अथातो ज्वरप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।१)

येनामृतम् अपां मध्यादुद्धृतं पूर्वजन्मनि । (३।१)

यतो ऽमरत्वं सम्प्राप्तास् त्रिदशास्त्रिदिवेश्वरात् ॥ (३।२)

शिष्यास्तं देवमासीनं पप्रच्छुः सुश्रुतादयः । (४।१)

व्रणस्योपद्रवाः प्रोक्ता व्रणिनामप्यतः परम् ॥ (४।२)

समासाद् व्यासतश्चैव ब्रूहि नो भिषजांवर । (५।१)

उपद्रवेण जुष्टस्य व्रणः कृच्छ्रेण सिध्यति ॥ (५।२)

उपद्रवास्तु व्रणिनः कृच्छ्रसाध्याः प्रकीर्तिताः । (६।१)

प्रक्षीणबलमांसस्य शेषधातुपरिक्षयात् ॥ (६।२)

तस्माद् उपद्रवान् कृत्स्नान् ब्रूहि नः सचिकित्सितान् । (७।१)

सर्वकायचिकित्सासु ये दृष्टाः परमर्षिणा ॥ (७।२)

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा प्राब्रवीद्भिषजांवरः । (८।१)

ज्वरमादौ प्रवक्ष्यामि स रोगानीकराट् स्मृतः ॥ (८।२)

रुद्रकोपाग्निसम्भूतः सर्वभूतप्रतापनः । (९।१)

तैस्तैर् नामभिरन्येषां सत्त्वानां परिकीर्त्यते ॥ (९।२)

जन्मादौ निधने चैव प्रायो विशति देहिनम् । (१०।१)

अतः सर्वविकाराणामयं राजा प्रकीर्तितः ॥ (१०।२)

ऋते देवमनुष्येभ्यो नान्यो विषहते तु तम् । (११।१)

कर्मणा लभते यस्माद्देवत्वं मानुषादपि ॥ (११।२)

पुनश्चैव च्युतः स्वर्गान्मानुष्यमनुवर्तते । (१२।१)

तस्मात् ते देवभावेन सहन्ते मानुषा ज्वरम् ॥ (१२।२)

शेषाः सर्वे विपद्यन्ते तैर्यग्योना ज्वरार्दिताः । (१३।१)

स्वेदावरोधः संतापः सर्वाङ्गग्रहणं तथा ॥ (१३।२)

विकारा युगपद्यस्मिन् ज्वरः स परिकीर्तितः । (१४।१)

दोषैः पृथक् समस्तैश्च द्वन्द्वैरागन्तुरेव च ॥ (१४।२)

अनेककारणोत्पन्नः स्मृतस्त्वष्टविधो ज्वरः । (१५।१)

दोषाः प्रकुपिताः स्वेषु कालेषु स्वैः प्रकोपणैः ॥ (१५।२)

व्याप्य देहमशेषेण ज्वरमापादयन्ति हि । (१६।१)

दुष्टाः स्वहेतुभिर् दोषाः प्राप्यामाशयमूष्मणा ॥ (१६।२)

सहिता रसमागत्य रसस्वेदप्रवाहिणाम् । (१७।१)

स्रोतसां मार्गमावृत्य मन्दीकृत्य हुताशनम् ॥ (१७।२)

निरस्य बहिरूष्माणं पक्तिस्थानाच्च केवलम् । (१८।१)

शरीरं समभिव्याप्य स्वकालेषु ज्वरागमम् ॥ (१८।२)

जनयत्यथ वृद्धिं वा स्ववर्णं च त्वगादिषु । (१९।१)

मिथ्यातियुक्तैरपि च स्नेहाद्यैः कर्मभिर् नृणाम् ॥ (१९।२)

विविधादभिघाताच्च रोगोत्थानात् प्रपाकतः । (२०।१)

श्रमात् क्षयादजीर्णाच्च विषात्सात्म्यर्तुपर्ययात् ॥ (२०।२)

ओषधीपुष्पगन्धाच्च शोकान्नक्षत्रपीडया । (२१।१)

अभिचाराभिशापाभ्यां मनोभूताभिशङ्कया ॥ (२१।२)

स्त्रीणामपप्रजातानां प्रजातानां तथाहितैः । (२२।१)

स्तन्यावतरणे चैव ज्वरो दोषैः प्रवर्तते ॥ (२२।२)

तैर् वेगवद्भिर् बहुधा समुद्भ्रान्तैर् विमार्गगैः । (२३।१)

विक्षिप्यमाणो ऽन्तरग्निर्भवत्याशु बहिश्चरः ॥ (२३।२)

रुणद्धि चाप्यपांधातुं यस्मात्तस्माज्ज्वरातुरः । (२४।१)

भवत्यत्युष्णगात्रश्च ज्वरितस्तेन चोच्यते ॥ (२४।२)

श्रमो ऽरतिर्विवर्णत्वं वैरस्यं नयनप्लवः । (२५।१)

इच्छाद्वेषौ मुहुश्चापि शीतवातातपादिषु ॥ (२५।२)

जृम्भाङ्गमर्दो गुरुता रोमहर्षो ऽरुचिस्तमः । (२६।१)

अप्रहर्षश्च शीतं च भवत्युत्पत्स्यति ज्वरे ॥ (२६।२)

सामान्यतो विशेषात्तु जृम्भात्यर्थं समीरणात् । (२७।१)

पित्तान्नयनयोर् दाहः कफान् नान्नाभिनन्दनम् ॥ (२७।२)

सर्वलिङ्गसमवायः सर्वदोषप्रकोपजे । (२८।१)

द्वयोर् द्वयोस्तु रूपेण संसृष्टं द्वन्द्वजं विदुः ॥ (२८।२)

वेपथुर्विषमो वेगः कण्ठौष्ठपरिशोषणम् । (२९।१)

निद्रानाशः क्षुतः स्तम्भो गात्राणां रौक्ष्यम् एव च ॥ (२९।२)

शिरोहृद्गात्ररुग्वक्त्रवैरस्यं बद्धविट्कता । (३०।१)

जृम्भाध्मानं तथा शूलं भवत्यनिलजे ज्वरे ॥ (३०।२)

वेगस्तीक्ष्णो ऽतिसारश्च निद्राल्पत्वं तथा वमिः । (३१।१)

कण्ठौष्ठमुखनासानां पाकः स्वेदश्च जायते ॥ (३१।२)

प्रलापः कटुता वक्त्रे मूर्च्छा दाहो मदस्तृषा । (३२।१)

पीतविण्मूत्रनेत्रत्वं पैत्तिके भ्रम एव च ॥ (३२।२)

गौरवं शीतमुत्क्लेशो रोमहर्षो ऽतिनिद्रता । (३३।१)

स्रोतोरोधो रुगल्पत्वं प्रसेको मधुरास्यता ॥ (३३।२)

नात्युष्णगात्रता छर्दिरङ्गसादो ऽविपाकता । (३४।१)

प्रतिश्यायो ऽरुचिः कासः कफजे ऽक्ष्णोश्च शुक्लता ॥ (३४।२)

निद्रानाशो भ्रमः श्वासस्तन्द्रा सुप्ताङ्गतारुचिः । (३५।१)

तृष्णा मोहो मदः स्तम्भो दाहः शीतं हृदि व्यथा ॥ (३५।२)

पक्तिश्चिरेण दोषाणामुन्मादः श्यावदन्तता । (३६।१)

रसना परुषा कृष्णा सन्धिमूर्धास्थिजा रुजः ॥ (३६।२)

निर्भुग्ने कलुषे नेत्रे कर्णौ शब्दरुगन्वितौ । (३७।१)

प्रलापः स्रोतसां पाकः कूजनं चेतनाच्युतिः ॥ (३७।२)

स्वेदमूत्रपुरीषाणामल्पशः सुचिरात् स्रुतिः । (३८।१)

सर्वजे सर्वलिङ्गानि विशेषं चात्र मे शृणु ॥ (३८।२)

नात्युष्णशीतो ऽल्पसंज्ञो भ्रान्तप्रेक्षी हतस्वरः । (३९।१)

खरजिह्वः शुष्ककण्ठः स्वेदविण्मूत्रवर्जितः ॥ (३९।२)

सास्रो निर्भुग्नहृदयो भक्तद्वेषी हतप्रभः । (४०।१)

श्वसन्निपतितः शेते प्रलापोपद्रवायुतः ॥ (४०।२)

तमभिन्यासमित्याहुर् हतौजसमथापरे । (४१।१)

सन्निपातज्वरं कृच्छ्रमसाध्यमपरे विदुः ॥ (४१।२)

निद्रोपेतमभिन्यासं क्षीणमेनं हतौजसम् । (४२।१)

संन्यस्तगात्रं संन्यासं विद्यात्सर्वात्मके ज्वरे ॥ (४२।२)

ओजो विस्रंसते यस्य पित्तानिलसमुच्छ्रयात् । (४३।१)

स गात्रस्तम्भशीताभ्यां शयनेप्सुरचेतनः ॥ (४३।२)

अपि जाग्रत् स्वपन् जन्तुस्तन्द्रालुश्च प्रलापवान् । (४४।१)

संहृष्टरोमा स्रस्ताङ्गो मन्दसन्तापवेदनः ॥ (४४।२)

ओजोनिरोधजं तस्य जानीयात् कुशलो भिषक् । (४५।१)

सप्तमे दिवसे प्राप्ते दशमे द्वादशे ऽपि वा ॥ (४५।२)

पुनर् घोरतरो भूत्वा प्रशमं याति हन्ति वा । (४६।१)

द्विदोषोच्छ्रायलिङ्गास्तु द्वन्द्वजास्त्रिविधाः स्मृताः ॥ (४६।२)

तृष्णा मूर्च्छा भ्रमो दाहः स्वप्ननाशः शिरोरुजा । (४७।१)

कण्ठास्यशोषो वमथू रोमहर्षो ऽरुचिस्तथा ॥ (४७।२)

पर्वभेदश्च जृम्भा च वातपित्तज्वराकृतिः । (४८।१)

स्तैमित्यं पर्वणां भेदो निद्रा गौरवम् एव च ॥ (४८।२)

शिरोग्रहः प्रतिश्यायः कासः स्वेदप्रवर्तनम् । (४९।१)

सन्तापो मध्यवेगश्च वातश्लेष्मज्वराकृतिः ॥ (४९।२)

लिप्ततिक्तास्यता तन्द्रा मोहः कासो ऽरुचिस्तृषा । (५०।१)

मुहुर्दाहो मुहुः शीतं श्लेष्मपित्तज्वराकृतिः ॥ (५०।२)

कृशानां ज्वरमुक्तानां मिथ्याहारविहारिणाम् । (५१।१)

दोषः स्वल्पो ऽपि संवृद्धो देहिनामनिलेरितः ॥ (५१।२)

सततान्येद्युष्कत्र्याख्यचातुर्थान् सप्रलेपकान् । (५२।१)

कफस्थानविभागेन यथासंख्यं करोति हि ॥ (५२।२)

अहोरात्राद् अहोरात्रात् स्थानात् स्थानं प्रपद्यते । (५३।१)

ततश्चामाशयं प्राप्य दोषः कुर्याज्ज्वरं नृणाम् ॥ (५३।२)

तथा प्रलेपको ज्ञेयः शोषिणां प्राणनाशनः । (५४।१)

दुश्चिकित्स्यतमो मन्दः सुकष्टो धातुशोषकृत् ॥ (५४।२)

कफस्थानेषु वा दोषस्तिष्ठन् द्वित्रिचतुर्षु वा । (५५।१)

विपर्ययाख्यान् कुरुते विषमान् कृच्छ्रसाधनान् ॥ (५५।२)

परो हेतुः स्वभावो वा विषमे कैश्चिदीरितः । (५६।१)

आगन्तुश्चानुबन्धो हि प्रायशो विषमज्वरे ॥ (५६।२)

वाताधिकत्वात् प्रवदन्ति तज्ज्ञास्तृतीयकं चापि चतुर्थकं च । (५७।१)

औपत्यके मद्यसमुद्भवे च हेतुं ज्वरे पित्तकृतं वदन्ति ॥ (५७।२)

प्रलेपकं वातबलासकं च कफाधिकत्वेन वदन्ति तज्ज्ञाः । (५८।१)

मूर्च्छानुबन्धा विषमज्वरा ये प्रायेण ते द्वन्द्वसमुत्थितास्तु ॥ (५८।२)

त्वक्स्थौ श्लेष्मानिलौ शीतमादौ जनयतो ज्वरे । (५९।१)

तयोः प्रशान्तयोः पित्तमन्ते दाहं करोति च ॥ (५९।२)

करोत्यादौ तथा पित्तं त्वक्स्थं दाहमतीव च । (६०।१)

प्रशान्ते कुरुतस् तस्मिन् शीतम् अन्ते च तावपि ॥ (६०।२)

द्वावेतौ दाहशीतादी ज्वरौ संसर्गजौ स्मृतौ । (६१।१)

दाहपूर्वस्तयोः कष्टः कृच्छ्रसाध्यश्च स स्मृतः ॥ (६१।२)

प्रसक्तश्चाभिघातोत्थश्चेतनाप्रभवस्तु यः । (६२।१)

रात्र्यह्नोः षट्सु कालेषु कीर्तितेषु तथा पुरा ॥ (६२।२)

प्रसह्य विषमो ऽभ्येति मानवं बहुधा ज्वरः । (६३।१)

स चापि विषमो देहं न कदाचिद्विमुञ्चति ॥ (६३।२)

ग्लानिगौरवकार्श्येभ्यः स यस्मान्न प्रमुच्यते । (६४।१)

वेगे तु समतिक्रान्ते गतो ऽयमिति लक्ष्यते ॥ (६४।२)

धात्वन्तरस्थो लीनत्वान्न सौक्ष्म्यादुपलभ्यते । (६५।१)

अल्पदोषेन्धनः क्षीणः क्षीणेन्धन इवानलः ॥ (६५।२)

दोषो ऽल्पो ऽहितसम्भूतो ज्वरोत्सृष्टस्य वा पुनः । (६६।१)

धातुमन्यतमं प्राप्य करोति विषमज्वरम् ॥ (६६।२)

सततं रसरक्तस्थः सो ऽन्येद्युः पिशिताश्रितः । (६७।१)

मेदोगतस्तृतीये ऽह्नि त्वस्थिमज्जगतः पुनः ॥ (६७।२)

कुर्याच्चातुर्थकं घोरमन्तकं रोगसंकरम् । (६८।१)

केचिद्भूताभिषङ्गोत्थं ब्रुवते विषमज्वरम् ॥ (६८।२)

सप्ताहं वा दशाहं वा द्वादशाहम् अथापि वा । (६९।१)

सन्तत्या यो ऽविसर्गी स्यात्संततः स निगद्यते ॥ (६९।२)

अहोरात्रे सततको द्वौ कालावनुवर्तते । (७०।१)

अन्येद्युष्कस्त्वहोरात्राद् एककालं प्रवर्तते ॥ (७०।२)

तृतीयकस्तृतीये ऽह्नि चतुर्थे ऽह्नि चतुर्थकः । (७१।१)

वातेनोदीर्यमाणाश्च ह्रीयमाणाश्च सर्वतः । (७१।२)

एकद्विदोषा मर्त्यानां तस्मिन्नेवोदिते ऽहनि ॥ (७१।३)

वेलां ताम् एव कुर्वन्ति ज्वरवेगे मुहुर्मुहुः । (७२।१)

वातेनोद्धूयमानस्तु यथा पूर्येत सागरः ॥ (७२।२)

वातेनोदीरितास्तद्वद्दोषाः कुर्वन्ति वै ज्वरान् । (७३।१)

यथा वेगागमे वेलां छादयित्वा महोदधेः ॥ (७३।२)

वेगहानौ तदेवाम्भस्तत्रैवान्तर्निलीयते । (७४।१)

दोषवेगोदये तद्वद् उदीर्येत ज्वरो ऽस्य वै ॥ (७४।२)

वेगहानौ प्रशाम्येत यथाम्भः सागरे तथा । (७५।१)

विविधेनाभिघातेन ज्वरो यः सम्प्रवर्तते ॥ (७५।२)

यथादोषप्रकोपं तु तथा मन्येत तं ज्वरम् । (७६।१)

श्यावास्यता विषकृते दाहातीसारहृद्ग्रहाः ॥ (७६।२)

अभक्तरुक् पिपासा च तोदो मूर्च्छा बलक्षयः । (७७।१)

ओषधीगन्धजे मूर्च्छा शिरोरुक् वमथुः क्षवः ॥ (७७।२)

कामजे चित्तविभ्रंशस्तन्द्रालस्यमरोचकः । (७८।१)

हृदये वेदना चास्य गात्रं च परिशुष्यति ॥ (७८।२)

भयात् प्रलापः शोकाच्च भवेत् कोपाच्च वेपथुः । (७९।१)

अभिचाराभिशापाभ्यां मोहस्तृष्णा च जायते ॥ (७९।२)

भूताभिषङ्गादुद्वेगहास्यकम्पनरोदनम् । (८०।१)

श्रमक्षयाभिघातेभ्यो देहिनां कुपितो ऽनिलः ॥ (८०।२)

पूरयित्वाखिलं देहं ज्वरमापादयेद्भृशम् । (८१।१)

रोगाणां तु समुत्थानाद् विदाहागन्तुतस् तथा ॥ (८१।२)

ज्वरो ऽपरः सम्भवति तैस्तैरन्यैश्च हेतुभिः । (८२।१)

दोषाणां स तु लिङ्गानि कदाचिन् नातिवर्तते ॥ (८२।२)

गुरुता हृदयोत्क्लेशः सदनं छर्द्यरोचकौ । (८३।१)

रसस्थे तु ज्वरे लिङ्गं दैन्यं चास्योपजायते ॥ (८३।२)

रक्तनिष्ठीवनं दाहः स्वेदश्छर्दनविभ्रमौ । (८४।१)

प्रलापः पिटिका तृष्णा रक्तप्राप्ते ज्वरे नृणाम् ॥ (८४।२)

पिण्डिकोद्वेष्टनं तृष्णा सृष्टमूत्रपुरीषता । (८५।१)

ऊष्मान्तर्दाहविक्षेपौ ग्लानिः स्यान्मांसगे ज्वरे ॥ (८५।२)

भृशं स्वेदस्तृषा मूर्च्छा प्रलापश्छर्दिरेव च । (८६।१)

दौर्गन्ध्यारोचकौ ग्लानिर्मेदःस्थे चासहिष्णुता ॥ (८६।२)

भेदो ऽस्थ्नां कुञ्चनं श्वासो विरेकश्छर्दिरेव च । (८७।१)

विक्षेपणं च गात्राणामेतदस्थिगते ज्वरे ॥ (८७।२)

तमःप्रवेशनं हिक्का कासः शैत्यं वमिस्तथा । (८८।१)

अन्तर्दाहो महाश्वासो मर्मच्छेदश्च मज्जगे । (८८।२)

मरणं प्राप्नुयात्तत्र शुक्रस्थानगते ज्वरे ॥ (८८।३)

शेफसः स्तब्धता मोक्षः शुक्रस्य तु विशेषतः । (८९।१)

दग्ध्वेन्धनं यथा वह्निर्धातून् हत्वा यथा विषम् ॥ (८९।२)

कृतकृत्यो व्रजेच्छान्तिं देहं हत्वा तथा ज्वरः । (९०।१)

वातपित्तकफोत्थानां ज्वराणां लक्षणं यथा ॥ (९०।२)

तथा तेषां भिषग्ब्रूयाद्रसादिष्वपि बुद्धिमान् । (९१।१)

समस्तैः सन्निपातेन धातुस्थम् अपि निर्दिशेत् ॥ (९१।२)

द्वन्द्वजं द्वन्द्वजैरेव दोषैश्चापि वदेत् कृतम् । (९२।१)

गम्भीरस्तु ज्वरो ज्ञेयो ह्यन्तर्दाहेन तृष्णया ॥ (९२।२)

आनद्धत्वेन चात्यर्थं श्वासकासोद्गमेन च । (९३।१)

हतप्रभेन्द्रियं क्षीणमरोचकनिपीडितम् ॥ (९३।२)

गम्भीरतीक्ष्णवेगार्तं ज्वरितं परिवर्जयेत् । (९४।१)

हीनमध्याधिकैर् दोषैस् त्रिसप्तद्वादशाहिकः ॥ (९४।२)

ज्वरवेगो भवेत्तीव्रो यथापूर्वं सुखक्रियः । (९५।१)

कालो ह्येष यमश्चैव नियतिर्मृत्युरेव च ॥ (९५।२)

तस्मिन् व्यपगते देहाज्जन्मेह पुनरुच्यते । (९६।१)

इति ज्वराः समाख्याताः कर्मेदानीं प्रवक्ष्यते ॥ (९६।२)

ज्वरस्य पूर्वरूपेषु वर्तमानेषु बुद्धिमान् । (९७।१)

पाययेत घृतं स्वच्छं ततः स लभते सुखम् ॥ (९७।२)

विधिर्मारुतजेष्वेष पैत्तिकेषु विरेचनम् । (९८।१)

मृदु प्रच्छर्दनं तद्वत्कफजेषु विधीयते ॥ (९८।२)

सर्वद्विदोषजेषूक्तं यथादोषं विकल्पयेत् । (९९।१)

अस्नेहनीयो ऽशोध्यश्च संयोज्यो लङ्घनादिना ॥ (९९।२)

रूपप्राग्रूपयोर् विद्यान्नानात्वं वह्निधूमवत् । (१००।१)

प्रव्यक्तरूपेषु हितमेकान्तेनापतर्पणम् ॥ (१००।२)

आमाशयस्थे दोषे तु सोत्क्लेशे वमनं परम् । (१०१।१)

आनद्धः स्तिमितैर् दोषैर् यावन्तं कालमातुरः ॥ (१०१।२)

कुर्यादनशनं तावत्ततः संसर्गमाचरेत् । (१०२।१)

न लङ्घयेन्मारुतजे क्षयजे मानसे तथा ॥ (१०२।२)

अलङ्घ्याश्चापि ये पूर्वं द्विव्रणीये प्रकीर्तिताः । (१०३।१)

अनवस्थितदोषाग्नेर्लङ्घनं दोषपाचनम् ॥ (१०३।२)

ज्वरघ्नं दीपनं काङ्क्षारुचिलाघवकारकम् । (१०४।१)

सृष्टमारुतविण्मूत्रं क्षुत्पिपासासहं लघुम् ॥ (१०४।२)

प्रसन्नात्मेन्द्रियं क्षामं नरं विद्यात् सुलङ्घितम् । (१०५।१)

बलक्षयस्तृषा शोषस्तन्द्रानिद्राभ्रमक्लमाः ॥ (१०५।२)

उपद्रवाश्च श्वासाद्याः सम्भवन्त्यतिलङ्घनात् । (१०६।१)

दीपनं कफविच्छेदि पित्तवातानुलोमनम् ॥ (१०६।२)

कफवातज्वरार्तेभ्यो हितमुष्णाम्बु तृट्छिदम् । (१०७।१)

तद्धि मार्दवकृद्दोषस्रोतसां शीतमन्यथा ॥ (१०७।२)

सेव्यमानेन तोयेन ज्वरः शीतेन वर्धते । (१०८।१)

पित्तमद्यविषोत्थेषु शीतलं तिक्तकैः शृतम् ॥ (१०८।२)

गाङ्गेयनागरोशीरपर्पटोदीच्यचन्दनैः । (१०९।१)

दीपनी पाचनी लघ्वी ज्वरार्तानां ज्वरापहा ॥ (१०९।२)

अन्नकाले हिता पेया यथास्वं पाचनैः कृता । (११०।१)

बहुदोषस्य मन्दाग्नेः सप्तरात्रात् परं ज्वरे ॥ (११०।२)

लङ्घनाम्बुयवागूभिर् यदा दोषो न पच्यते । (१११।१)

तदा तं मुखवैरस्यतृष्णारोचकनाशनैः ॥ (१११।२)

कषायैः पाचनैर् हृद्यैर् ज्वरघ्नैः समुपाचरेत् । (११२।१)

पञ्चमूलीकषायं तु पाचनं पवनज्वरे ॥ (११२।२)

सक्षौद्रं पैत्तिके मुस्तकटुकेन्द्रयवैः कृतम् । (११३।१)

पिप्पल्यादिकषायं तु कफजे परिपाचनम् ॥ (११३।२)

द्वन्द्वजेषु तु संसृष्टं दद्यादथ विवर्जयेत् । (११४।१)

पीताम्बुर्लङ्घितो भुक्तो ऽजीर्णी क्षीणः पिपासितः ॥ (११४।२)

मृदौ ज्वरे लघौ देहे प्रचलेषु मलेषु च । (११५।१)

पक्वं दोषं विजानीयाज्ज्वरे देयं तदौषधम् ॥ (११५।२)

दोषप्रकृतिवैकृत्यादेकेषां पक्वलक्षणम् । (११६।१)

हृदयोद्वेष्टनं तन्द्रा लालास्रुतिररोचकः ॥ (११६।२)

दोषाप्रवृत्तिरालस्यं विबन्धो बहुमूत्रता । (११७।१)

गुरूदरत्वम् अस्वेदो न पक्तिः शकृतो ऽरतिः ॥ (११७।२)

स्वापः स्तम्भो गुरुत्वं च गात्राणां वह्निमार्दवम् । (११८।१)

मुखस्याशुद्धिरग्लानिः प्रसङ्गी बलवाञ्ज्वरः ॥ (११८।२)

लिङ्गैरेभिर् विजानीयाज्ज्वरमामं विचक्षणः । (११९।१)

सप्तरात्रात्परं केचिन्मन्यन्ते देयमौषधम् ॥ (११९।२)

दशरात्रात्परं केचिद्दातव्यमिति निश्चिताः । (१२०।१)

पैत्तिके वा ज्वरे देयमल्पकालसमुत्थिते ॥ (१२०।२)

अचिरज्वरितस्यापि देयं स्याद्दोषपाकतः । (१२१।१)

भेषजं ह्यामदोषस्य भूयो ज्वलयति ज्वरम् ॥ (१२१।२)

शोधनं शमनीयं तु करोति विषमज्वरम् । (१२२।१)

च्यवमानं ज्वरोत्क्लिष्टमुपेक्षेत मलं सदा ॥ (१२२।२)

अतिप्रवर्तमानं च साधयेदतिसारवत् । (१२३।१)

यदा कोष्ठानुगाः पक्वा विबद्धाः स्रोतसां मलाः ॥ (१२३।२)

अचिरज्वरितस्यापि तदा दद्याद्विरेचनम् । (१२४।१)

पक्वो ह्यनिर्हृतो दोषो देहे तिष्ठन् महात्ययम् ॥ (१२४।२)

विषमं वा ज्वरं कुर्याद्बलव्यापदम् एव च । (१२५।१)

तस्मान्निर्हरणं कार्यं दोषाणां वमनादिभिः ॥ (१२५।२)

प्राक्कर्म वमनं चास्य कार्यमास्थापनं तथा । (१२६।१)

विरेचनं तथा कुर्याच्छिरसश्च विरेचनम् ॥ (१२६।२)

क्रमशः बलिने देयं वमनं श्लैष्मिके ज्वरे । (१२७।१)

पित्तप्राये विरेकस्तु कार्यः प्रशिथिलाशये ॥ (१२७।२)

सरुजे ऽनिलजे कार्यं सोदावर्ते निरूहणम् । (१२८।१)

कटीपृष्ठग्रहार्तस्य दीप्ताग्नेरनुवासनम् ॥ (१२८।२)

शिरोगौरवशूलघ्नम् इन्द्रियप्रतिबोधनम् । (१२९।१)

कफाभिपन्ने शिरसि कार्यं मूर्धविरेचनम् ॥ (१२९।२)

दुर्बलस्य समाध्मातमुदरं सरुजं दिहेत् । (१३०।१)

दारुहैमवतीकुष्ठशताह्वाहिङ्गुसैन्धवैः ॥ (१३०।२)

अम्लपिष्टैः सुखोष्णैश्च पवने तूर्ध्वमागते । (१३१।१)

रुद्धमूत्रपुरीषाय गुदे वर्तिं निधापयेत् ॥ (१३१।२)

पिप्पलीपिप्पलीमूलयवानीचव्यसाधिताम् । (१३२।१)

पाययेत यवागूं वा मारुताद्यनुलोमिनीम् ॥ (१३२।२)

शुद्धस्योभयतो यस्य ज्वरः शान्तिं न गच्छति । (१३३।१)

सशेषदोषरूक्षस्य तस्य तं सर्पिषा जयेत् ॥ (१३३।२)

कृशं चैवाल्पदोषं च शमनीयैरुपाचरेत् । (१३४।१)

उपवासैर् बलस्थं तु ज्वरे संतर्पणोत्थिते ॥ (१३४।२)

क्लिन्नां यवागूं मन्दाग्निं तृषार्तं पाययेन्नरम् । (१३५।१)

तृट्छर्दिदाहघर्मार्तं मद्यपं लाजतर्पणम् ॥ (१३५।२)

सक्षौद्रमम्भसा पश्चाज्जीर्णे यूषरसौदनम् । (१३६।१)

उपवासश्रमकृते क्षीणं वाताधिके ज्वरे ॥ (१३६।२)

दीप्ताग्निं भोजयेत् प्राज्ञो नरं मांसरसौदनम् । (१३७।१)

मुद्गयूषौदनश्चापि हितः कफसमुत्थिते ॥ (१३७।२)

स एव सितया युक्तः शीतः पित्तज्वरे हितः । (१३८।१)

दाडिमामलमुद्गानां यूषश्चानिलपैत्तिके ॥ (१३८।२)

ह्रस्वमूलकयूषस्तु वातश्लेष्माधिके हितः । (१३९।१)

पटोलनिम्बयूषस्तु पथ्यः पित्तकफात्मके ॥ (१३९।२)

दाहच्छर्दियुतं क्षामं निरन्नं तृष्णयार्दितम् । (१४०।१)

सिताक्षौद्रयुतं लाजतर्पणं पाययेत च ॥ (१४०।२)

कफपित्तपरीतस्य ग्रीष्मे ऽसृक्पित्तिनस्तथा । (१४१।१)

मद्यनित्यस्य न हिता यवागूस्तमुपाचरेत् ॥ (१४१।२)

यूषैरम्लैरनम्लैर् वा जाङ्गलैश्च रसैर् हितैः । (१४२।१)

मद्यं पुराणं मन्दाग्नेर् यवान्नोपहितं हितम् ॥ (१४२।२)

सव्योषं वितरेत्तक्रं कफारोचकपीडिते । (१४३।१)

कृशो ऽल्पदोषो दीनश्च नरो जीर्णज्वरार्दितः ॥ (१४३।२)

विबद्धः सृष्टदोषश्च रूक्षः पित्तानिलज्वरी । (१४४।१)

पिपासार्तः सदाहो वा पयसा स सुखी भवेत् ॥ (१४४।२)

तदेव तरुणे पीतं विषवद्धन्ति मानवम् । (१४५।१)

सर्वज्वरेषु सुलघु मात्रावद्भोजनं हितम् ॥ (१४५।२)

वेगापाये ऽन्यथा तद्धि ज्वरवेगाभिवर्धनम् । (१४६।१)

ज्वरितो हितमश्नीयाद्यद्यप्यस्यारुचिर्भवेत् ॥ (१४६।२)

अन्नकाले ह्यभुञ्जानः क्षीयते म्रियते ऽथवा । (१४७।१)

स क्षीणः कृच्छ्रतां याति यात्यसाध्यत्वम् एव च ॥ (१४७।२)

तस्माद् रक्षेद्बलं पुंसां बले सति हि जीवितम् । (१४८।१)

गुर्वभिष्यन्द्यकाले च ज्वरी नाद्यात् कथंचन ॥ (१४८।२)

न तु तस्याहितं भुक्तमायुषे वा सुखाय वा । (१४९।१)

संततं विषमं वापि क्षीणस्य सुचिरोत्थितम् ॥ (१४९।२)

ज्वरं संभोजनैः पथ्यैर् लघुभिः समुपाचरेत् । (१५०।१)

मुद्गान्मसूरांश्चणकान् कुलत्थान् समकुष्ठकान् ॥ (१५०।२)

आहारकाले यूषार्थं ज्वरिताय प्रदापयेत् । (१५१।१)

पटोलपत्रं वार्ताकं कठिल्लं पापचैलिकम् ॥ (१५१।२)

कर्कोटकं पर्पटकं गोजिह्वां बालमूलकम् । (१५२।१)

पत्रं गुडूच्याः शाकार्थे ज्वरितानां प्रदापयेत् ॥ (१५२।२)

लावान् कपिञ्जलानेणान् पृषताञ्छरभाञ्छशान् । (१५३।१)

कालपुच्छान् कुरङ्गांश्च तथैव मृगमातृकान् ॥ (१५३।२)

मांसार्थे मांससात्म्यानां ज्वरितानां प्रदापयेत् । (१५४।१)

सारसक्रौञ्चशिखिनः कुक्कुटांस्तित्तिरांस्तथा ॥ (१५४।२)

गुरूष्णत्वान्न शंसन्ति ज्वरे केचिच् चिकित्सकाः । (१५५।१)

ज्वरितानां प्रकोपं तु यदा याति समीरणः ॥ (१५५।२)

तदैते ऽपि हि शस्यन्ते मात्राकालोपपादिताः । (१५६।१)

परिषेकान् प्रदेहांश्च स्नेहान् संशोधनानि च ॥ (१५६।२)

स्नानाभ्यङ्गदिवास्वप्नशीतव्यायामयोषितः । (१५७।१)

कषायगुरुरूक्षाणि क्रोधादीनि तथैव च ॥ (१५७।२)

सारवन्ति च भोज्यानि वर्जयेत्तरुणज्वरी । (१५८।१)

तथैव नवधान्यादिं वर्जयेच्च समासतः ॥ (१५८।२)

अनवस्थितदोषाग्नेरेभिः संधुक्षितो ज्वरः । (१५९।१)

गम्भीरतीक्ष्णवेगत्वं यात्यसाध्यत्वम् एव च ॥ (१५९।२)

शीततोयदिवास्वप्नक्रोधव्यायामयोषितः । (१६०।१)

न सेवेत ज्वरोत्सृष्टो यावन्न बलवान् भवेत् ॥ (१६०।२)

मुक्तस्यापि ज्वरेणाशु दुर्बलस्याहितैर् ज्वरः । (१६१।१)

प्रत्यापन्नो दहेद्देहं शुष्कं वृक्षमिवानलः ॥ (१६१।२)

तस्मात् कार्यः परीहारो ज्वरमुक्तैर् विरिक्तवत् । (१६२।१)

यावन्न प्रकृतिस्थः स्याद्दोषतः प्राणतस्तथा ॥ (१६२।२)

ज्वरे प्रमोहो भवति स्वल्पैर् अप्यवचेष्टितैः । (१६३।१)

निषण्णं भोजयेत्तस्मान्मूत्रोच्चारौ च कारयेत् ॥ (१६३।२)

अरोचके गात्रसादे वैवर्ण्ये ऽङ्गमलादिषु । (१६४।१)

शान्तज्वरो ऽपि शोध्यः स्यादनुबन्धभयान्नरः ॥ (१६४।२)

न जातु स्नापयेत् प्राज्ञः सहसा ज्वरकर्शितम् । (१६५।१)

तेन संदूषितो ह्यस्य पुनरेव भवेज्ज्वरः ॥ (१६५।२)

चिकित्सेच्च ज्वरान् सर्वान्निमित्तानां विपर्ययैः । (१६६।१)

श्रमक्षयाभिघातोत्थे मूलव्याधिमुपाचरेत् ॥ (१६६।२)

स्त्रीणामपप्रजातानां स्तन्यावतरणे च यः । (१६७।१)

तत्र संशमनं कुर्याद्यथादोषं विधानवित् ॥ (१६७।२)

अतः संशमनीयानि कषायाणि निबोध मे । (१६८।१)

सर्वज्वरेषु देयानि यानि वैद्येन जानता ॥ (१६८।२)

पिप्पलीसारिवाद्राक्षाशतपुष्पाहरेणुभिः । (१६९।१)

कृतः कषायः सगुडो हन्याच्छ्वसनजं ज्वरम् ॥ (१६९।२)

शृतं शीतकषायं वा गुडूच्याः पेयम् एव तु । (१७०।१)

बलादर्भश्वदंष्ट्राणां कषायं पादशेषितम् ॥ (१७०।२)

शर्कराघृतसंयुक्तं पिबेद्वातज्वरापहम् । (१७१।१)

शतपुष्पावचाकुष्ठदेवदारुहरेणुकाः ॥ (१७१।२)

कुस्तुम्बुरूणि नलदं मुस्तं चैवाप्सु साधयेत् । (१७२।१)

क्षौद्रेण सितया चापि युक्तः क्वाथो ऽनिलाधिके ॥ (१७२।२)

द्राक्षागुडूचीकाश्मर्यत्रायमाणाः ससारिवाः । (१७३।१)

निष्क्वाथ्य सगुडं क्वाथं पिबेद्वातकृते ज्वरे ॥ (१७३।२)

गुडूच्याः स्वरसो ग्राह्यः शतावर्याश्च तत्समः । (१७४।१)

निहन्यात्सगुडः पीतः सद्यो ऽनिलकृतं ज्वरम् ॥ (१७४।२)

घृताभ्यङ्गस्वेदलेपानवस्थासु च योजयेत् । (१७५।१)

श्रीपर्णीचन्दनोशीरपरूषकमधूकजः ॥ (१७५।२)

शर्करामधुरो हन्ति कषायः पैत्तिकं ज्वरम् । (१७६।१)

पीतं पित्तज्वरं हन्यात् सारिवाद्यं सशर्करम् ॥ (१७६।२)

सयष्टीमधुकं हन्यात्तथैवोत्पलपूर्वकम् । (१७७।१)

शृतं शीतकषायं वा सोत्पलं शर्करायुतम् ॥ (१७७।२)

गुडूचीपद्मरोध्राणां सारिवोत्पलयोस्तथा । (१७८।१)

शर्करामधुरः क्वाथः शीतः पित्तज्वरापहः ॥ (१७८।२)

द्राक्षारग्वधयोश्चापि काश्मर्यस्याथवा पुनः । (१७९।१)

स्वादुतिक्तकषायाणां कषायैः शर्करायुतैः ॥ (१७९।२)

सुशीतैः शमयेत्तृष्णां प्रवृद्धां दाहम् एव च । (१८०।१)

शीतं मधुयुतं तोयम् आ कण्ठाद् वा पिपासितम् ॥ (१८०।२)

वामयेत्पाययित्वा तु तेन तृष्णा प्रशाम्यति । (१८१।१)

क्षीरैः क्षीरिकषायैश्च सुशीतैश्चन्दनायुतैः ॥ (१८१।२)

अन्तर्दाहे विधातव्यमेभिश्चान्यैश्च शीतलैः । (१८२।१)

पद्मकं मधुकं द्राक्षां पुण्डरीकमथोत्पलम् ॥ (१८२।२)

यवान् भृष्टानुशीराणि समङ्गां काश्मरीफलम् । (१८३।१)

निदध्याद् अप्सु चालोड्य निशापर्युषितं ततः ॥ (१८३।२)

क्षौद्रेण युक्तं पिबतो ज्वरदाहौ प्रशाम्यतः । (१८४।१)

जिह्वातालुगलक्लोमशोषे मूर्ध्नि च दापयेत् ॥ (१८४।२)

केशरं मातुलुङ्गस्य मधुसैन्धवसंयुतम् । (१८५।१)

शर्करादाडिमाभ्यां वा द्राक्षाखर्जूरयोस्तथा ॥ (१८५।२)

वैरस्ये धारयेत्कल्कं गण्डूषं च तथा हितम् । (१८६।१)

सप्तच्छदं गुडूचीं च निम्बं स्फूर्जकम् एव च ॥ (१८६।२)

क्वाथयित्वा पिबेत् क्वाथं सक्षौद्रं कफजे ज्वरे । (१८७।१)

कटुत्रिकं नागपुष्पं हरिद्रा कटुरोहिणी ॥ (१८७।२)

कौटजं च फलं हन्यात् सेव्यमानं कफज्वरम् । (१८८।१)

हरिद्रां चित्रकं निम्बमुशीरातिविषे वचाम् ॥ (१८८।२)

कुष्ठमिन्द्रयवान् मूर्वां पटोलं चापि साधितम् । (१८९।१)

पिबेन्मरिचसंयुक्तं सक्षौद्रं कफजे ज्वरे ॥ (१८९।२)

सारिवातिविषाकुष्ठपुराख्यैः सदुरालभैः । (१९०।१)

मुस्तेन च कृतः क्वाथः पीतो हन्यात् कफज्वरम् ॥ (१९०।२)

मुस्तं वृक्षकबीजानि त्रिफला कटुरोहिणी । (१९१।१)

परूषकाणि च क्वाथः कफज्वरविनाशनः ॥ (१९१।२)

राजवृक्षादिवर्गस्य कषायो मधुसंयुतः । (१९२।१)

कफवातज्वरं हन्याच्छीघ्रं काले ऽवचारितः ॥ (१९२।२)

नागरं धान्यकं भार्गीमभयां सुरदारु च । (१९३।१)

वचां पर्पटकं मुस्तं भूतीकमथ कट्फलम् ॥ (१९३।२)

निष्क्वाथ्य कफवातोत्थे क्षौद्रहिङ्गुसमन्वितम् । (१९४।१)

दातव्यं श्वासकासघ्नं श्लेष्मोत्सेके गलग्रहे ॥ (१९४।२)

हिक्कासु कण्ठश्वयथौ शूले हृदयपार्श्वजे । (१९५।१)

बलापटोलत्रिफलायष्ट्याह्वानां वृषस्य च ॥ (१९५।२)

क्वाथो मधुयुतः पीतो हन्ति पित्तकफज्वरम् । (१९६।१)

कटुकाविजयाद्राक्षामुस्तपर्पटकैः कृतः ॥ (१९६।२)

कषायो नाशयेत् पीतः श्लेष्मपित्तभवं ज्वरम् । (१९७।१)

भार्गीवचापर्पटकधान्यहिङ्ग्वभयाघनैः ॥ (१९७।२)

काश्मर्यनागरैः क्वाथः सक्षौद्रः श्लेष्मपित्तजे । (१९८।१)

सशर्कराम् अक्षमात्रां कटुकामुष्णवारिणा ॥ (१९८।२)

पीत्वा ज्वरं जयेज्जन्तुः कफपित्तसमुद्भवम् । (१९९।१)

किराततिक्तममृतां द्राक्षामामलकं शटीम् ॥ (१९९।२)

निष्क्वाथ्य वातपित्तोत्थे तं क्वाथं सगुडं पिबेत् । (२००।१)

रास्ना वृषो ऽथ त्रिफला राजवृक्षफलैः सह ॥ (२००।२)

कषायः साधितः पीतो वातपित्तज्वरं जयेत् । (२०१।१)

सर्वदोषसमुत्थे तु संसृष्टानवचारयेत् ॥ (२०१।२)

यथादोषोच्छ्रयं चापि ज्वरान् सर्वानुपाचरेत् । (२०२।१)

वृश्चीवबिल्ववर्षाभ्वः पयश्चोदकम् एव च ॥ (२०२।२)

पचेत् क्षीरावशिष्टं तु तद्धि सर्वज्वरापहम् । (२०३।१)

उदकांशास्त्रयः क्षीरं शिंशपासारसंयुतम् ॥ (२०३।२)

तत् क्षीरशेषं क्वथितं पेयं सर्वज्वरापहम् । (२०४।१)

नलवेतसयोर् मूले मूर्वायां देवदारुणि ॥ (२०४।२)

कषायं विधिवत् कृत्वा पेयमेतज्ज्वरापहम् । (२०५।१)

हरिद्रा भद्रमुस्तं च त्रिफला कटुरोहिणी ॥ (२०५।२)

पिचुमन्दः पटोली च देवदारु निदिग्धिका । (२०६।१)

एषां कषायः पीतस्तु सन्निपातज्वरं जयेत् ॥ (२०६।२)

अविपक्तिं प्रसेकं च शोफं कासमरोचकम् । (२०७।१)

त्रैफलो वा ससर्पिष्कः क्वाथः पेयस्त्रिदोषजे ॥ (२०७।२)

अनन्तां बालकं मुस्तां नागरं कटुरोहिणीम् । (२०८।१)

सुखाम्बुना प्रागुदयात्पाययेताक्षसंमितम् ॥ (२०८।२)

एष सर्वज्वरान् हन्ति दीपयत्याशु चानलम् । (२०९।१)

द्रव्याणि दीपनीयानि तथा वैरेचनानि च ॥ (२०९।२)

एकशो वा द्विशो वापि ज्वरघ्नानि प्रयोजयेत् । (२१०।१)

सर्पिर्मध्वभयातैललेहो ऽयं सर्वजं ज्वरम् ॥ (२१०।२)

शान्तिं नयेत्त्रिवृच्चापि सक्षौद्रा प्रबलं ज्वरम् । (२११।१)

ज्वरे तु विषमे कार्यमूर्ध्वं चाधश्च शोधनम् ॥ (२११।२)

घृतं प्लीहोदरोक्तं वा निहन्याद्विषमज्वरम् । (२१२।१)

गुडप्रगाढां त्रिफलां पिबेद्वा विषमार्दितः ॥ (२१२।२)

गुडूचीनिम्बधात्रीणां कषायं वा समाक्षिकम् । (२१३।१)

प्रातः प्रातः ससर्पिष्कं रसोनम् उपयोजयेत् ॥ (२१३।२)

त्रिचतुर्भिः पिबेत् क्वाथं पञ्चभिर् वा समन्वितैः । (२१४।१)

मधुकस्य पटोलस्य रोहिण्या मुस्तकस्य च ॥ (२१४।२)

हरीतक्याश्च सर्वो ऽयं त्रिविधो योग इष्यते । (२१५।१)

सर्पिः क्षीरसिताक्षौद्रमागधीर्वा यथाबलम् ॥ (२१५।२)

दशमूलीकषायेण मागधीर्वा प्रयोजयेत् । (२१६।१)

पिप्पलीवर्धमानं वा पिबेत् क्षीररसाशनः ॥ (२१६।२)

ताम्रचूडस्य मांसेन पिबेद्वा मद्यमुत्तमम् । (२१७।१)

कोलाग्निमन्थत्रिफलाक्वाथे दध्ना घृतं पचेत् ॥ (२१७।२)

तिल्वकावापमेतद्धि विषमज्वरनाशनम् । (२१८।१)

पिप्पल्यतिविषाद्राक्षासारिवाबिल्वचन्दनैः ॥ (२१८।२)

कटुकेन्द्रयवोशीरसिंहीतामलकीघनैः । (२१९।१)

त्रायमाणास्थिराधात्रीविश्वभेषजचित्रकैः ॥ (२१९।२)

पक्वमेतैर् घृतं पीतं विजित्य विषमाग्निताम् । (२२०।१)

जीर्णज्वरशिरःशूलगुल्मोदरहलीमकान् ॥ (२२०।२)

क्षयकासं ससंतापं पार्श्वशूलानपास्यति । (२२१।१)

गुडूचीत्रिफलावासात्रायमाणायवासकैः ॥ (२२१।२)

क्वथितैर् विधिवत्पक्वमेतैः कल्कीकृतैः समैः । (२२२।१)

द्राक्षामागधिकाम्भोदनागरोत्पलचन्दनैः ॥ (२२२।२)

पीतं सर्पिः क्षयश्वासकासजीर्णज्वरान् जयेत् । (२२३।१)

कलशीबृहतीद्राक्षात्रायन्तीनिम्बगोक्षुरैः ॥ (२२३।२)

बलापर्पटकाम्भोदशालपर्णीयवासकैः । (२२४।१)

पक्वमुत्क्वथितैः सर्पिः कल्कैरेभिः समन्वितम् ॥ (२२४।२)

शटीतामलकीभार्गीमेदामलकपौष्करैः । (२२५।१)

क्षीरद्विगुणसंयुक्तं जीर्णज्वरमपोहति ॥ (२२५।२)

शिरःपार्श्वरुजाकासक्षयप्रशमनं परम् । (२२६।१)

पटोलीपर्पटारिष्टगुडूचीत्रिफलावृषैः ॥ (२२६।२)

कटुकाम्बुदभूनिम्बयासयष्ट्याह्वचन्दनैः । (२२७।१)

दार्वीशक्रयवोशीरत्रायमाणाकणोत्पलैः ॥ (२२७।२)

धात्रीभृङ्गरजोऽभीरुकाकमाचीरसैर् घृतम् । (२२८।१)

सिद्धम् आश्वपचीकुष्ठज्वरशुक्रार्जुनव्रणान् ॥ (२२८।२)

हन्यान्नयनवदनश्रवणघ्राणजान् गदान् । (२२९।१)

विडङ्गत्रिफलामुस्तमञ्जिष्ठादाडिमोत्पलैः ॥ (२२९।२)

बर्हिष्ठकुष्ठरजनीपर्णिनीसारिवाद्वयैः ॥ (२३०।२)

हरेणुकात्रिवृद्दन्तीवचातालीशकेसरैः । (२३१।१)

द्विक्षीरं विपचेत्सर्पिर्मालतीकुसुमैः सह ॥ (२३१।२)

जीर्णज्वरश्वासकासगुल्मोन्मादगरापहम् । (२३२।१)

एतत्कल्याणकं नाम सर्पिर्माङ्गल्यमुत्तमम् ॥ (२३२।२)

अलक्ष्मीग्रहरक्षोऽग्निमान्द्यापस्मारपापनुत् । (२३३।१)

शस्यते नष्टशुक्राणां वन्ध्यानां गर्भदं परम् ॥ (२३३।२)

मध्यं चक्षुष्यमायुष्यं रेतोमार्गविशोधनम् । (२३४।१)

एतैरेव तथा द्रव्यैः सर्वगन्धैश्च साधितम् ॥ (२३४।२)

कपिलाया घृतप्रस्थं सुवर्णमणिसंयुतम् । (२३५।१)

तत्क्षीरेण सहैकध्यं प्रसाध्य कुसुमैरिमैः ॥ (२३५।२)

सुमनश्चम्पकाशोकशिरीषकुसुमैर् वृतम् । (२३६।१)

तथा नलदपद्मानां केशरैर् दाडिमस्य च ॥ (२३६।२)

तिथौ प्रशस्ते नक्षत्रे साधकस्यातुरस्य च । (२३७।१)

कृतं मनुष्यदेवाय ब्राह्मणैरभिमन्त्रितम् ॥ (२३७।२)

दत्तं सर्वज्वरान् हन्ति महाकल्याणकं त्विदम् ॥ (२३८।१)

दर्शनस्पर्शनाभ्यां च सर्वरोगहरं शिवम् । (२३९।१)

अधृष्यः सर्वभूतानां वलीपलितवर्जितः ॥ (२३९।२)

अस्याभ्यासाद्घृतस्येह जीवेद्वर्षशतत्रयम् । (२४०।१)

गव्यं दधि च मूत्रं च क्षीरं सर्पिः शकृद्रसः ॥ (२४०।२)

समभागानि पाच्यानि कल्कांश्चैतान् समावपेत् । (२४१।१)

त्रिफलां चित्रकं मुस्तं हरिद्रातिविषे वचाम् ॥ (२४१।२)

विडङ्गं त्र्यूषणं चव्यं सुरदारु तथैव च । (२४२।१)

पञ्चगव्यमिदं पानाद्विषमज्वरनाशनम् ॥ (२४२।२)

पञ्चगव्यमृते गर्भात्पाच्यमन्यद् वृषेण च । (२४३।१)

बलयाथ परं पाच्यं गुडूच्या तद्वदेव तु ॥ (२४३।२)

जीर्णज्वरे च शोफे च पाण्डुरोगे च पूजितम् । (२४४।१)

एतेनैव तु कल्पेन घृतं पञ्चाविकं पचेत् । (२४४।२)

पञ्चाजं पञ्चमहिषं चतुरुष्ट्रमथापि च ॥ (२४४।३)

त्रिफलोशीरशम्पाककटुकातिविषाघनैः । (२४५।१)

शतावरीसप्तपर्णगुडूचीरजनीद्वयैः ॥ (२४५।२)

चित्रकत्रिवृतामूर्वापटोलारिष्टबालकैः । (२४६।१)

किराततिक्तकवचाविशालापद्मकोत्पलैः ॥ (२४६।२)

सारिवाद्वययष्ट्याह्वचविकारक्तचन्दनैः । (२४७।१)

दुरालभापर्पटकत्रायमाणाटरूषकैः ॥ (२४७।२)

रास्नाकुङ्कुममञ्जिष्ठामागधीनागरैस् तथा । (२४८।१)

धात्रीफलरसैः सम्यग्द्विगुणैः साधितं हविः ॥ (२४८।२)

परिसर्पज्वरश्वासगुल्मकुष्ठनिवारणम् । (२४९।१)

पाण्डुप्लीहाग्निसादिभ्य एतदेव परं हितम् ॥ (२४९।२)

पटोलकटुकादार्वीनिम्बवासाफलत्रिकम् । (२५०।१)

दुरालभापर्पटकत्रायमाणाः पलोन्मिताः ॥ (२५०।२)

प्रस्थमामलकानां च क्वाथयेत्सलिलार्मणे । (२५१।१)

तेन पादावशेषेण घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ (२५१।२)

कल्कैः कुटजभूनिम्बघनयष्ट्याह्वचन्दनैः । (२५२।१)

सपिप्पलीकैस्तत्सिद्धं चक्षुष्यं शुक्लयोर् हितम् ॥ (२५२।२)

घ्राणकर्णाक्षिवदनवर्त्मरोगव्रणापहम् । (२५३।१)

रक्तपित्तकफस्वेदक्लेदपूयोपशोषणम् ॥ (२५३।२)

कामलाज्वरवीसर्पगण्डमालाहरं परम् । (२५४।१)

शृतं पयः शर्करा च पिप्पल्यो मधुसर्पिषी ॥ (२५४।२)

पञ्चसारमिदं पेयं मथितं विषमज्वरे । (२५५।१)

क्षतक्षीणे क्षये श्वासे हृद्रोगे चैतदिष्यते ॥ (२५५।२)

लाक्षाविश्वनिशामूर्वामञ्जिष्ठास्वर्जिकामयैः । (२५६।१)

षड्गुणेन च तक्रेण सिद्धं तैलं ज्वरान्तकृत् ॥ (२५६।२)

क्षीरिवृक्षासनारिष्टजम्बूसप्तच्छदार्जुनैः । (२५७।१)

शिरीषखदिरास्फोटामृतवल्ल्याटरूषकैः ॥ (२५७।२)

कटुकापर्पटोशीरवचातेजोवतीघनैः । (२५८।१)

साधितं तैलमभ्यङ्गादाशु जीर्णज्वरापहम् ॥ (२५८।२)

निर्विषैर् भुजगैर् नागैर् विनीतैः कृततस्करैः । (२५९।१)

त्रासयेदागमे चैनं तदहर्भोजयेन्न च ॥ (२५९।२)

अत्यभिष्यन्दिगुरुभिर् वामयेद्वा पुनः पुनः । (२६०।१)

मद्यं तीक्ष्णं पाययेत घृतं वा ज्वरनाशनम् ॥ (२६०।२)

पुराणं वा घृतं काममुदारं वा विरेचनम् । (२६१।१)

निरूहयेद्वा मतिमान् सुस्विन्नं तदहर्नरम् ॥ (२६१।२)

अजाव्योश्चर्मरोमाणि वचा कुष्ठं पलङ्कषा । (२६२।१)

निम्बपत्रं मधुयुतं धूपनं तस्य दापयेत् ॥ (२६२।२)

बैडालं वा शकृद्योज्यं वेपमानस्य धूपनम् । (२६३।१)

पिप्पली सैन्धवं तैलं नेपाली चेक्षणाञ्जनम् ॥ (२६३।२)

उदरोक्तानि सर्पींषि यान्युक्तानि पुरा मया । (२६४।१)

कल्पोक्तं चाजितं सर्पिः सेव्यमानं ज्वरं जयेत् ॥ (२६४।२)

भूतविद्यासमुद्दिष्टैर् बन्धावेशनपूजनैः । (२६५।१)

जयेद्भूताभिषङ्गोत्थं विज्ञानाद्यैश्च मानसम् ॥ (२६५।२)

श्रमक्षयोत्थे भुञ्जीत घृताभ्यक्तो रसौदनम् । (२६६।१)

अभिशापाभिचारोत्थौ ज्वरौ होमादिना जयेत् ॥ (२६६।२)

दानस्वस्त्ययनातिथ्यैर् उत्पातग्रहपीडितम् । (२६७।१)

अभिघातज्वरे कुर्यात् क्रियामुष्णविवर्जिताम् ॥ (२६७।२)

कषायमधुरां स्निग्धां यथादोषमथापि वा । (२६८।१)

औषधीगन्धविषजौ विषपित्तप्रसाधनैः ॥ (२६८।२)

जयेत् कषायं च हितं सर्वगन्धकृतं तथा । (२६९।१)

निम्बदारुकषायं वा हितं सौमनसं यथा ॥ (२६९।२)

यवान्नविकृतिः सर्पिर्मद्यं च विषमे हितम् । (२७०।१)

सम्पूजयेद्द्विजान् गाश्च देवमीशानमम्बिकाम् ॥ (२७०।२)

कफवातोत्थयोश्चापि ज्वरयोः शीतपीडितम् । (२७१।१)

दिह्यादुष्णेन वर्गेण परश्चोष्णो विधिर्हितः ॥ (२७१।२)

सिञ्चेत् कोष्णैरारनालशुक्तगोमूत्रमस्तुभिः । (२७२।१)

दिह्यात् पलाशैः पिष्टैर् वा सुरसार्जकशिग्रुजैः ॥ (२७२।२)

क्षारतैलेन वाभ्यङ्गः सशुक्तेन विधीयते । (२७३।१)

पानमारग्वधादेश्च क्वथितस्य विशेषतः ॥ (२७३।२)

अवगाहः सुखोष्णश्च वातघ्नक्वाथयोजितः । (२७४।१)

जित्वा शीतं क्रमैरेभिः सुखोष्णजलसेचितम् ॥ (२७४।२)

प्रवेश्यौर्णिककार्पासकौशेयाम्बरसंवृतम् । (२७५।१)

शाययेत् क्षामदेहं च कालागुरुविभूषितम् ॥ (२७५।२)

स्तनाढ्या रूपसम्पन्नाः कुशला नवयौवनाः । (२७६।१)

भजेयुः प्रमदा गात्रैः शीतदैन्यापहाः शुभाः ॥ (२७६।२)

शरच्छशाङ्कवदना नीलोत्पलविलोचनाः । (२७७।१)

स्फुरितभ्रूलताभङ्गललाटतटकम्पनाः ॥ (२७७।२)

प्रलम्बबिम्बप्रचलद्बिम्बीफलनिभाधराः । (२७८।१)

कृशोदर्यो ऽतिविस्तीर्णजघनोद्वहनालसाः ॥ (२७८।२)

कुङ्कुमागुरुदिग्धाङ्ग्यो घनतुङ्गपयोधराः । (२७९।१)

सुगन्धिधूपितश्लक्ष्णस्रस्तांशुकविभूषणाः ॥ (२७९।२)

गाढमालिङ्गयेयुस्तं तरुं वनलता इव । (२८०।१)

प्रह्लादं चास्य विज्ञाय ताः स्त्रीरपनयेत् पुनः ॥ (२८०।२)

तासाम् अङ्गपरिष्वङ्गनिवारितहिमज्वरम् । (२८१।१)

भोजयेद्धितमन्नं च यथा सुखम् अवाप्नुयात् ॥ (२८१।२)

दाहाभिभूते तु विधिं कुर्याद्दाहविनाशनम् । (२८२।१)

मधुफाणितयुक्तेन निम्बपत्राम्भसापि वा ॥ (२८२।२)

दाहज्वरार्तं मतिमान् वामयेत् क्षिप्रम् एव च । (२८३।१)

शतधौतघृताभ्यक्तं दिह्याद्वा यवशक्तुभिः ॥ (२८३।२)

कोलामलकसंयुक्तैः शुक्तधान्याम्लसंयुतैः । (२८४।१)

अम्लपिष्टैः सुशीतैश्च फेनिलापल्लवैस्तथा ॥ (२८४।२)

अम्लपिष्टैः सुशीतैर् वा पलाशतरुजैर् दिहेत् । (२८५।१)

बदरीपल्लवोत्थेन फेनेनारिष्टकस्य च ॥ (२८५।२)

लिप्ते ऽङ्गे दाहतृण्मूर्च्छाः प्रशाम्यन्ति च सर्वशः । (२८६।१)

यवार्धकुडवं पिष्ट्वा मञ्जिष्ठार्धपलं तथा ॥ (२८६।२)

अम्लप्रस्थशतोन्मिश्रं तैलप्रस्थं विपाचयेत् । (२८७।१)

एतत् प्रह्लादनं तैलं ज्वरदाहविनाशनम् ॥ (२८७।२)

न्यग्रोधादिर्गणो यस्तु काकोल्यादिश्च यो गणः । (२८८।१)

उत्पलादिर्गणो यस्तु पिष्टैर्वा तैः प्रलेपयेत् ॥ (२८८।२)

तत्कषायाम्लसंसिद्धाः स्नेहाश्चाभ्यञ्जने हिताः । (२८९।१)

तेषां शीतकषाये वा दाहार्तमवगाहयेत् ॥ (२८९।२)

दाहवेगे त्वतिक्रान्ते तस्माद् उद्धृत्य मानवम् । (२९०।१)

परिषिच्याम्बुधिः शीतैः प्रलिम्पेच्चन्दनादिभिः ॥ (२९०।२)

ग्लानं वा दीनमनसम् आश्लिषेयुर् वराङ्गनाः । (२९१।१)

पेलवक्षौमसंवीताश् चन्दनार्द्रपयोधराः ॥ (२९१।२)

बिभ्रत्यो ऽब्जस्रजश्चित्रा मणिरत्नविभूषिताः । (२९२।१)

भजेयुस्ताः स्तनैः शीतैः स्पृशन्त्यो ऽम्बुरुहैः सुखैः ॥ (२९२।२)

प्रह्लादं चास्य विज्ञाय ताः स्त्रीरपनयेत् पुनः । (२९३।१)

हितं च भोजयेदन्नं तथाप्नोति सुखं महत् ॥ (२९३।२)

पित्तज्वरोक्तं शमनं विरेको ऽन्यद्धितं च यत् । (२९४।१)

निर्हरेत्पित्तमेवादौ दोषेषु समवायिषु ॥ (२९४।२)

दुर्निवारतरं तद्धि ज्वरार्तानां विशेषतः । (२९५।१)

छर्दिमूर्च्छापिपासादीन् अविरोधाज्ज्वरस्य च ॥ (२९५।२)

उपद्रवाञ्जयेच्चापि प्रत्यनीकेन हेतुना । (२९६।१)

विशेषमपरं चात्र शृणूपद्रवनाशनम् ॥ (२९६।२)

मधुकं रजनी मुस्तं दाडिमं साम्लवेतसम् । (२९७।१)

अञ्जनं तिन्तिडीकं च नलदं पत्रमुत्पलम् ॥ (२९७।२)

त्वचं व्याघ्रनखं चैव मातुलुङ्गरसो मधु । (२९८।१)

दिह्यादेभिर् ज्वरार्तस्य मधुशुक्तयुतैः शिरः ॥ (२९८।२)

शिरोऽभितापसंमोहवमिहिक्काप्रवेपथून् । (२९९।१)

प्रदेहो नाशयत्येष ज्वरितानाम् उपद्रवान् ॥ (२९९।२)

मधूकमथ ह्रीबेरमुत्पलानि मधूलिकाम् ॥ (३००।०)

लीढ्वा चूर्णानि मधुना सर्पिषा च जयेद् वमिम् । (३०१।१)

कफप्रसेकासृक्पित्तहिक्काश्वासांश्च दारुणान् ॥ (३०१।२)

लिहन् ज्वरार्तस्त्रिफलां पिप्पलीं च समाक्षिकाम् । (३०२।१)

कासे श्वासे च मधुना सर्पिषा च सुखी भवेत् ॥ (३०२।२)

विदारी दाडिमं लोध्रं दधित्थं बीजपूरकम् । (३०३।१)

एभिः प्रदिह्यान्मूर्धानं तृड्दाहार्तस्य देहिनः ॥ (३०३।२)

दाडिमस्य सितायाश्च द्राक्षामलकयोस्तथा । (३०४।१)

वैरस्ये धारयेत् कल्कं गण्डूषं च यथाहितम् ॥ (३०४।२)

क्षीरेक्षुरसमाक्षीकसर्पिस्तैलोष्णवारिभिः । (३०५।१)

शून्ये मूर्ध्नि हितं नस्यं जीवनीयशृतं घृतम् ॥ (३०५।२)

चूर्णितैस्त्रिफलाश्यामात्रिवृत्पिप्पलिसंयुतैः । (३०६।१)

सक्षौद्रः शर्करायुक्तो विरेकस्तु प्रशस्यते ॥ (३०६।२)

पक्वे पित्तज्वरे रक्ते चोर्ध्वगे वेपथौ तथा । (३०७।१)

कफवातोत्थयोरेवं स्नेहाभ्यङ्गैर् विशोधयेत् ॥ (३०७।२)

हृतदोषो भ्रमार्तस्तु लिह्यात् क्षौद्रसिताभयाः । (३०८।१)

वातघ्नमधुरैर् योज्या निरूहा वातजे ज्वरे ॥ (३०८।२)

अवेक्ष्य दोषं प्राणं च यथास्वं चानुवासनाः । (३०९।१)

उत्पलादिकषायाद्याश्चन्दनोशीरसंयुताः ॥ (३०९।२)

शर्करामधुराः शीताः पित्तज्वरहरा मताः । (३१०।१)

आम्रादीनां त्वचं शङ्खं चन्दनं मधुकोत्पले ॥ (३१०।२)

गैरिकाञ्जनमञ्जिष्ठामृणालान्यथ पद्मकम् । (३११।१)

श्लक्ष्णपिष्टं तु पयसा शर्करामधुसंयुतम् ॥ (३११।२)

सुपूतं शीतलं बस्तिं दह्यमानाय दापयेत् । (३१२।१)

ज्वरदाहापहं तेषु सिद्धं चैवानुवासनम् ॥ (३१२।२)

आरग्वधगणक्वाथाः पिप्पल्यादिसमायुताः । (३१३।१)

सक्षौद्रमूत्रा देयाः स्युः कफज्वरविनाशनाः ॥ (३१३।२)

कफघ्नैरेव संसिद्धा द्रव्यैश्चाप्यनुवासनाः । (३१४।१)

संसर्गे सन्निपाते च संसृष्टा बस्तयो हिताः ॥ (३१४।२)

संसृष्टैरेव संसृष्टा द्रव्यैश्चाप्यनुवासनाः । (३१५।१)

वातरोगापहाः सर्वे स्नेहा ये सम्यगीरिताः ॥ (३१५।२)

विना तैलं त एव स्युर्योज्या मारुतजे ज्वरे । (३१६।१)

निखिलेनोपयोज्याश्च त एवाभ्यञ्जनादिषु ॥ (३१६।२)

पैत्तिके मधुरैस्तिक्तैः सिद्धं सर्पिश्च पूज्यते । (३१७।१)

श्लैष्मिके कटुतिक्तैश्च संसृष्टानीतरेषु च ॥ (३१७।२)

हृतावशेषं पित्तं तु त्वक्स्थं जनयति ज्वरम् । (३१८।१)

पिबेदिक्षुरसं तत्र शीतं वा शर्करोदकम् ॥ (३१८।२)

शालिषष्टिकयोरन्नमश्नीयात् क्षीरसंप्लुतम् । (३१९।१)

कफवातोत्थयोरेव स्वेदाभ्यङ्गौ प्रयोजयेत् ॥ (३१९।२)

घृतं द्वादशरात्रात्तु देयं सर्वज्वरेषु च । (३२०।१)

तेनान्तरेणाशयं स्वं गता दोषा भवन्ति हि ॥ (३२०।२)

धातून् प्रक्षोभयन् दोषो मोक्षकाले बलीयते । (३२१।१)

तेन व्याकुलचित्तस्तु म्रियमाण इवेहते ॥ (३२१।२)

लघुत्वं शिरसः स्वेदो मुखमापाण्डु पाकि च । (३२२।१)

क्षवथुश्चान्नकाङ्क्षा च ज्वरमुक्तस्य लक्षणम् ॥ (३२२।२)

शम्भुक्रोधोद्भवो घोरो बलवर्णाग्निसादकः । (३२३।१)

रोगराट् रोघसंघातो ज्वर इत्युपदिश्यते ॥ (३२३।२)

व्यापित्वात् सर्वसंस्पर्शात् कृच्छ्रत्वादन्तसंभवात् । (३२४।१)

अन्तको ह्येष भूतानां ज्वर इत्युपदिश्यते ॥ (३२४।२)