अथातः श्वासप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ॥ (१।०)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।०)

यैरेव कारणैर् हिक्का बहुभिः सम्प्रवर्तते । (३।१)

तैरेव कारणैः श्वासो घोरो भवति देहिनाम् ॥ (३।२)

विहाय प्रकृतिं वायुः प्राणो ऽथ कफसंयुतः । (४।१)

श्वासयत्यूर्ध्वगो भूत्वा तं श्वासं परिचक्षते ॥ (४।२)

क्षुद्रकस्तमकश्छिन्नो महानूर्ध्वश्च पञ्चधा । (५।१)

भिद्यते स महाव्याधिः श्वास एको विशेषतः ॥ (५।२)

प्राग्रूपं तस्य हृत्पीडा भक्तद्वेषो ऽरतिः परा । (६।१)

आनाहः पार्श्वयोः शूलं वैरस्यं वदनस्य च ॥ (६।२)

किंचिदारभमाणस्य यस्य श्वासः प्रवर्तते । (७।१)

निषण्णस्यैति शान्तिं च स क्षुद्र इति संज्ञितः ॥ (७।२)

तृट्स्वेदवमथुप्रायः कण्ठघुर्घुरिकान्वितः । (८।१)

विशेषाद्दुर्दिने ताम्येच्छ्वासः स तमको मतः ॥ (८।२)

घोषेण महताविष्टः सकासः सकफो नरः । (९।१)

यः श्वसित्यबलो ऽन्नद्विट् सुप्तस्तमकपीडितः ॥ (९।२)

स शाम्यति कफे हीने स्वपतश्च विवर्धते । (१०।१)

मूर्च्छाज्वराभिभूतस्य ज्ञेयः प्रतमकस्तु सः ॥ (१०।२)

आध्मातो दह्यमानेन बस्तिना सरुजं नरः । (११।१)

सर्वप्राणेन विच्छिन्नं श्वस्याच्छिन्नं तमादिशेत् ॥ (११।२)

निःसंज्ञः पार्श्वशूलार्तः शुष्ककण्ठो ऽतिघोषवान् । (१२।१)

संरब्धनेत्रस्त्वायम्य यः श्वस्यात् स महान् स्मृतः ॥ (१२।२)

मर्मस्वायम्यमानेषु श्वसन्मूढो मुहुश्च यः । (१३।१)

ऊर्ध्वप्रेक्षी हतरवस्तमूर्ध्वश्वासमादिशेत् ॥ (१३।२)

क्षुद्रः साध्यतमस्तेषां तमकः कृच्छ्र उच्यते । (१४।१)

त्रयः श्वासा न सिध्यन्ति तमको दुर्बलस्य च ॥ (१४।२)

स्नेहवस्तिं विना केचिदूर्ध्वं चाधश्च शोधनम् । (१५।१)

मृदु प्राणवतां श्रेष्ठं श्वासिनामादिशन्ति हि ॥ (१५।२)

श्वासे कासे च हिक्कायां हृद्रोगे चापि पूजितम् । (१६।१)

घृतं पुराणं संसिद्धमभयाविडरामठैः ॥ (१६।२)

सौवर्चलाभयाबिल्वैः संस्कृतं वानवं घृतम् । (१७।१)

पिप्पल्यादिप्रतीवापं सिद्धं वा प्रथमे गणे ॥ (१७।२)

सपञ्चलवणं सर्पिः श्वासकासौ व्यपोहति । (१८।१)

हिंस्राविडङ्गपूतीकत्रिफलाव्योषचित्रकैः ॥ (१८।२)

द्विक्षीरं साधितं सर्पिश्चतुर्गुणजलाप्लुतम् । (१९।१)

कोलमात्रैः पिबेत्तद्धि श्वासकासौ व्यपोहति ॥ (१९।२)

अर्शांस्यरोचकं गुल्मं शकृद्भेदं क्षयं तथा । (२०।१)

कृत्स्ने वृषकषाये वा पचेत् सर्पिश्चतुर्गुणे ॥ (२०।२)

तन्मूलकुसुमावापं शीतं क्षौद्रेण योजयेत् । (२१।१)

शृङ्गीमधूलिकाभार्गीशुण्ठीतार्क्ष्यसिताम्बुदैः ॥ (२१।२)

सहरिद्रैः सयष्ट्याह्वैः समैरावाप्य योगतः । (२२।१)

घृतप्रस्थं पचेद्धीमान् शीततोये चतुर्गुणे ॥ (२२।२)

श्वासं कासं तथा हिक्कां सर्पिरेतन्नियच्छति । (२३।१)

सुवहा कालिका भार्गी शुकाख्या नैचुलं फलम् ॥ (२३।२)

काकादनी शृङ्गवेरं वर्षाभूर् बृहतीद्वयम् । (२४।१)

कोलमात्रैर् घृतप्रस्थं पचेदेभिर् जलद्विकम् ॥ (२४।२)

कटूष्णं पीतमेतद्धि श्वासामयविनाशनम् । (२५।१)

सौवर्चलयवक्षारकटुकाव्योषचित्रकैः ॥ (२५।२)

वचाभयाविडङ्गैश्च साधितं श्वासशान्तये । (२६।१)

गोपवल्ल्युदके सिद्धं स्यादन्यद्द्विगुणे घृतम् ॥ (२६।२)

पञ्चैतानि हवींष्याहुर्भिषजः श्वासकासयोः । (२७।१)

तालीशतामलक्युग्राजीवन्तीकुष्ठसैन्धवैः ॥ (२७।२)

बिल्वपुष्करभूतीकसौवर्चलकणाग्निभिः । (२८।१)

पथ्यातेजोवतीयुक्तैः सर्पिर्जलचतुर्गुणम् ॥ (२८।२)

हिङ्गुपादयुतं सिद्धं सर्वश्वासहरं परम् । (२९।१)

वासाघृतं षट्पलं वा घृतं चात्र हितं भवेत् ॥ (२९।२)

तैलं दशगुणे सिद्धं भृङ्गराजरसे शुभे । (३०।१)

सेव्यमानं यथान्यायं श्वासकासौ व्यपोहति ॥ (३०।२)

फलाम्ला विष्किररसाः स्निग्धाः प्रव्यक्तसैन्धवाः । (३१।१)

एणादीनां शिरोभिर् वा कौलत्था वा सुसंस्कृताः ॥ (३१।२)

हन्युः श्वासं च कासं च संस्कृतानि पयांसि च । (३२।१)

तिमिरस्य च बीजानि कर्कटाख्या च चूर्णिता ॥ (३२।२)

दुरालभाथ पिप्पल्यः कटुकाख्या हरीतकी । (३३।१)

श्वाविन्मयूररोमाणि कोला मागधिकाकणाः ॥ (३३।२)

भार्गीत्वक् शृङ्गवेरं च शर्करा शल्लकाङ्गजम् । (३४।१)

नृत्तकौण्डकबीजानि चूर्णितानि तु केवलम् ॥ (३४।२)

पञ्च श्लोकार्धिकास्त्वेते लेहा ये सम्यगीरिताः । (३५।१)

सर्पिर्मधुभ्यां ते लेह्याः कासश्वासार्दितैर् नरैः ॥ (३५।२)

सप्तच्छदस्य पुष्पाणि पिप्पलीश्चापि मस्तुना । (३६।१)

पिबेत् संचूर्ण्य मधुना धानाश्चाप्यथ भक्षयेत् ॥ (३६।२)

अर्काङ्कुरैर् भावितानां यवानां साध्वनेकशः । (३७।१)

तर्पणं वा पिबेदेषां सक्षौद्रं श्वासपीडितः ॥ (३७।२)

शिरीषकदलीकुन्दपुष्पं मागधिकायुतम् । (३८।१)

तण्डुलाम्बुयुतं पीत्वा जयेच्छ्वासान् अशेषतः ॥ (३८।२)

कोलमज्जां तालमूलमृष्यचर्ममसीम् अपि । (३९।१)

लिह्यात् क्षौद्रेण भार्गीं वा सर्पिर्मधुसमायुताम् ॥ (३९।२)

नीचैः कदम्बबीजं वा सक्षौद्रं तण्डुलाम्बुना । (४०।१)

द्राक्षां हरीतकीं कृष्णां कर्कटाख्यां दुरालभाम् ॥ (४०।२)

सर्पिर्मधुभ्यां विलिहन् हन्ति श्वासान् सुदारुणान् । (४१।१)

हरिद्रां मरिचं द्राक्षां गुडं रास्नां कणां शटीम् ॥ (४१।२)

लिह्यात्तैलेन तुल्यानि श्वासार्तो हितभोजनः । (४२।१)

गवां पुरीषस्वरसं मधुसर्पिः कणायुतम् ॥ (४२।२)

लिह्याच्छ्वासेषु कासेषु वाजिनां वा शकृद्रसम् । (४३।१)

पाण्डुरोगेषु शोथेषु ये योगाः संप्रकीर्तिताः ॥ (४३।२)

श्वासकासापहास्ते ऽपि कासघ्ना ये च कीर्तिताः । (४४।१)

भार्गीत्वक् त्र्यूषणं तैलं हरिद्रां कटुरोहिणीम् ॥ (४४।२)

पिप्पलीं मरिचं चण्डां गोशकृद्रसम् एव च । (४५।१)

तलकोटस्य बीजेषु पचेदुत्कारिकां शुभाम् ॥ (४५।२)

सेव्यमाना निहन्त्येषा श्वासानाशु सुदुस्तरान् । (४६।१)

पुराणसर्पिः पिप्पल्यः कौलत्था जाङ्गला रसाः ॥ (४६।२)

सुरा सौवीरकं हिङ्गु मातुलुङ्गरसो मधु । (४७।१)

द्राक्षामलकबिल्वानि शस्तानि श्वासिहिक्किनाम् ॥ (४७।२)

श्वासहिक्कापरिगतं स्निग्धैः स्वेदैरुपाचरेत् । (४८।१)

आक्तं लवणतैलाभ्यां तैरस्य ग्रथितः कफः ॥ (४८।२)

खस्थो विलयनं याति मारुतश्च प्रशाम्यति । (४९।१)

स्विन्नं ज्ञात्वा ततश्चैव भोजयित्वा रसौदनम् ॥ (४९।२)

वातश्लेष्मविबन्धे वा भिषग् धूमं प्रयोजयेत् । (५०।१)

मनःशिलादेवदारुहरिद्राछदनामिषैः ॥ (५०।२)

लाक्षोरुबूकमूलैश्च कृत्वा वर्तीर्विधानतः । (५१।१)

सर्पिर्यवमधूच्छिष्टशालनिर्यासजं तथा ॥ (५१।२)

शृङ्गवालखुरस्नायुत्वक् समस्तं गवाम् अपि । (५२।१)

तुरुष्कशल्लकीनां च गुग्गुलोः पद्मकस्य च ॥ (५२।२)

एते सर्वे ससर्पिष्का धूमाः कार्या विजानता । (५३।१)

बलीयसि कफग्रस्ते वमनं सविरेचनम् ॥ (५३।२)

दुर्बले चैव रूक्षे च तर्पणं हितम् उच्यते । (५४।१)

जाङ्गलोरभ्रजैर् मांसैरानूपैर् वा सुसंस्कृतैः ॥ (५४।२)

निदिग्धिकां चामलकप्रमाणां हिङ्ग्वर्धयुक्तां मधुना सुयुक्ताम् । (५५।१)

लिहन्नरः श्वासनिपीडितो हि श्वासं जयत्येव बलात्त्र्यहेण ॥ (५५।२)

यथाग्निरिद्धः पवनानुविद्धो वज्रं यथा वा सुरराजमुक्तम् । (५६।१)

रोगास्तथैते खलु दुर्निवाराः श्वासश्च कासश्च विलम्बिका च ॥ (५६।२)