अथातो वर्त्मगतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।१)

पृथग्दोषाः समस्ता वा यदा वर्त्मव्यपाश्रयाः । (३।१)

सिरा व्याप्यावतिष्ठन्ते वर्त्मस्वधिकमूर्छिताः ॥ (३।२)

विवर्ध्य मांसं रक्तं च तदा वर्त्मव्यपाश्रयान् । (४।१)

विकाराञ्जनयन्त्याशु नामतस्तान्निबोधत ॥ (४।२)

उत्सङ्गिन्यथ कुम्भीका पोथक्यो वर्त्मशर्करा । (५।१)

तथार्शोवर्त्म शुष्कार्शस्तथैवाञ्जननामिका ॥ (५।२)

बहलं वर्त्म यच्चापि व्याधिर्वर्त्मावबन्धकः । (६।१)

क्लिष्टकर्दमवर्त्माख्यौ श्याववर्त्म तथैव च ॥ (६।२)

प्रक्लिन्नमपरिक्लिन्नं वर्त्म वातहतं तु यत् । (७।१)

अर्बुदं निमिषश्चापि शोणितार्शश्च यत् स्मृतम् ॥ (७।२)

लगणो बिशनामा च पक्ष्मकोपस्तथैव च । (८।१)

एकविंशतिरित्येते विकारा वर्त्मसंश्रयाः ॥ (८।२)

नामभिस्ते समुद्दिष्टा लक्षणैस्तान् प्रचक्ष्महे । (९।१)

अभ्यन्तरमुखी बाह्योत्सङ्गे ऽधो वर्त्मनश्च या ॥ (९।२)

विज्ञेयोत्सङ्गिनी नाम तद्रूपपिडकाचिता । (१०।१)

कुम्भीकबीजप्रतिमाः पिडका यास्तु वर्त्मजाः ॥ (१०।२)

आध्मापयन्ति भिन्ना याः कुम्भीकपिडकास्तु ताः । (११।१)

स्राविण्यः कण्डुरा गुर्व्यो रक्तसर्षपसन्निभाः । (११।२)

पिडकाश्च रुजावत्यः पोथक्य इति संज्ञिताः ॥ (११।३)

पिडकाभिः सुसूक्ष्माभिर् घनाभिरभिसंवृता । (१२।१)

पिडका या खरा स्थूला सा ज्ञेया वर्त्मशर्करा ॥ (१२।२)

एर्वारुबीजप्रतिमाः पिडका मन्दवेदनाः । (१३।१)

सूक्ष्माः खराश्च वर्त्मस्थास्तदर्शोवर्त्म कीर्त्यते ॥ (१३।२)

दीर्घो ऽङ्कुरः खरः स्तब्धो दारुणो वर्त्मसंभवः । (१४।१)

व्याधिरेष समाख्यातः शुष्कार्श इति संज्ञितः ॥ (१४।२)

दाहतोदवती ताम्रा पिडका वर्त्मसंभवा । (१५।१)

मृद्वी मन्दरुजा सूक्ष्मा ज्ञेया साञ्जननामिका ॥ (१५।२)

वर्त्मोपचीयते यस्य पिडकाभिः समन्ततः । (१६।१)

सवर्णाभिः समाभिश्च विद्याद्बहलवर्त्म तत् ॥ (१६।२)

कण्डूमताल्पतोदेन वर्त्मशोफेन यो नरः । (१७।१)

न समं छादयेदक्षि भवेद्बन्धः स वर्त्मनः ॥ (१७।२)

मृद्वल्पवेदनं ताम्रं यद्वर्त्म समम् एव च । (१८।१)

अकस्माच्च भवेद्रक्तं क्लिष्टवर्त्म तदादिशेत् ॥ (१८।२)

क्लिष्टं पुनः पित्तयुतं विदहेच्छोणितं यदा । (१९।१)

तदा क्लिन्नत्वमापन्नम् उच्यते वर्त्मकर्दमः ॥ (१९।२)

यद्वर्त्म बाह्यतो ऽन्तश्च श्यावं शूनं सवेदनम् । (२०।१)

दाहकण्डूपरिक्लेदि श्याववर्त्मेति तन्मतम् ॥ (२०।२)

अरुजं बाह्यतः शूनमन्तः क्लिन्नं स्रवत्यपि । (२१।१)

कण्डूनिस्तोदभूयिष्ठं क्लिन्नवर्त्म तदुच्यते ॥ (२१।२)

यस्य धौतानि धौतानि सम्बध्यन्ते पुनः पुनः । (२२।१)

वर्त्मान्यपरिपक्वानि विद्यादक्लिन्नवर्त्म तत् ॥ (२२।२)

विमुक्तसन्धि निश्चेष्टं वर्त्म यस्य न मील्यते । (२३।१)

एतद्वातहतं विद्यात् सरुजं यदि वारुजम् ॥ (२३।२)

वर्त्मान्तरस्थं विषमं ग्रन्थिभूतमवेदनम् । (२४।१)

विज्ञेयमर्बुदं पुंसां सरक्तमवलम्बितम् ॥ (२४।२)

निमेषणीः सिरा वायुः प्रविष्टो वर्त्मसंश्रयाः । (२५।१)

चालयत्यति वर्त्मानि निमेषः स गदो मतः ॥ (२५।२)

छिन्नाश्छिन्ना विवर्धन्ते वर्त्मस्था मृदवो ऽङ्कुराः । (२६।१)

दाहकण्डूरुजोपेतास्ते ऽर्शः शोणितसंभवाः ॥ (२६।२)

अपाकः कठिनः स्थूलो ग्रन्थिर्वर्त्मभवो ऽरुजः । (२७।१)

सकण्डूः पिच्छिलः कोलप्रमाणो लगणस्तु सः ॥ (२७।२)

शूनं यद्वर्त्म बहुभिः सूक्ष्मैश्छिद्रैः समन्वितम् । (२८।१)

बिसमन्तर्जल इव बिसवर्त्मेति तन्मतम् ॥ (२८।२)

दोषाः पक्ष्माशयगतास्तीक्ष्णाग्राणि खराणि च । (२९।१)

निर्वर्तयन्ति पक्ष्माणि तैर् घुष्टं चाक्षि दूयते ॥ (२९।२)

उद्धृतैरुद्धृतैः शान्तिः पक्ष्मभिश्चोपजायते । (३०।१)

वातातपानलद्वेषी पक्ष्मकोपः स उच्यते ॥ (३०।२)