिपीडितः । (८।१)

सधूमं सहसा वह्निं वमतीव च मानवः ॥ (८।२)

कफः कफकृते घ्राणाच्छुक्लः शीतः स्रवेन्मुहुः । (९।१)

शुक्लावभासः शूनाक्षो भवेद्गुरुशिरोमुखः ॥ (९।२)

शिरोगलौष्ठतालूनां कण्डूयनमतीव च । (१०।१)

भूत्वा भूत्वा प्रतिश्यायो यो ऽकस्माद्विनिवर्तते ॥ (१०।२)

संपक्वो वाप्यपक्वो वा स सर्वप्रभवः स्मृतः । (११।१)

लिङ्गानि चैव सर्वेषां पीनसानां च सर्वजे ॥ (११।२)

रक्तजे तु प्रतिश्याये रक्तास्रावः प्रवर्तते । (१२।१)

ताम्राक्षश्च भवेज्जन्तुरुरोघातप्रपीडितः ॥ (१२।२)

दुर्गन्धोच्छ्वासवदनस्तथा गन्धान्न वेत्ति च । (१३।१)

मूर्छन्ति चात्र कृमयः श्वेताः स्निग्धास्तथाणवः ॥ (१३।२)

कृमिमूर्धविकारेण समानं चास्य लक्षणम् । (१४।१)

प्रक्लिद्यति पुनर्नासा पुनश्च परिशुष्यति ॥ (१४।२)

मुहुरानह्यते चापि मुहुर्विव्रियते तथा । (१५।१)

निःश्वासोच्छ्वासदौर्गन्ध्यं तथा गन्धान्न वेत्ति च ॥ (१५।२)

एवं दुष्टप्रतिश्यायं जानीयात् कृच्छ्रसाधनम् । (१६।१)

सर्व एव प्रतिश्याया नरस्याप्रतिकारिणः ॥ (१६।२)

कालेन रोगजनना जायन्ते दुष्टपीनसाः । (१७।१)

बाधिर्यमान्ध्यमघ्राणं घोरांश्च नयनामयान् । (१७।२)

कासाग्निसादशोफांश्च वृद्धाः कुर्वन्ति पीनसाः ॥ (१७।३)

नवं प्रतिश्यायमपास्य सर्वमुपाचरेत् सर्पिष एव पानैः । (१८।१)

स्वेदैर् विचित्रैर् वमनैश्च युक्तैः कालोपपन्नैरवपीडनैश्च ॥ (१८।२)

अपच्यमानस्य हि पाचनार्थं स्वेदो हितो ऽम्लैरहिमं च भोज्यम् । (१९।१)

निषेव्यमाणं पयसार्द्रकं वा संपाचयेदिक्षुविकारयोगैः ॥ (१९।२)

पक्वं घनं चाप्यवलम्बमानं शिरोविरेकैरपकर्षयेत्तम् । (२०।१)

विरेचनास्थापनधूमपानैरवेक्ष्य दोषान् कवलग्रहैश्च ॥ (२०।२)

निवातशय्यासनचेष्टनानि मूर्ध्नो गुरूष्णं च तथैव वासः । (२१।१)

तीक्ष्णा विरेकाः शिरसः सधूमा रूक्षं यवान्नं विजया च सेव्या ॥ (२१।२)

शीताम्बुयोषिच्छिशिरावगाहचिन्तातिरूक्षाशनवेगरोधान् । (२२।१)

शोकं च मद्यानि नवानि चैव विवर्जयेत् पीनसरोगजुष्टः ॥ (२२।२)

छर्द्यङ्गसादज्वरगौरवार्तम् अरोचकारत्यतिसारयुक्तम् । (२३।१)

विलङ्घनैः पाचनदीपनीयैरुपाचरेत् पीनसिनं यथावत् ॥ (२३।२)

बहुद्रवैर् वातकफोपसृष्टं प्रच्छर्दयेत् पीनसिनं वयःस्थम् । (२४।१)

उपद्रवांश्चापि यथोपदेशं स्वैर् भेषजैर् भोजनसंविधानैः । (२४।२)

जयेद्विदित्वा मृदुतां गतेषु प्राग्लक्षणेषूक्तमथादिशेच्च ॥ (२४।३)

वातिके तु प्रतिश्याये पिबेत् सर्पिर्यथाक्रमम् । (२५।१)

पञ्चभिर् लवणैः सिद्धं प्रथमेन गणेन च ॥ (२५।२)

नस्यादिषु विधिं कृत्स्नमवेक्षेतार्दितेरितम् । (२६।१)

पित्तरक्तोत्थयोः पेयं सर्पिर्मधुरकैः शृतम् ॥ (२६।२)

परिषेकान् प्रदेहांश्च कुर्याद् अपि च शीतलान् । (२७।१)

श्रीसर्जरसपत्तङ्गप्रियङ्गुमधुशर्कराः ॥ (२७।२)

द्राक्षामधूलिकागोजीश्रीपर्णीमधुकैस् तथा । (२८।१)

युज्यन्ते कवलाश्चात्र विरेको मधुरैरपि ॥ (२८।२)

धवत्वक्त्रिफलाश्यामातिल्वकैर् मधुकेन च । (२९।१)

श्रीपर्णीरजनीमिश्रैः क्षीरे दशगुणे पचेत् ॥ (२९।२)

तैलं कालोपपन्नं तन्नस्यं स्यादनयोर् हितम् । (३०।१)

कफजे सर्पिषा स्निग्धं तिलमाषविपक्वया ॥ (३०।२)

यवाग्वा वामयेद्वान्तः कफघ्नं क्रममाचरेत् । (३१।१)

उभे बले बृहत्यौ च विडङ्गं सत्रिकण्टकम् ॥ (३१।२)

श्वेतामूलं सदाभद्रां वर्षाभूं चात्र संहरेत् । (३२।१)

तैलमेभिर् विपक्वं तु नस्यमस्योपकल्पयेत् ॥ (३२।२)

सरलाकिणिहीदारुनिकुम्भेङ्गुदिभिः कृताः । (३३।१)

वर्तयश्चोपयोज्याः स्युर्धूमपाने यथाविधि ॥ (३३।२)

सर्पींषि कटुतिक्तानि तीक्ष्णधूमाः कटूनि च । (३४।१)

भेषजान्युपयुक्तानि हन्युः सर्वप्रकोपजम् ॥ (३४।२)

रसाञ्जने सातिविषे मुस्तायां भद्रदारुणि । (३५।१)

तैलं विपक्वं नस्यार्थे विदध्याच्चात्र बुद्धिमान् ॥ (३५।२)

मुस्ता तेजोवती पाठा कट्फलं कटुका वचा । (३६।१)

सर्षपाः पिप्पलीमूलं पिप्पल्यः सैन्धवाग्निकः ॥ (३६।२)

तुत्थं करञ्जबीजं च लवणं भद्रदारु च । (३७।१)

एतैः कृतं कषायं तु कवले संप्रयोजयेत् ॥ (३७।२)

हितं मूर्धविरेके च तैलमेभिर् विपाचितम् । (३८।१)

क्षीरमर्धजले क्वाथ्यं जाङ्गलैर् मृगपक्षिभिः ॥ (३८।२)

पुष्पैर् विमिश्रं जलजैर् वातघ्नैरौषधैरपि । (३९।१)

हिमे क्षीरावशिष्टे ऽस्मिन् घृतमुत्पाद्य यत्नतः ॥ (३९।२)

सर्वगन्धसितानन्तामधुकं चन्दनं तथा । (४०।१)

आवाप्य विपचेद्भूयो दशक्षीरं तु तद्घृतम् ॥ (४०।२)

नस्ये प्रयुक्तमुद्रिक्तान् प्रतिश्यायान् व्यपोहति । (४१।१)

यथास्वं दोषशमनैस्तैलं कुर्याच्च यत्नतः ॥ (४१।२)

समूत्रपित्ताश्चोद्दिष्टाः क्रियाः कृमिषु योजयेत् । (४२।१)

यापनार्थं कृमिघ्नानि भेषजानि च बुद्धिमान् ॥ (४२।२)