अथातो वृद्ध्युपदंशश्लीपदचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ॥ (१।०)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।०)

अन्त्रवृद्ध्या विना षड्या वृद्धयस्तासु वर्जयेत् । (३।१)

अश्वादियानं व्यायामं मैथुनं वेगनिग्रहम् ॥ (३।२)

अत्यासनं चङ्क्रमणम् उपवासं गुरूणि च । (४।१)

वातवृद्धितत्रादितो वातवृद्धौ त्रैवृतस्निग्धमातुरम् ॥ (४।२)

स्विन्नं चैनं यथान्यायं पाययेत विरेचनम् । (५।१)

कोशाम्रतिल्वकैरण्डफलतैलानि वा नरम् ॥ (५।२)

सक्षीरं वा पिबेन्मासं तैलमेरण्डसंभवम् । (६।१)

ततः काले ऽनिलघ्नानां क्वाथैः कल्कैश्च बुद्धिमान् ॥ (६।२)

निरूहयेन्निरूढं च भुक्तवन्तं रसौदनम् । (७।१)

यष्टीमधुकसिद्धेन ततस्तैलेन योजयेत् ॥ (७।२)

स्नेहोपनाहौ कुर्याच्च प्रदेहांश्चानिलापहान् । (८।१)

विदग्धां पाचयित्वा वा सेवनीं परिवर्जयेत् ॥ (८।२)

भिन्द्यात्ततः प्रभिन्नायां यथोक्तं क्रममाचरेत् । (९।१)

पित्तवृद्धिपित्तजायामपक्वायां पित्तग्रन्थिक्रमो हितः ॥ (९।२)

पक्वां वा भेदयेद्भिन्नां शोधयेत् क्षौद्रसर्पिषा । (१०।१)

शुद्धायां च भिषग्दद्यात्तैलं कल्कं च रोपणम् ॥ (१०।२)

रक्तवृद्धिरक्तजायां जलौकोभिः शोणितं निर्हरेद्भिषक् । (११।१)

पिबेद्विरेचनं वापि शर्कराक्षौद्रसंयुतम् ॥ (११।२)

पित्तग्रन्थिक्रमं कुर्यादामे पक्वे च सर्वदा । (१२।१)

कफवृद्धिवृद्धिं कफात्मिकामुष्णैर् मूत्रपिष्टैः प्रलेपयेत् ॥ (१२।२)

पीतदारुकषायं च पिबेन्मूत्रेण संयुतम् । (१३।१)

विम्लापनादृते वापि श्लेष्मग्रन्थिक्रमो हितः ॥ (१३।२)

पक्वायां च विभिन्नायां तैलं शोधनमिष्यते । (१४।१)

सुमनारुष्कराङ्कोठसप्तपर्णेषु साधितम् ॥ (१४।२)

मेदोवृद्धिमेदःसमुत्थां संस्वेद्य लेपयेत् सुरसादिना । (१५।१)

शिरोविरेकद्रव्यैर् वा सुखोष्णैर् मूत्रसंयुतैः ॥ (१५।२)

स्विन्नां चावेष्ट्य पट्टेन समाश्वास्य तु मानवम् । (१६।१)

रक्षन् फले सेवनीं च वृद्धिपत्रेण दारयेत् ॥ (१६।२)

मेदस्ततः समुद्धृत्य दद्यात् कासीससैन्धवे । (१७।१)

बध्नीयाच्च यथोद्दिष्टं शुद्धे तैलं च दापयेत् ॥ (१७।२)

मनःशिलाललवणैः सिद्धमारुष्करेषु च । (१८।१)

मूत्रवृद्धिमूत्रजां स्वेदयित्वा तु वस्त्रपट्टेन वेष्टयेत् ॥ (१८।२)

सेवन्याः पार्श्वतो ऽधस्ताद्विध्येद् व्रीहिमुखेन तु । (१९।१)

अथात्र द्विमुखां नाडीं दत्त्वा विस्रावयेद्भिषक् ॥ (१९।२)

मूत्रं नाडीमथोद्धृत्य स्थगिकाबन्धमाचरेत् । (२०।१)

अन्त्रवृद्धिशुद्धायां रोपणं दद्याद्वर्जयेदन्त्रहैतुकीम् ॥ (२०।२)

अप्राप्तफलकोषायां वातवृद्धिक्रमो हितः । (२१।१)

तत्र या वङ्क्षणस्था तां दहेद् अर्धेन्दुवक्त्रया ॥ (२१।२)

सम्यङ्मार्गावरोधार्थं कोशप्राप्तां तु वर्जयेत् । (२२।१)

त्वचं भित्त्वाङ्गुष्ठमध्ये दहेच्चाङ्गविपर्ययात् ॥ (२२।२)

अनेनैव विधानेन वृद्धी वातकफात्मिके । (२३।१)

प्रदहेत् प्रयतः किंतु स्नायुच्छेदो ऽधिकस्तयोः ॥ (२३।२)

शङ्खोपरि च कर्णान्ते त्यक्त्वा यत्नेन सेवनीम् । (२४।१)

व्यत्यासाद्वा सिरां विध्येदन्त्रवृद्धिनिवृत्तये ॥ (२४।२)

उपदंशौपदंशेषु साध्येषु स्निग्धस्विन्नस्य देहिनः । (२५।१)

सिरां विध्येन्मेढ्रमध्ये पातयेद्वा जलौकसः ॥ (२५।२)

हरेदुभयतश्चापि दोषानत्यर्थमुच्छ्रितान् । (२६।१)

सद्यो ऽपहृतदोषस्य रुक्शोफावुपशाम्यतः ॥ (२६।२)

यदि वा दुर्बलो जन्तुर्न वा प्राप्तं विरेचनम् । (२७।१)

निरूहेण हरेत्तस्य दोषानत्यर्थमुच्छ्रितान् ॥ (२७।२)

प्रपौण्डरीकयष्ट्याह्ववर्षाभूकुष्ठदारुभिः । (२८।१)

सरलागुरुरास्नाभिर् वातजं संप्रलेपयेत् ॥ (२८।२)

निचुलैरण्डबीजानि यवगोधूमसक्तवः । (२९।१)

एतैश्च वातजं स्निग्धैः सुखोष्णैः संप्रलेपयेत् ॥ (२९।२)

प्रपौण्डरीकपूर्वैश्च द्रव्यैः सेकः प्रशस्यते । (३०।१)

गैरिकाञ्जनयष्ट्याह्वसारिवोशीरपद्मकैः ॥ (३०।२)

सचन्दनोत्पलैः स्निग्धैः पैत्तिकं संप्रलेपयेत् । (३१।१)

पद्मोत्पलमृणालैश्च ससर्जार्जुनवेतसैः ॥ (३१।२)

सर्पिः स्निग्धैः समधुकैः पैत्तिकं संप्रलेपयेत् । (३२।१)

सेचयेच्च घृतक्षीरशर्करेक्षुमधूदकैः ॥ (३२।२)

अथवापि सुशीतेन कषायेण वटादिना । (३३।१)

कफजोपदंशसालाश्वकर्णाजकर्णधवत्वग्भिः कफोत्थितम् ॥ (३३।२)

सुरापिष्टाभिर् उष्णाभिः सतैलाभिः प्रलेपयेत् । (३४।१)

रजन्यतिविषामुस्तासुरासुरदारुभिः ॥ (३४।२)

सपत्त्रपाठापत्तूरैर् अथवा संप्रलेपयेत् । (३५।१)

सुरसारग्वधाद्योश्च क्वाथाभ्यां परिषेचयेत् ॥ (३५।२)

एवं संशोधनालेपसेकशोणितमोक्षणैः । (३६।१)

प्रतिकुर्यात् क्रियायोगैः प्राक्स्थानोक्तैर् हितैर् अपि ॥ (३६।२)

न याति च यथा पाकं प्रयतेत तथा भिषक् । (३७।१)

विदग्धैस्तु सिरास्नायुत्वङ्मांसैः क्षीयते ध्वजः ॥ (३७।२)

शस्त्रेणोपचरेच्चापि पाकमागतमाशु वै । (३८।१)

तदापोह्य तिलैः सर्पिःक्षौद्रयुक्तैः प्रलेपयेत् ॥ (३८।२)

करवीरस्य पत्राणि जात्यारग्वधयोस्तथा । (३९।१)

प्रक्षालने प्रयोज्यानि वैजयन्त्यर्कयोर् अपि ॥ (३९।२)

सौराष्ट्रीं गैरिकं तुत्थं पुष्पकासीससैन्धवम् । (४०।१)

रोध्रं रसाञ्जनं दार्वीं हरितालं मनःशिलाम् ॥ (४०।२)

हरेणुकैले च तथा सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् । (४१।१)

तच्चूर्णं क्षौद्रसंयुक्तम् उपदंशेषु पूजितम् ॥ (४१।२)

जम्ब्वाम्रसुमनानिम्बश्वेतकाम्बोजिपल्लवाः । (४२।१)

शल्लकीबदरीबिल्वपलाशतिनिशत्वचः ॥ (४२।२)

क्षीरिणां च त्वचो योज्याः क्वाथे त्रिफलया सह । (४३।१)

तेन क्वाथेन नियतं व्रणं प्रक्षालयेद्भिषक् ॥ (४३।२)

अस्मिन्नेव कषाये तु तैलं धीरो विपाचयेत् । (४४।१)

गोजीविडङ्गयष्टीभिः सर्वगन्धैश्च संयुतम् ॥ (४४।२)

एतत् सर्वोपदंशेषु श्रेष्ठं रोपणमिष्यते । (४५।१)

स्वर्जिकातुत्थकासीसं शैलेयं च रसाञ्जनम् ॥ (४५।२)

मनःशिलासमैश्चूर्णं व्रणवीसर्पनाशनम् । (४६।१)

गुन्द्रां दग्ध्वा कृतं भस्म हरितालं मनःशिला ॥ (४६।२)

उपदंशविसर्पाणाम् एतच्छान्तिकरं परम् । (४७।१)

मार्कवस्त्रिफला दन्ती ताम्रचूर्णम् अयोरजः ॥ (४७।२)

उपदंशं निहन्त्येष वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा । (४८।१)

उपदंशद्वये ऽप्येतां प्रत्याख्यायाचरेत् क्रियाम् ॥ (४८।२)

तयोर् एव च या योग्या वीक्ष्य दोषबलाबलम् । (४९।१)

उपदंशे विशेषेण शृणु भूयस्त्रिदोषजे ॥ (४९।२)

दुष्टव्रणविधिं कुर्यात् कुथितं मेहनं त्यजेत् । (५०।१)

जम्ब्वोष्ठेनाग्निवर्णेन पश्चाच्छेषं दहेद्भिषक् ॥ (५०।२)

सम्यग्दग्धं च विज्ञाय मधुसर्पिः प्रयोजयेत् । (५१।१)

शुद्धे च रोपणं दद्यात् कल्कं तैलं हितं च यत् ॥ (५१।२)

स्नेहस्वेदोपपन्ने तु श्लीपदे ऽनिलजे भिषक् । (५२।१)

कृत्वा गुल्फोपरि सिरां विध्येत्तु चतुरङ्गुले ॥ (५२।२)

समाप्यायितदेहं च बस्तिभिः समुपाचरेत् । (५३।१)

मासमेरण्डजं तैलं पिबेन्मूत्रेण संयुतम् ॥ (५३।२)

पयसौदनमश्नीयान्नागरक्वथितेन च । (५४।१)

त्रैवृतं चोपयुञ्जीत शस्तो दाहस्तथाग्निना ॥ (५४।२)

गुल्फस्याधः सिरां विध्येच्छ्लीपदे पित्तसंभवे । (५५।१)

पित्तघ्नीं च क्रियां कुर्यात् पित्तार्बुदविसर्पवत् ॥ (५५।२)

सिरां सुविदितां विध्येदङ्गुष्ठे श्लैष्मिके भिषक् । (५६।१)

मधुयुक्तानि चाभीक्ष्णं कषायाणि पिबेन्नरः ॥ (५६।२)

पिबेद्वाप्यभयाकल्कं मूत्रेणान्यतमेन च । (५७।१)

कटुकाममृतां शुण्ठीं विडङ्गं दारु चित्रकम् ॥ (५७।२)

हितं वा लेपने नित्यं भद्रदारु सचित्रकम् । (५८।१)

विडङ्गमरिचार्केषु नागरे चित्रके ऽथवा ॥ (५८।२)

भद्रदार्वेलुकाख्ये च सर्वेषु लवणेषु च । (५९।१)

तैलं पक्वं पिबेद्वापि यवान्नं च हितं सदा ॥ (५९।२)

पिबेत् सर्षपतैलं वा श्लीपदानां निवृत्तये । (६०।१)

पूतीकरञ्जपत्राणां रसं वापि यथाबलम् ॥ (६०।२)

अनेनैव विधानेन पुत्रञ्जीवकजं रसम् । (६१।१)

प्रयुञ्जीत भिषक् प्राज्ञः कालसात्म्यविभागवित् ॥ (६१।२)

केवुकाकन्दनिर्यासं लवणं त्वथ पाकिमम् । (६२।१)

रसं दत्त्वाथ पूर्वोक्तं पेयमेतद्भिषग्जितम् ॥ (६२।२)

काकादनीं काकजङ्घां बृहतीं कण्टकारिकाम् । (६३।१)

कदम्बपुष्पीं मन्दारीं लम्बां शुकनसां तथा ॥ (६३।२)

दग्ध्वा मूत्रेण तद्भस्म स्रावयेत् क्षारकल्पवत् । (६४।१)

तत्र दद्यात् प्रतीवापं काकोदुम्बरिकारसम् ॥ (६४।२)

मदनाच्च फलात् क्वाथं शुकाख्यस्वरसं तथा । (६५।१)

एष क्षारस्तु पानीयः श्लीपदं हन्ति सेवितः ॥ (६५।२)

अपचीं गलगण्डं च ग्रहणीदोषम् एव च । (६६।१)

भक्तस्यानशनं चैव हन्यात् सर्वविषाणि च ॥ (६६।२)

एष्वेव तैलं संसिद्धं नस्याभ्यङ्गेषु पूजितम् । (६७।१)

एतानेवामयान् हन्ति ये च दुष्टव्रणा नृणाम् ॥ (६७।२)

द्रवन्तीं त्रिवृतां दन्तीं नीलीं श्यामां तथैव च । (६८।१)

सप्तलां शङ्खिनीं चैव दग्ध्वा मूत्रेण गालयेत् ॥ (६८।२)

दद्याच्च त्रिफलाक्वाथमेष क्षारस्तु साधितः । (६९।१)

अधो गच्छति पीतस्तु पूर्वैश्चाप्याशिषः समाः ॥ (६९।२)