अथातो द्रवद्रव्यविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।१)

पानीयमान्तरीक्षमनिर्देश्यरसममृतं जीवनं तर्पणं धारणमाश्वासजननं श्रमक्लमपिपासामदमूर्छातन्द्रानिद्रादाहप्रशमनम् एकान्ततः पथ्यतमं च ॥ (३।१)

तदेवावनिपतितम् अन्यतमं रसम् उपलभते स्थानविशेषान्नदीनदसरस्तडागवापीकूपचुण्टीप्रस्रवणोद्भिदविकिरकेदारपल्वलादिषु स्थानेष्ववस्थितम् इति ॥ (४।१)

तत्र लोहितकपिलपाण्डुनीलपीतशुक्लेष्ववनिप्रदेशेषु मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायाणि यथासङ्ख्यम् उदकानि सम्भवन्तीत्येके भाषन्ते ॥ (५।१)

तत्तु न सम्यक् । (६।१)

तत्र पृथिव्यादीनामन्योन्यानुप्रवेशकृतः सलिलरसो भवत्युत्कर्षापकर्षेण । (६।२)

तत्र स्वलक्षणभूयिष्ठायां भूमावम्लं लवणं च अम्बुगुणभूयिष्ठायां मधुरं तेजोगुणभूयिष्ठायां कटुकं तिक्तं च वायुगुणभूयिष्ठायां कषायम् आकाशगुणभूयिष्ठायामव्यक्तरसम् अव्यक्तं ह्याकाशमित्यतः तत् प्रधानमव्यक्तरसत्वात् तत्पेयमान्तरीक्षलाभे ॥ (६।३)

तत्रान्तरीक्षं चतुर्विधम् । (७।१)

तद्यथा धारं कारं तौषारं हैमम् इति । (७।२)

तेषां धारं प्रधानं लघुत्वात् तत् पुनर्द्विविधं गाङ्गं सामुद्रं चेति । (७।३)

तत्र गाङ्गमाश्वयुजे मासि प्रायशो वर्षति । (७।४)

तयोर् द्वयोर् अपि परीक्षणं कुर्वीत शाल्योदनपिण्डम् अकुथितम् अविदग्धं रजतभाजनोपहितं वर्षति देवे बहिष्कुर्वीत स यदि मुहूर्तम् स्थितस्तादृश एव भवति तदा गाङ्गं पततीत्यवगन्तव्यं वर्णान्यत्वे सिक्थप्रक्लेदे च सामुद्रमिति विद्यात् तन्नोपादेयम् । (७।५)

सामुद्रमप्याश्वयुजे मासि गृहीतं गाङ्गवद्भवति । (७।६)

गाङ्गं पुनः प्रधानं तदुपाददीताश्वयुजे मासि । (७।७)

शुचिशुक्लविततपटैकदेशच्युतमथवा हर्म्यतलपरिभ्रष्टमन्यैर् वा शुचिभिर् भाजनैर् गृहीतं सौवर्णे राजते मृन्मये वा पात्रे निदध्यात् । (७।८)

तत्सर्वकालम् उपयुञ्जीत तस्यालाभे भौमम् । (७।९)

तच्चाकाशगुणबहुलम् । (७।१०)

तत् पुनः सप्तविधम् । (७।११)

तद्यथा कौपं नादेयं सारसं ताडागं प्रास्रवणम् औद्भिदं चौण्ट्यम् इति ॥ (७।१२)

तत्र वर्षास्वान्तरिक्षमौद्भिदं वा सेवेत महागुणत्वात् शरदि सर्वं प्रसन्नत्वात् हेमन्ते सारसं ताडागं वा वसन्ते कौपं प्रास्रवणं वा ग्रीष्मे ऽप्येवं प्रावृषि चौण्ट्यम् अनभिवृष्टं सर्वं चेति ॥ (८।१)

कीटमूत्रपुरीषाण्डशवकोथप्रदूषितम् । (९।१)

तृणपर्णोत्करयुतं कलुषं विषसंयुतम् ॥ (९।२)

यो ऽवगाहेत वर्षासु पिबेद्वापि नवं जलम् । (१०।१)

स बाह्याभ्यन्तरान् रोगान् प्राप्नुयात् क्षिप्रम् एव तु ॥ (१०।२)

तत्र यत् पङ्कशैवलहठतृणपद्मपत्रप्रभृतिभिर् अवच्छन्नं शशिसूर्यकिरणानिलैर् नाभिजुष्टं गन्धवर्णरसोपसृष्टं च तद्व्यापन्नमिति विद्यात् । (११।१)

तस्य स्पर्शरूपरसगन्धवीर्यविपाकदोषाः षट् सम्भवन्ति । (११।२)

तत्र खरता पैच्छिल्यमौष्ण्यं दन्तग्राहिता च स्पर्शदोषः पङ्कसिकताशैवालबहुवर्णता रूपदोषः व्यक्तरसता रसदोषः अनिष्टगन्धता गन्धदोषः यदुपयुक्तं तृष्णागौरवशूलकफप्रसेकानापादयति स वीर्यदोषः यदुपयुक्तं चिराद्विपच्यते विष्टम्भयति वा स विपाकदोष इति । (११।३)

त एते आन्तरिक्षे न सन्ति ॥ (११।४)

व्यापन्नस्य चाग्निक्वथनं सूर्यातपप्रतापनं तप्तायःपिण्डसिकतालोष्ट्राणां वा निर्वापणं प्रसादनं च कर्तव्यं नागचम्पकोत्पलपाटलापुष्पप्रभृतिभिश्चाधिवासनम् इति ॥ (१२।१)

सौवर्णे राजते ताम्रे कांस्ये मणिमये ऽपि वा । (१३।१)

पुष्पावतंसं भौमे वा सुगन्धि सलिलं पिबेत् ॥ (१३।२)

व्यापन्नं वर्जयेन्नित्यं तोयं यच्चाप्यनार्तवम् । (१४।१)

दोषसंजननं ह्येतन्नाददीताहितं तु तत् ॥ (१४।२)

व्यापन्नम् सलिलं यस्तु पिबतीहाप्रसादितम् । (१५।१)

श्वयथुं पाण्डुरोगं च त्वग्दोषमविपाकताम् ॥ (१५।२)

श्वासकासप्रतिश्यायशूलगुल्मोदराणि च । (१६।१)

अन्यान्वा विषमान्रोगान्प्राप्नुयाद् अचिरेण सः ॥ (१६।२)

तत्र सप्त कलुषस्य प्रसादनानि भवन्ति । (१७।१)

तद्यथा कतकगोमेदकबिसग्रन्थिशैवालमूलवस्त्राणि मुक्तामणिश्चेति ॥ (१७।२)

पञ्च निक्षेपणानि भवन्ति । (१८।१)

तद्यथा फलकं त्र्यष्टकं मुञ्जवलय उदकमञ्चिका शिक्यं चेति ॥ (१८।२)

सप्त शीतीकरणानि भवन्ति तद्यथा प्रवातस्थापनम् उदकप्रक्षेपणं यष्टिकाभ्रामणं व्यजनं वस्त्रोद्धरणं वालुकाप्रक्षेपणं शिक्यावलम्बनं चेति ॥ (१९।१)

निर्गन्धमव्यक्तरसं तृष्णाघ्नं शुचि शीतलम् । (२०।१)

अच्छं लघु च हृद्यं च तोयं गुणवदुच्यते ॥ (२०।२)

तत्र नद्यः पश्चिमाभिमुखाः पथ्याः लघूदकत्वात् पूर्वाभिमुखास्तु न प्रशस्यन्ते गुरूदकत्वात् दक्षिणाभिमुखा नातिदोषलाः साधारणत्वात् । (२१।१)

तत्र सह्यप्रभवाः कुष्ठं जनयन्ति विन्ध्यप्रभवाः कुष्ठं पाण्डुरोगं च मलयप्रभवाः कृमीन् महेन्द्रप्रभवाः श्लीपदोदराणि हिमवत्प्रभवा हृद्रोगश्वयथुशिरोरोगश्लीपदगलगण्डान् प्राच्यावन्त्या अपरावन्त्याश्चार्शांस्युपजनयन्ति पारियात्रप्रभवाः पथ्या बलारोग्यकर्य इति ॥ (२१।२)

नद्यः शीघ्रवहा लघ्व्यः प्रोक्ता याश्चामलोदकाः । (२२।१)

गुर्व्यः शैवालसंछन्नाः कलुषा मन्दगाश्च याः ॥ (२२।२)

प्रायेण नद्यो मरुषु सतिक्ता लवणान्विताः । (२३।१)

लघ्व्यः समधुराश्चैव पौरुषेया बले हिताः ॥ (२३।२)

तत्र सर्वेषां भौमानां ग्रहणं प्रत्यूषसि तत्र ह्यमलत्वं शैत्यं चाधिकं भवति स एव चापां परो गुण इति ॥ (२४।१)

दिवार्ककिरणैर् जुष्टं निशायामिन्दुरश्मिभिः । (२५।१)

अरूक्षमनभिष्यन्दि तत्तुल्यं गगनाम्बुना ॥ (२५।२)

गगनाम्बु त्रिदोषघ्नं गृहीतं यत् सुभाजने । (२६।१)

बल्यं रसायनं मेध्यं पात्रापेक्षि ततः परम् ॥ (२६।२)

रक्षोघ्नं शीतलं ह्लादि ज्वरदाहविषापहम् । (२७।१)

चन्द्रकान्तोद्भवं वारि पित्तघ्नं विमलं स्मृतम् ॥ (२७।२)

मूर्च्छापित्तोष्णदाहेषु विषे रक्ते मदात्यये । (२८।१)

भ्रमक्लमपरीतेषु तमके वमथौ तथा ॥ (२८।२)

ऊर्ध्वगे रक्तपित्ते च शीतमम्भः प्रशस्यते । (२९।१)

पार्श्वशूले प्रतिश्याये वातरोगे गलग्रहे ॥ (२९।२)

आध्माने स्तिमिते कोष्ठे सद्यःशुद्धे नवज्वरे । (३०।१)

हिक्कायां स्नेहपीते च शीताम्बु परिवर्जयेत् ॥ (३०।२)

नादेयं वातलं रूक्षं दीपनं लघु लेखनम् । (३१।१)

तदभिष्यन्दि मधुरं सान्द्रं गुरु कफावहम् ॥ (३१।२)

तृष्णाघ्नं सारसं बल्यं कषायं मधुरं लघु । (३२।१)

ताडागं वातलं स्वादु कषायं कटुपाकि च ॥ (३२।२)

वातश्लेष्महरम् वाप्यं सक्षारं कटु पित्तलम् । (३३।१)

सक्षारं पित्तलं कौपं श्लेष्मघ्नं दीपनं लघु ॥ (३३।२)

चौण्ट्यमग्निकरं रूक्षं मधुरं कफकृन्न च । (३४।१)

कफघ्नं दीपनं हृद्यं लघु प्रस्रवणोद्भवम् ॥ (३४।२)

मधुरं पित्तशमनमविदाह्यौद्भिदं स्मृतम् । (३५।१)

वैकिरं कटु सक्षारं श्लेष्मघ्नं लघु दीपनम् ॥ (३५।२)

कैदारं मधुरं प्रोक्तं विपाके गुरु दोषलम् । (३६।१)

तद्वत्पाल्वलमुद्दिष्टं विशेषाद्दोषलं तु तत् ॥ (३६।२)

सामुद्रमुदकं विस्रं लवणं सर्वदोषकृत् । (३७।१)

आनूप।जाङ्गलअनेकदोषमानूपं वार्यभिष्यन्दि गर्हितम् ॥ (३७।२)

एभिर् दोषैर् असंयुक्तं निरवद्यं तु जाङ्गलम् । (३८।१)

पाके ऽविदाहि तृष्णाघ्नं प्रशस्तं प्रीतिवर्धनम् ॥ (३८।२)

दीपनं स्वादु शीतं च तोयं साधारणं लघु । (३९।१)

कफमेदोऽनिलामघ्नं दीपनं बस्तिशोधनम् ॥ (३९।२)

उष्णोदकश्वासकासज्वरहरं पथ्यमुष्णोदकं सदा । (४०।१)

यत् क्वाथ्यमानं निर्वेगं निष्फेनं निर्मलं लघु ॥ (४०।२)

चतुर्भागावशेषं तु तत्तोयं गुणवत् स्मृतम् । (४१।१)

न च पर्युषितं देयं कदाचिद्वारि जानता ॥ (४१।२)

अम्लीभूतं कफोत्क्लेशि न हितं तत् पिपासवे । (४२।१)

मद्यपानात्समुद्भूते रोगे पित्तोत्थिते तथा ॥ (४२।२)

संनिपातसमुत्थे च शृतशीतं प्रशस्यते । (४३।१)

स्निग्धं स्वादु हिमं हृद्यं दीपनं वस्तिशोधनम् ॥ (४३।२)

वृष्यं पित्तपिपासाघ्नं नारिकेलोदकं गुरु । (४४।१)

दाहातीसारपित्तासृङ्मूर्छामद्यविषार्तिषु ॥ (४४।२)

शृतशीतं जलं शस्तं तृष्णाछर्दिभ्रमेषु च । (४५।१)

अरोचके प्रतिश्याये प्रसेके श्वयथौ क्षये ॥ (४५।२)

मन्दे ऽग्नावुदरे कुष्ठे ज्वरे नेत्रामये तथा । (४६।१)

व्रणे च मधुमेहे च पानीयं मन्दमाचरेत् ॥ (४६।२)

क्षीरवर्गगव्यमाजं तथा चौष्ट्रमाविकं माहिषं च यत् । (४७।१)

अश्वायाश्चैव नार्याश्च करेणूनां च यत्पयः ॥ (४७।२)

तत्त्वनेकौषधिरसप्रसादं प्राणदं गुरु । (४८।१)

मधुरं पिच्छिलं शीतं स्निग्धं श्लक्ष्णं सरं मृदु । (४८।२)

सर्वप्राणभृतां तस्मात् सात्म्यं क्षीरमिहोच्यते ॥ (४८।३)

तत्र सर्वम् एव क्षीरं प्राणिनामप्रतिषिद्धं जातिसात्म्यात् वातपित्तशोणितमानसेष्वपि विकारेष्वविरुद्धं जीर्णज्वरकासश्वासशोषक्षयगुल्मोन्मादोदरमूर्छाभ्रममददाहपिपासाहृद्बस्तिदोषपाण्डुरोगग्रहणीदोषार्शःशूलोदावर्तातिसारप्रवाहिकायोनिरोगगर्भास्रावरक्तपित्तश्रमक्लमहरं पाप्मापहं बल्यं वृष्यं वाजीकरणं रसायनं मेध्यं संधानम् आस्थापनं वयःस्थापनम् आयुष्यं जीवनं बृंहणं वमनविरेचनास्थापनं तुल्यगुणत्वाच्चौजसो वर्धनं बालवृद्धक्षतक्षीणानां क्षुद्व्यवायव्यायामकर्शितानां च पथ्यतमम् ॥ (४९।१)

अल्पाभिष्यन्दि गोक्षीरं स्निग्धं गुरु रसायनम् । (५०।१)

रक्तपित्तहरं शीतं मधुरं रसपाकयोः ॥ (५०।२)

जीवनीयं तथा वातपित्तघ्नं परमं स्मृतम् । (५१।१)

गव्यतुल्यगुणं त्वाजं विशेषाच्छोषिणां हितम् ॥ (५१।२)

दीपनं लघु संग्राहि श्वासकासास्रपित्तनुत् । (५२।१)

अजानामल्पकायत्वात् कटुतिक्तनिषेवणात् ॥ (५२।२)

नात्यम्बुपानाद् व्यायामात् सर्वव्याधिहरं पयः । (५३।१)

रूक्षोष्णं लवणं किंचिदौष्ट्रं स्वादुरसं लघु ॥ (५३।२)

शोफगुल्मोदरार्शोघ्नं कृमिकुष्ठविषापहम् । (५४।१)

आविकं मधुरं स्निग्धं गुरु पित्तकफावहम् ॥ (५४।२)

पथ्यं केवलवातेषु कासे चानिलसंभवे । (५५।१)

महाभिष्यन्दि मधुरं माहिषं वह्निनाशनम् ॥ (५५।२)

निद्राकरं शीततरं गव्यात् स्निग्धतरं गुरु । (५६।१)

उष्णमैकशफं बल्यं शाखावातहरं पयः ॥ (५६।२)

मधुराम्लरसं रूक्षं लवणानुरसं लघु । (५७।१)

नार्यास्तु मधुरं स्तन्यं कषायानुरसं हिमम् ॥ (५७।२)

नस्याश्च्योतनयोः पथ्यं जीवनं लघु दीपनम् । (५८।१)

हस्तिन्या मधुरं वृष्यं कषायानुरसं गुरु ॥ (५८।२)

स्निग्धं स्थैर्यकरं शीतं चक्षुष्यं बलवर्धनम् । (५९।१)

प्रायः प्राभातिकं क्षीरं गुरु विष्टम्भि शीतलम् ॥ (५९।२)

रात्र्याः सोमगुणत्वाच्च व्यायामाभावतस्तथा । (६०।१)

दिवाकराभितप्तानां व्यायामानिलसेवनात् ॥ (६०।२)

श्रमघ्नं वातनुच् चैव चक्षुष्यं चापराह्णिकम् । (६१।१)

पयो ऽभिष्यन्दि गुर्वामं प्रायशः परिकीर्तितम् ॥ (६१।२)

तदेवोक्तं लघुतरमनभिष्यन्दि वै शृतम् । (६२।१)

वर्जयित्वा स्त्रियाः स्तन्यमामम् एव हि तद्धितम् ॥ (६२।२)

धारोष्णं गुणवत् क्षीरं विपरीतम् अतो ऽन्यथा । (६३।१)

तदेवातिशृतं शीतं गुरु बृंहणम् उच्यते ॥ (६३।२)

अनिष्टगन्धमम्लं च विवर्णं विरसं च यत् । (६४।१)

वर्ज्यं सलवणं क्षीरं तच्च विग्रथितं भवेत् ॥ (६४।२)

दधिदधि तु मधुरमम्लमत्यम्लं चेति तत्कषायानुरसं स्निग्धमुष्णं पीनसविषमज्वरातिसारारोचकमूत्रकृच्छ्रकार्श्यापहं वृष्यम् प्राणकरं मङ्गल्यं च ॥ (६५।१)

महाभिष्यन्दि मधुरं कफमेदोविवर्धनम् । (६६।१)

कफपित्तकृदम्लं स्यादत्यम्लं रक्तदूषणम् ॥ (६६।२)

विदाहि सृष्टविण्मूत्रं मन्दजातं त्रिदोषकृत् । (६७।१)

स्निग्धं विपाके मधुरं दीपनं बलवर्धनम् ॥ (६७।२)

वातापहम् पवित्रं च दधि गव्यं रुचिप्रदम् । (६८।१)

दध्याजं कफपित्तघ्नं लघु वातक्षयापहम् ॥ (६८।२)

दुर्नामश्वासकासेषु हितमग्नेश्च दीपनम् । (६९।१)

विपाके मधुरं वृष्यं वातपित्तप्रसादनम् ॥ (६९।२)

बलासवर्धनं स्निग्धं विशेषाद्दधि माहिषम् । (७०।१)

विपाके कटु सक्षारं गुरु भेद्यौष्ट्रिकं दधि ॥ (७०।२)

वातमर्शांसि कुष्ठानि कृमीन् हन्त्युदराणि च । (७१।१)

कोपनं कफवातानां दुर्नाम्नां चाविकं दधि ॥ (७१।२)

रसे पाके च मधुरमत्यभिष्यन्दि दोषलम् । (७२।१)

दीपनीयमचक्षुष्यं वाडवं दधि वातलम् ॥ (७२।२)

रूक्षमुष्णं कषायं च कफमूत्रापहं च तत् । (७३।१)

स्निग्धं विपाके मधुरं बल्यं संतर्पणं गुरु ॥ (७३।२)

चक्षुष्यमग्र्यं दोषघ्नं दधि नार्या गुणोत्तरम् । (७४।१)

लघु पाके बलासघ्नं वीर्योष्णं पक्तिनाशनम् ॥ (७४।२)

कषायानुरसं नाग्या दधि वर्चोविवर्धनम् । (७५।१)

दधीन्युक्तानि यानीह गव्यादीनि पृथक् पृथक् ॥ (७५।२)

विज्ञेयमेवं सर्वेषु गव्यम् एव गुणोत्तरम् । (७६।१)

वातघ्नं कफकृत् स्निग्धं बृंहणं नातिपित्तकृत् ॥ (७६।२)

कुर्याद्भक्ताभिलाषं च दधि यत् सुपरिस्रुतम् । (७७।१)

शृतात् क्षीरात्तु यज्जातं गुणवद्दधि तत् स्मृतम् ॥ (७७।२)

वातपित्तहरं रुच्यं धात्वग्निबलवर्धनम् । (७८।१)

दध्नः सरो गुरुर्वृष्यो विज्ञेयो ऽनिलनाशनः ॥ (७८।२)

वह्नेर्विधमनश्चापि कफशुक्रविवर्धनः । (७९।१)

दधि त्वसारं रूक्षं च ग्राहि विष्टम्भि वातलम् ॥ (७९।२)

दीपनीयं लघुतरं सकषायं रुचिप्रदम् । (८०।१)

शरद्ग्रीष्मवसन्तेषु प्रायशो दधि गर्हितम् ॥ (८०।२)

हेमन्ते शिशिरे चैव वर्षासु दधि शस्यते । (८१।१)

तृष्णाक्लमहरं मस्तु लघु स्रोतोविशोधनम् ॥ (८१।२)

अम्लं कषायं मधुरमवृष्यं कफवातनुत् । (८२।१)

प्रह्लादनं प्रीणनं च भिनत्त्याशु मलं च तत् । (८२।२)

बलमावहते क्षिप्रं भक्तच्छन्दं करोति च ॥ (८२।३)

स्वाद्वम्लम् अत्यम्लकमन्दजातं तथा शृतक्षीरभवं सरश्च । (८३।१)

असारमेवं दधि सप्तधास्मिन् वर्गे स्मृता मस्तुगुणास्तथैव ॥ (८३।२)

तक्रतक्रं मधुरमम्लं कषायानुरसम् उष्णवीर्यं लघु रूक्षम् अग्निदीपनं गरशोफातिसारग्रहणीपाण्डुरोगार्शःप्लीहगुल्मारोचकविषमज्वरतृष्णाच्छर्दिप्रसेकशूलमेदःश्लेष्मानिलहरं मधुरविपाकं हृद्यं मूत्रकृच्छ्रस्नेहव्यापत्प्रशमनम् अवृष्यं च ॥ (८४।१)

मन्थनादिपृथग्भूतस्नेहमर्धोदकं च यत् । (८५।१)

नातिसान्द्रद्रवं तक्रं स्वाद्वम्लं तुवरं रसे । (८५।२)

यत्तु सस्नेहम् अजलं मथितम् घोलम् उच्यते ॥ (८५।३)

नैव तक्रं क्षते दद्यान्नोष्णकाले न दुर्बले । (८६।१)

न मूर्च्छाभ्रमदाहेषु न रोगे रक्तपैत्तिके ॥ (८६।२)

शीतकाले ऽग्निमान्द्ये च कफोत्थेष्वामयेषु च । (८७।१)

मार्गावरोधे दुष्टे च वायौ तक्रं प्रशस्यते ॥ (८७।२)

तत् पुनर्मधुरं श्लेष्मप्रकोपणं पित्तप्रशमनं च अम्लं वातघ्नं पित्तकरं च ॥ (८८।१)

वाते ऽम्लं सैन्धवोपेतं स्वादु पित्ते सशर्करम् । (८९।१)

पिबेत्तक्रं कफे चापि व्योषक्षारसमन्वितम् ॥ (८९।२)

ग्राहिणी वातला रूक्षा दुर्जरा तक्रकूर्चिका । (९०।१)

तक्राल्लघुतरो मण्डः कूर्चिकादधितक्रजः ॥ (९०।२)

गुरुः किलाटो ऽनिलहा पुंस्त्वनिद्राप्रदः स्मृतः । (९१।१)

मधुरौ बृंहणौ वृष्यौ तद्वत्पीयूषमोरटौ ॥ (९१।२)

नवनीतं पुनः सद्यस्कं लघु सुकुमारं मधुरं कषायमीषदम्लं शीतलं मेध्यं दीपनं हृद्यं संग्राहि पित्तानिलहरं वृष्यमविदाहि क्षयकासव्रणशोषार्शोऽर्दितापहं चिरोत्थितं गुरु कफमेदोविवर्धनं बलकरं बृंहणं शोषघ्नं विशेषेण बालानां प्रशस्यते ॥ (९२।१)

क्षीरोत्थं पुनर्नवनीतमुत्कृष्टस्नेहमाधुर्यमतिशीतं सौकुमार्यकरं चक्षुष्यं संग्राहि रक्तपित्तनेत्ररोगहरं प्रसादनं च ॥ (९३।१)

संतानिका पुनर्वातघ्नी तर्पणी बल्या वृष्या स्निग्धा रुच्या मधुरा मधुरविपाका रक्तपित्तप्रसादनी गुर्वी च ॥ (९४।१)

विकल्प एष दध्यादिः श्रेष्ठो गव्यो ऽभिवर्णितः । (९५।१)

विकल्पानवशिष्टांस्तु क्षीरवीर्यात्समादिशेत् ॥ (९५।२)

घेएघृतं तु मधुरं सौम्यं मृदुशीतवीर्यम् अल्पाभिष्यन्दि स्नेहनम् उदावर्तोन्मादापस्मारशूलज्वरानाहवातपित्तप्रशमनम् अग्निदीपनं स्मृतिमतिमेधाकान्तिस्वरलावण्यसौकुमार्यौजस्तेजोबलकरम् आयुष्यं वृष्यं मेध्यं वयःस्थापनं गुरु चक्षुष्यं श्लेष्माभिवर्धनं पाप्मालक्ष्मीप्रशमनं विषहरं रक्षोघ्नं च ॥ (९६।१)

विपाके मधुरं शीतं वातपित्तविषापहम् । (९७।१)

चक्षुष्यमग्र्यं बल्यं च गव्यं सर्पिर्गुणोत्तरम् ॥ (९७।२)

आजं घृतं दीपनीयं चक्षुष्यं बलवर्धनम् । (९८।१)

कासे श्वासे क्षये चापि पथ्यं पाके च तल्लघु ॥ (९८।२)

मधुरं रक्तपित्तघ्नं गुरु पाके कफावहम् । (९९।१)

वातपित्तप्रशमनं सुशीतं माहिषं घृतम् ॥ (९९।२)

औष्ट्रं कटु घृतं पाके शोफक्रिमिविषापहम् । (१००।१)

दीपनं कफवातघ्नं कुष्ठगुल्मोदरापहम् ॥ (१००।२)

पाके लघ्वाविकं सर्पिर्न च पित्तप्रकोपणम् । (१०१।१)

कफे ऽनिले योनिदोषे शोषे कम्पे च तद्धितम् ॥ (१०१।२)

पाके लघूष्णवीर्यं च कषायं कफनाशनम् । (१०२।१)

दीपनं बद्धमूत्रं च विद्यादैकशफं घृतम् ॥ (१०२।२)

चक्षुष्यमग्र्यं स्त्रीणां तु सर्पिः स्यादमृतोपमम् । (१०३।१)

वृद्धिं करोति देहाग्न्योर् लघुपाकं विषापहम् ॥ (१०३।२)

कषायं बद्धविण्मूत्रम् तिक्तमग्निकरं लघु । (१०४।१)

हन्ति कारेणवं सर्पिः कफकुष्ठविषक्रिमीन् ॥ (१०४।२)

क्षीरघृतं पुनः संग्राहि रक्तपित्तभ्रममूर्च्छाप्रशमनं नेत्ररोगहितं च ॥ (१०५।१)

सर्पिर्मण्डस्तु मधुरः सरो योनिश्रोत्राक्षिशिरसां शूलघ्नो बस्तिनस्याक्षिपूरणेषूपदिश्यते ॥ (१०६।१)

सर्पिः पुराणं सरं कटुविपाकं त्रिदोषापहं मूर्च्छामदोन्मादोदरज्वरगरशोषापस्मारयोनिश्रोत्राक्षिशिरःशूलघ्नं दीपनं बस्तिनस्याक्षिपूरणेषूपदिश्यते ॥ (१०७।१)

भवति चात्र । (१०८।१)

पुराणं तिमिरश्वासपीनसज्वरकासनुत् । (१०८।२)

मूर्च्छाकुष्ठविषोन्मादग्रहापस्मारनाशनम् ॥ (१०८।३)

एकादशशतं चैव वत्सरानुषितं घृतम् । (१०९।१)

रक्षोघ्नं कुम्भसर्पिः स्यात् परतस्तु महाघृतम् ॥ (१०९।२)

पेयं महाघृतं भूतैः कफघ्नं पवनाधिकैः । (११०।१)

बल्यं पवित्रं मेध्यं च विशेषात्तिमिरापहम् ॥ (११०।२)

सर्वभूतहरं चैव घृतमेतत् प्रशस्यते ॥ (१११।१)

तैलं त्वाग्नेयम् उष्णं तीक्ष्णं मधुरं मधुरविपाकं बृंहणं प्रीणनं व्यवायि सूक्ष्मं विशदं गुरु सरं विकासि वृष्यं त्वक्प्रसादनं शोधनं मेधामार्दवमांसस्थैर्यवर्णबलकरं चक्षुष्यं बद्धमूत्रं लेखनं तिक्तकषायानुरसं पाचनम् अनिलबलासक्षयकरं क्रिमिघ्नम् अशितपित्तजननं योनिशिरःकर्णशूलप्रशमनं गर्भाशयशोधनं च तथा छिन्नभिन्नविद्धोत्पिष्टच्युतमथितक्षतपिच्चितभग्नस्फुटितक्षाराग्निदग्धविश्लिष्टदारिताभिहतदुर्भग्नमृगव्यालविदष्टप्रभृतिषु च परिषेकाभ्यङ्गावगाहादिषु तिलतैलं प्रशस्यते ॥ (११२।१)

तद्बस्तिषु च पानेषु नस्ये कर्णाक्षिपूरणे । (११३।१)

अन्नपानविधौ चापि प्रयोज्यं वातशान्तये ॥ (११३।२)

एरण्डतैलं मधुरमुष्णं तीक्ष्णं दीपनं कटु कषायानुरसं सूक्ष्मं स्रोतोविशोधनं त्वच्यं वृष्यं मधुरविपाकं वयःस्थापनं योनिशुक्रविशोधनमारोग्यमेधाकान्तिस्मृतिबलकरं वातकफहरम् अधोभागदोषहरं च ॥ (११४।१)

निम्बातसीकुसुम्भमूलकजीमूतकवृक्षककृतवेधनार्ककम्पिल्लकहस्तिकर्णपृथ्वीकापीलुकरञ्जेङ्गुदीशिग्रुसर्षपसुवर्चलाविडङ्गज्योतिष्मतीफलतैलानि तीक्ष्णानि लघून्युष्णवीर्याणि कटूनि कटुविपाकानि सराण्य् अनिलकफकृमिकुष्ठप्रमेहशिरोरोगापहराणि चेति ॥ (११५।१)

वातघ्नं मधुरं तेषु क्षौमं तैलं बलापहम् । (११६।१)

कटुपाकमचक्षुष्यं स्निग्धोष्णं गुरु पित्तलम् ॥ (११६।२)

कृमिघ्नं सार्षपं तैलं कण्डूकुष्ठापहं लघु । (११७।१)

कफमेदोऽनिलहरं लेखनं कटु दीपनम् ॥ (११७।२)

कृमिघ्नम् इङ्गुदीतैलम् ईषत्तिक्तं तथा लघु । (११८।१)

कुष्ठामयकृमिहरं दृष्टिशुक्रबलापहम् ॥ (११८।२)

विपाके कटुकं तैलं कौसुम्भं सर्वदोषकृत् । (११९।१)

रक्तपित्तकरं तीक्ष्णम् अचक्षुष्यं विदाहि च ॥ (११९।२)

किराततिक्तकातिमुक्तकबिभीतकनालिकेरकोलाक्षोडजीवन्तीप्रियालकर्बुदारसूर्यवल्लीत्रपुसैर्वारुककर्कारुकूष्माण्डप्रभृतीनां तैलानि मधुराणि मधुरविपाकानि वातपित्तप्रशमनानि शीतवीर्याण्यभिष्यन्दीनि सृष्टमूत्राण्यग्निसादनानि चेति ॥ (१२०।१)

मधुककाश्मर्यपलाशतैलानि मधुरकषायाणि कफपित्तप्रशमनानि ॥ (१२१।१)

तुवरकभल्लातकतैले उष्णे मधुरकषाये तिक्तानुरसे वातकफकुष्ठमेदोमेहकृमिप्रशमने उभयतोभागदोषहरे च ॥ (१२२।१)

सरलदेवदारुगण्डीरशिंशपागुरुसारस्नेहास्तिक्तकटुकषाया दुष्टव्रणशोधनाः कृमिकफकुष्ठानिलहराश्च ॥ (१२३।१)

तुम्बीकोशाम्रदन्तीद्रवन्तीश्यामासप्तलानीलिकाकम्पिल्लकशङ्खिनीस्नेहास् तिक्तकटुकषाया अधोभागदोषहराः कृमिकफकुष्ठानिलहरा दुष्टव्रणशोधनाश्च ॥ (१२४।१)

यवतिक्तातैलं सर्वदोषप्रशमनम् ईषत्तिक्तम् अग्निदीपनं लेखनं मेध्यं पथ्यं रसायनं च ॥ (१२५।१)

एकैषिकातैलं मधुरमतिशीतं पित्तहरमनिलप्रकोपणं श्लेष्माभिवर्धनं च ॥ (१२६।१)

सहकारतैलमीषत्तिक्तम् अतिसुगन्धि वातकफहरं रूक्षं मधुरकषायं रसवन्नातिपित्तकरं च ॥ (१२७।१)

फलोद्भवानि तैलानि यान्युक्तानीह कानिचित् । (१२८।१)

गुणान् कर्म च विज्ञाय फलानीव विनिर्दिशेत् ॥ (१२८।२)

यावन्तः स्थावराः स्नेहाः समासात्परिकीर्तिताः । (१२९।१)

सर्वे तैलगुणा ज्ञेयाः सर्वे चानिलनाशनाः ॥ (१२९।२)

सर्वेभ्यस्त्विह तैलेभ्यस्तिलतैलं विशिष्यते । (१३०।१)

निष्पत्तेस्तद्गुणत्वाच्च तैलत्वम् इतरेष्वपि ॥ (१३०।२)

ग्राम्यानूपौदकानां च वसामेदोमज्जानो गुरूष्णमधुरा वातघ्नाः जाङ्गलैकशफक्रव्यादादीनां लघुशीतकषाया रक्तपित्तघ्नाः प्रतुदविष्किराणां श्लेष्मघ्नाः । (१३१।१)

तत्र घृततैलवसामेदोमज्जानो यथोत्तरं गुरुविपाका वातहराश्च ॥ (१३१।२)

मधुवर्गमधु तु मधुरं कषायानुरसं रूक्षं शीतमग्निदीपनं वर्ण्यं स्वर्यं लघु सुकुमारं लेखनं हृद्यं वाजीकरणं संधानं शोधनं रोपणं संग्राहि चक्षुष्यं प्रसादनं सूक्ष्ममार्गानुसारि पित्तश्लेष्ममेदोमेहहिक्काश्वासकासातिसारच्छर्दितृष्णाकृमिविषप्रशमनं ह्लादि त्रिदोषप्रशमनं च तत्तु लघुत्वात्कफघ्नं पैच्छिल्यान्माधुर्यात्कषायभावाच्च वातपित्तघ्नम् ॥ (१३२।१)

पौत्तिकं भ्रामरं क्षौद्रं माक्षिकं छात्त्रम् एव च । (१३३।१)

आर्घ्यमौद्दालकं दालमित्यष्टौ मधुजातयः ॥ (१३३।२)

विशेषात्पौत्तिकं तेषु रूक्षोष्णं सविषान्वयात् । (१३४।१)

वातासृक्पित्तकृच्छेदि विदाहि मदकृन्मधु ॥ (१३४।२)

पैच्छिल्यात् स्वादुभूयस्त्वाद्भ्रामरं गुरुसंज्ञितम् । (१३५।१)

क्षौद्रं विशेषतो ज्ञेयं शीतलं लघु लेखनम् ॥ (१३५।२)

तस्माल्लघुतरं रूक्षं माक्षिकं प्रवरं स्मृतम् । (१३६।१)

श्वासादिषु च रोगेषु प्रशस्तं तद्विशेषतः ॥ (१३६।२)

स्वादुपाकं गुरु हिमं पिच्छिलं रक्तपित्तजित् । (१३७।१)

श्वित्रमेहकृमिघ्नं च विद्याच्छात्त्रं गुणोत्तरम् ॥ (१३७।२)

आर्घ्यं मध्वतिचक्षुष्यं कफपित्तहरं परम् । (१३८।१)

कषायं कटु पाके च बल्यं तिक्तमवातकृत् ॥ (१३८।२)

औद्दालकं रुचिकरं स्वर्यं कुष्ठविषापहम् । (१३९।१)

कषायमुष्णमम्लं च पित्तकृत् कटुपाकि च ॥ (१३९।२)

छर्दिमेहप्रशमनं मधु रूक्षं दलोद्भवम् । (१४०।१)

बृंहणीयं मधु नवं नातिश्लेष्महरं सरम् ॥ (१४०।२)

मेदःस्थौल्यापहं ग्राहि पुराणमतिलेखनम् । (१४१।१)

दोषत्रयहरं पक्वमाममम्लं त्रिदोषकृत् ॥ (१४१।२)

तद्युक्तं विविधैर् योगैर् निहन्यादामयान् बहून् । (१४२।१)

नानाद्रव्यात्मकत्वाच्च योगवाहि परं मधु ॥ (१४२।२)

तत्तु नानाद्रव्यरसगुणवीर्यविपाकविरुद्धानां पुष्परसानां सविषमक्षिकासंभवत्वाच्चानुष्णोपचारम् ॥ (१४३।१)

उष्णैर् विरुध्यते सर्वं विषान्वयतया मधु । (१४४।१)

उष्णार्तमुष्णैर् उष्णे वा तन्निहन्ति यथा विषम् ॥ (१४४।२)

तत्सौकुमार्याच्च तथैव शैत्यान्नानौषधीनां रससंभवाच्च । (१४५।१)

उष्णैर् विरुध्येत विशेषतश्च तथान्तरीक्षेण जलेन चापि ॥ (१४५।२)

उष्णेन मधु संयुक्तं वमनेष्ववचारितम् । (१४६।१)

अपाकादनवस्थानान्न विरुध्येत पूर्ववत् ॥ (१४६।२)

मध्वामात्परतस्त्वन्यदामं कष्टं न विद्यते । (१४७।१)

विरुद्धोपक्रमत्वात्तत् सर्वं हन्ति यथा विषम् ॥ (१४७।२)

इक्षवो मधुरा मधुरविपाका गुरवः शीताः स्निग्धा बल्या वृष्या मूत्रला रक्तपित्तप्रशमनाः कृमिकफकराश्चेति । (१४८।१)

ते चानेकविधाः तद्यथा ॥ (१४८।२)

पौण्ड्रको भीरुकश्चैव वंशकः श्वेतपोरकः । (१४९।१)

कान्तारस्तापसेक्षुश्च काष्ठेक्षुः सूचिपत्रकः ॥ (१४९।२)

नेपालो दीर्घपत्त्रश्च नीलपोरो ऽथ कोशकृत् । (१५०।१)

इत्येता जातयः स्थौल्याद् गुणान् वक्ष्याम्यतः परम् ॥ (१५०।२)

सुशीतो मधुरः स्निग्धो बृंहणः श्लेष्मलः सरः । (१५१।१)

अविदाही गुरुर्वृष्यः पौण्ड्रको भीरुकस्तथा ॥ (१५१।२)

आभ्यां तुल्यगुणः किंचित्सक्षारो वंशको मतः । (१५२।१)

वंशवच्छ्वेतपोरस्तु किंचिदुष्णः स वातहा ॥ (१५२।२)

कान्तारतापसाविक्षू वंशकानुगतौ मतौ । (१५३।१)

एवंगुणस्तु काष्ठेक्षुः स तु वातप्रकोपणः ॥ (१५३।२)

सूचीपत्रो नीलपोरो नैपालो दीर्घपत्त्रकः । (१५४।१)

वातलाः कफपित्तघ्नाः सकषाया विदाहिनः ॥ (१५४।२)

कोशकारो गुरुः शीतो रक्तपित्तक्षयापहः । (१५५।१)

अतीव मधुरो मूले मध्ये मधुर एव तु ॥ (१५५।२)

अग्रेष्वक्षिषु विज्ञेय इक्षूणां लवणो रसः ॥ (१५६।१)

अविदाही कफकरो वातपित्तनिवारणः । (१५७।१)

वक्त्रप्रह्लादनो वृष्यो दन्तनिष्पीडितो रसः ॥ (१५७।२)

गुरुर्विदाही विष्टम्भी यान्त्रिकस्तु प्रकीर्तितः । (१५८।१)

पक्वो गुरुः सरः स्निग्धः सतीक्ष्णः कफवातनुत् ॥ (१५८।२)

फाणितं गुरु मधुरमभिष्यन्दि बृंहणमवृष्यं त्रिदोषकृच्च ॥ (१५९।१)

गुडः सक्षारमधुरो नातिशीतः स्निग्धो मूत्ररक्तशोधनो नातिपित्तजिद्वातघ्नो मेदःकफकरो बल्यो वृष्यश्च ॥ (१६०।१)

पित्तघ्नो मधुरः शुद्धो वातघ्नो ऽसृक्प्रसादनः । (१६१।१)

स पुराणो ऽधिकगुणो गुडः पथ्यतमः स्मृतः ॥ (१६१।२)

मत्स्यण्डिकाखण्डशर्करा विमलजाता उत्तरोत्तरं शीताः स्निग्धाः गुरुतरा मधुरतरा वृष्या रक्तपित्तप्रशमनास्तृष्णाप्रशमनाश्च ॥ (१६२।१)

यथा यथैषां वैमल्यं मधुरत्वं तथा तथा । (१६३।१)

स्नेहगौरवशैत्यानि सरत्वं च तथा तथा ॥ (१६३।२)

यो यो मत्स्यण्डिकाखण्डशर्कराणां स्वको गुणः । (१६४।१)

तेन तेनैव निर्देश्यस्तेषां विस्रावणो गुणः ॥ (१६४।२)

सारस्थिता सुविमला निःक्षारा च यथा यथा । (१६५।१)

तथा तथा गुणवती विज्ञेया शर्करा बुधैः ॥ (१६५।२)

मधुशर्करा पुनश्छर्द्यतीसारहरी रूक्षा छेदनी प्रसादनी कषायमधुरा मधुरविपाका च ॥ (१६६।१)

यवासशर्करा मधुरकषाया तिक्तानुरसा श्लेष्महरी सरा चेति ॥ (१६७।१)

यावत्यः शर्कराः प्रोक्ताः सर्वा दाहप्रणाशनाः । (१६८।१)

रक्तपित्तप्रशमनाश्छर्दिमूर्च्छातृषापहाः ॥ (१६८।२)

रूक्षं मधूकपुष्पोत्थं फाणितं वातपित्तकृत् । (१६९।१)

कफघ्नं मधुरं पाके कषायं बस्तिदूषणम् ॥ (१६९।२)

सर्वं पित्तकरं मद्यमम्लं रोचनदीपनम् । (१७०।१)

भेदनं कफवातघ्नं हृद्यं बस्तिविशोधनम् ॥ (१७०।२)

पाके लघु विदाह्युष्णं तीक्ष्णमिन्द्रियबोधनम् । (१७१।१)

विकासि सृष्टविण्मूत्रं शृणु तस्य विशेषणम् ॥ (१७१।२)

मार्द्वीकमविदाहित्वान्मधुरान्वयतस्तथा । (१७२।१)

रक्तपित्ते ऽपि सततं बुधैर् न प्रतिषिध्यते ॥ (१७२।२)

मधुरं तद्धि रूक्षं च कषायानुरसं लघु । (१७३।१)

लघुपाकि सरं शोषविषमज्वरनाशनम् ॥ (१७३।२)

मार्द्वीकाल्पान्तरं किंचित् खार्जूरं वातकोपनम् । (१७४।१)

तदेव विशदं रुच्यं कफघ्नं कर्शनं लघु ॥ (१७४।२)

कषायमधुरं हृद्यं सुगन्धीन्द्रियबोधनम् । (१७५।१)

कासार्शोग्रहणीदोषमूत्रघातानिलापहा ॥ (१७५।२)

स्तन्यरक्तक्षयहिता सुरा बृंहणदीपनी । (१७६।१)

कासार्शोग्रहणीश्वासप्रतिश्यायविनाशनी ॥ (१७६।२)

श्वेता मूत्रकफस्तन्यरक्तमांसकरी सुरा । (१७७।१)

छर्द्यरोचकहृत्कुक्षितोदशूलप्रमर्दनी ॥ (१७७।२)

प्रसन्ना कफवातार्शोविबन्धानाहनाशनी । (१७८।१)

पित्तलाल्पकफा रूक्षा यवैर् वातप्रकोपणी ॥ (१७८।२)

विष्टम्भिनी सुरा गुर्वी श्लेष्मला तु मधूलिका । (१७९।१)

रूक्षा नातिकफा वृष्या पाचनी चाक्षिकी स्मृता ॥ (१७९।२)

त्रिदोषो भेद्यवृष्यश्च कोहलो वदनप्रियः । (१८०।१)

ग्राह्युष्णो जगलः पक्ता रूक्षस्तृट्कफशोफकृत् ॥ (१८०।२)

हृद्यः प्रवाहिकाटोपदुर्नामानिलशोषहृत् । (१८१।१)

बक्वसो हृतसारत्वाद्विष्टम्भी वातकोपनः ॥ (१८१।२)

दीपनः सृष्टविण्मूत्रो विशदो ऽल्पमदो गुरुः । (१८२।१)

कषायो मधुरः सीधुर्गौडः पाचनदीपनः ॥ (१८२।२)

शार्करो मधुरो रुच्यो दीपनो बस्तिशोधनः । (१८३।१)

वातघ्नो मधुरः पाके हृद्य इन्द्रियबोधनः ॥ (१८३।२)

तद्वत् पक्वरसः सीधुर्बलवर्णकरः सरः । (१८४।१)

शोफघ्नो दीपनो हृद्यो रुच्यः श्लेष्मार्शसां हितः ॥ (१८४।२)

कर्शनः शीतरसिकः श्वयथूदरनाशनः । (१८५।१)

वर्णकृज्जरणः स्वर्यो विबन्धघ्नो ऽर्शसां हितः ॥ (१८५।२)

आक्षिकः पाण्डुरोगघ्नो व्रण्यः संग्राहको लघुः । (१८६।१)

कषायमधुरः सीधुः पित्तघ्नो ऽसृक्प्रसादनः ॥ (१८६।२)

जाम्बवो बद्धनिस्यन्दस्तुवरो वातकोपनः । (१८७।१)

तीक्ष्णः सुरासवो हृद्यो मूत्रलः कफवातनुत् ॥ (१८७।२)

मुखप्रियः स्थिरमदो विज्ञेयो ऽनिलनाशनः । (१८८।१)

लघुर्मध्वासवश्छेदी मेहकुष्ठविषापहः ॥ (१८८।२)

तिक्तः कषायः शोफघ्नस्तीक्ष्णः स्वादुर् अवातकृत् । (१८९।१)

तीक्ष्णः कषायो मदकृद् दुर्नामकफगुल्महृत् ॥ (१८९।२)

कृमिमेदोऽनिलहरो मैरेयो मधुरो गुरुः । (१९०।१)

बल्यः पित्तहरो वर्ण्यो हृद्यश्चेक्षुरसासवः ॥ (१९०।२)

शीधुर् मधूकपुष्पोत्थो विदाह्यग्निबलप्रदः । (१९१।१)

रूक्षः कषायकफहृद् वातपित्तप्रकोपणः ॥ (१९१।२)

निर्दिशेद् रसतश्चान्यान् कन्दमूलफलासवान् । (१९२।१)

नवं मद्यमभिष्यन्दि गुरु वातादिकोपनम् ॥ (१९२।२)

अनिष्टगन्धि विरसमहृद्यं च विदाहि च । (१९३।१)

सुगन्धि दीपनं हृद्यं रोचिष्णु कृमिनाशनम् ॥ (१९३।२)

स्फुटस्रोतस्करं जीर्णं लघु वातकफापहम् । (१९४।१)

अरिष्टो द्रव्यसंयोगसंस्कारादधिको गुणैः ॥ (१९४।२)

बहुदोषहरश्चैव दोषाणां शमनश्च सः । (१९५।१)

दीपनः कफवातघ्नः सरः पित्ताविरोधनः ॥ (१९५।२)

शूलाध्मानोदरप्लीहज्वराजीर्णार्शसां हितः । (१९६।१)

पिप्पल्यादिकृतो गुल्मकफरोगहरः स्मृतः ॥ (१९६।२)

चिकित्सितेषु वक्ष्यन्ते ऽरिष्टा रोगहराः पृथक् । (१९७।१)

अरिष्टासवसीधूनां गुणान् कर्माणि चादिशेत् ॥ (१९७।२)

बुद्ध्या यथास्वं संस्कारमवेक्ष्य कुशलो भिषक् । (१९८।१)

सान्द्रं विदाहि दुर्गन्धं विरसं कृमिलं गुरु ॥ (१९८।२)

अहृद्यं तरुणं तीक्ष्णमुष्णं दुर्भाजनस्थितम् । (१९९।१)

अल्पौषधं पर्युषितमत्यच्छं पिच्छिलं च यत् ॥ (१९९।२)

तद्वर्ज्यं सर्वदा मद्यं किंचिच्छेषं च यद्भवेत् । (२००।१)

तत्र यत् स्तोकसम्भारं तरुणं पिच्छिलं गुरु ॥ (२००।२)

कफप्रकोपि तन्मद्यं दुर्जरं च विशेषतः । (२०१।१)

पित्तप्रकोपि बहलं तीक्ष्णमुष्णं विदाहि च ॥ (२०१।२)

अहृद्यं पेलवं पूति कृमिलं विरसं च यत् । (२०२।१)

तथा पर्युषितं चापि विद्यादनिलकोपनम् ॥ (२०२।२)

सर्वदोषैर् उपेतं तु सर्वदोषप्रकोपणम् । (२०३।१)

चिरस्थितं जातरसं दीपनं कफवातजित् ॥ (२०३।२)

रुच्यं प्रसन्नं सुरभि मद्यं सेव्यं मदावहम् । (२०४।१)

तस्यानेकप्रकारस्य मद्यस्य रसवीर्यतः ॥ (२०४।२)

सौक्ष्म्यादौष्ण्याच्च तैक्ष्ण्याच्च विकासित्वाच्च वह्निना । (२०५।१)

समेत्य हृदयं प्राप्य धमनीरूर्ध्वमागतम् । (२०५।२)

विक्षोभ्येन्द्रियचेतांसि वीर्यं मदयते ऽचिरात् ॥ (२०५।३)

चिरेण श्लैष्मिके पुंसि पानतो जायते मदः । (२०६।१)

अचिराद्वातिके दृष्टः पैत्तिके शीघ्रम् एव तु ॥ (२०६।२)

सात्त्विके शौचदाक्षिण्यहर्षमण्डनलालसः । (२०७।१)

गीताध्ययनसौभाग्यसुरतोत्साहकृन्मदः ॥ (२०७।२)

राजसे दुःखशीलत्वमात्मत्यागं ससाहसम् । (२०८।१)

कलहं सानुबन्धं तु करोति पुरुषे मदः ॥ (२०८।२)

अशौचनिद्रामात्सर्यागम्यागमनलोलताः । (२०९।१)

असत्यभाषणं चापि कुर्याद्धि तामसे मदः ॥ (२०९।२)

रक्तपित्तकरं शुक्तं छेदि भुक्तविपाचनम् । (२१०।१)

वैस्वर्यं जरणं श्लेष्मपाण्डुक्रिमिहरं लघु ॥ (२१०।२)

तीक्ष्णोष्णं मूत्रलं हृद्यं कफघ्नं कटुपाकि च । (२११।१)

तद्वत्तदासुतं सर्वं रोचनम् च विशेषतः ॥ (२११।२)

गौडानि रसशुक्तानि मधुशुक्तानि यानि च । (२१२।१)

यथापूर्वं गुरुतराण्यभिष्यन्दकराणि च ॥ (२१२।२)

तुषाम्बु दीपनं हृद्यं हृत्पाण्डुकृमिरोगनुत् । (२१३।१)

ग्रहण्यर्शोविकारघ्नं भेदि सौवीरकं तथा ॥ (२१३।२)

धान्याम्लं धान्ययोनित्वाज्जीवनं दाहनाशनम् । (२१४।१)

स्पर्शात्पानात्तु पवनकफतृष्णाहरं लघु ॥ (२१४।२)

तैक्ष्ण्याच्च निर्हरेदाशु कफं गण्डूषधारणात् । (२१५।१)

मुखवैरस्यदौर्गन्ध्यमलशोषक्लमापहम् ॥ (२१५।२)

दीपनं जरणं भेदि हितमास्थापनेषु च । (२१६।१)

समुद्रमाश्रितानां च जनानां सात्म्यम् उच्यते ॥ (२१६।२)

अथ मूत्राणि गोमहिषाजाविगजहयखरोष्ट्राणां तीक्ष्णान्युष्णानि कटूनि तिक्तानि लवणानुरसानि लघूनि शोधनानि कफवातकृमिमेदोविषगुल्मार्शौदरकुष्ठशोफारोचकपाण्डुरोगहराणि हृद्यानि दीपनानि च सामान्यतः ॥ (२१७।१)

भवतश्चात्र । (२१८।१)

तत्सर्वं कटु तीक्ष्णोष्णं लवणानुरसं लघु । (२१८।२)

शोधनं कफवातघ्नं कृमिमेदोविषापहम् ॥ (२१८।३)

अर्शोजठरगुल्मघ्नं शोफारोचकनाशनम् । (२१९।१)

पाण्डुरोगहरं भेदि हृद्यं दीपनपाचनम् ॥ (२१९।२)

गोमूत्रं कटु तीक्ष्णोष्णं सक्षारत्वान्न वातलम् । (२२०।१)

लघ्वग्निदीपनं मेध्यं पित्तलं कफवातजित् ॥ (२२०।२)

शूलगुल्मोदरानाहविरेकास्थापनादिषु । (२२१।१)

मूत्रप्रयोगसाध्येषु गव्यं मूत्रं प्रयोजयेत् ॥ (२२१।२)

दुर्नामोदरशूलेषु कुष्ठमेहाविशुद्धिषु । (२२२।१)

आनाहशोफगुल्मेषु पाण्डुरोगे च माहिषम् ॥ (२२२।२)

कासश्वासापहं शोफकामलापाण्डुरोगनुत् । (२२३।१)

कटुतिक्तान्वितं छागमीषन्मारुतकोपनम् ॥ (२२३।२)

कासप्लीहोदरश्वासशोषवर्चोग्रहे हितम् । (२२४।१)

सक्षारं तिक्तकटुकमुष्णं वातघ्नमाविकम् ॥ (२२४।२)

दीपनं कटु तीक्ष्णोष्णं वातचेतोविकारनुत् । (२२५।१)

आश्वं कफहरं मूत्रं कृमिदद्रुषु शस्यते ॥ (२२५।२)

सतिक्तं लवणं भेदि वातघ्नं पित्तकोपनम् । (२२६।१)

तीक्ष्णं क्षारे किलासे च नागं मूत्रं प्रयोजयेत् ॥ (२२६।२)

गरचेतोविकारघ्नं तीक्ष्णं ग्रहणिरोगनुत् । (२२७।१)

दीपनं गार्दभं मूत्रं कृमिवातकफापहम् ॥ (२२७।२)

शोफकुष्ठोदरोन्मादमारुतक्रिमिनाशनम् । (२२८।१)

अर्शोघ्नं कारभं मूत्रं मानुषं च विषापहम् ॥ (२२८।२)

द्रवद्रव्याणि सर्वाणि समासात् कीर्तितानि तु । (२२९।१)

कालदेशविभागज्ञो नृपतेर्दातुमर्हति ॥ (२२९।२)