अथातो वमनविरेचनसाध्योपद्रवचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।१)

दोषाः क्षीणा बृंहयितव्याः कुपिताः प्रशमयितव्याः वृद्धा निर्हर्तव्याः समाः परिपाल्या इति सिद्धान्तः ॥ (३।१)

प्राधान्येन वमनविरेचने वर्तते निर्हरणे दोषाणाम् । (४।१)

तस्मात् तयोर् विधानमुच्यमानम् उपधारय ॥ (४।२)

अथातुरं स्निग्धं स्विन्नमभिष्यन्दिभिर् आहारैर् अनवबद्धदोषमवलोक्य श्वो वमनं पाययितास्मीति संभोजयेत्तीक्ष्णाग्निं बलवन्तं बहुदोषं महाव्याधिपरीतं वमनसात्म्यं च ॥ (५।१)

भवति चात्र । (६।१)

पेशलैर् विविधैर् अन्नैर् दोषानुत्क्लेश्य देहिनः । (६।२)

स्निग्धस्विन्नाय वमनं दत्तं सम्यक् प्रवर्तते ॥ (६।३)

अथापरेद्युः पूर्वाह्णे साधारणे काले वमनद्रव्यकषायकल्कचूर्णस्नेहानामन्यतमस्य मात्रां पाययित्वा वामयेद्यथायोगं कोष्ठविशेषमवेक्ष्य असात्म्यबीभत्सदुर्गन्धदुर्दर्शनानि च वमनानि विदध्यात् अतो विपरीतानि विरेचनानि तत्र सुकुमारं कृशं बालं वृद्धं भीरुं वा वमनसाध्येषु विकारेषु क्षीरदधितक्रयवागूनामन्यतममाकण्ठं पाययेत् पीतौषधं च पाणिभिर् अग्नितप्तैः प्रताप्यमानं मुहूर्तमुपेक्षेत तस्य च स्वेदप्रादुर्भावेण शिथिलतामापन्नं स्वेभ्यः स्थानेभ्यः प्रचलितं कुक्षिमनुसृतं जानीयात् ततः प्रवृत्तहृल्लासं ज्ञात्वा जानुमात्रासनोपविष्टमाप्तैर् ललाटे पृष्ठे पार्श्वयोः कण्ठे च पाणिभिः सुपरिगृहीतमङ्गुलीगन्धर्वहस्तोत्पलनालानामन्यतमेन कण्ठमभिस्पृशन्तं वामयेत्तावद्यावत् सम्यग्वान्तलिङ्गानीति ॥ (७।१)

भवतश्चात्र । (८।१)

कफप्रसेकं हृदयाविशुद्धिं कण्डूं च दुश्छर्दितलिङ्गमाहुः । (८।२)

पित्तातियोगं च विसंज्ञतां च हृत्कण्ठपीडाम् अपि चातिवान्ते ॥ (८।३)

पित्ते कफस्यानु सुखं प्रवृत्ते शुद्धेषु हृत्कण्ठशिरःसु चापि । (९।१)

लघौ च देहे कफसंस्रवे च स्थिते सुवान्तं पुरुषं व्यवस्येत् ॥ (९।२)

सम्यग्वान्तं चैनमभिसमीक्ष्य स्नेहनविरेचनशमनानां धूमानामन्यतमं सामर्थ्यतः पाययित्वाचारिकमादिशेत् ॥ (१०।१)

भवन्ति चात्र । (११।१)

ततो ऽपराह्णे शुचिशुद्धदेहमुष्णाभिर् अद्भिः परिषिक्तगात्रम् । (११।२)

कुलत्थमुद्गाढकिजाङ्गलानां यूषै रसैर् वाप्युपभोजयेत्तु ॥ (११।३)

कासोपलेपस्वरभेदनिद्रातन्द्रास्यदौर्गन्ध्यविषोपसर्गाः । (१२।१)

कफप्रसेकग्रहणीप्रदोषा न सन्ति जन्तोर् वमतः कदाचित् ॥ (१२।२)

छिन्ने तरौ पुष्पफलप्ररोहा यथा विनाशं सहसा व्रजन्ति । (१३।१)

तथा हृते श्लेष्मणि शोधनेन तज्जा विकाराः प्रशमं प्रयान्ति ॥ (१३।२)

न वामयेत् तैमिरिकोर्ध्ववातगुल्मोदरप्लीहकृमिश्रमार्तान् । (१४।१)

स्थूलक्षतक्षीणकृशातिवृद्धमूत्रातुरान् केवलवातरोगान् ॥ (१४।२)

स्वरोपघाताध्ययनप्रसक्तदुश्छर्दिदुःकोष्ठतृडार्तबालान् । (१५।१)

ऊर्ध्वास्रपित्तिक्षुधितातिरूक्षगर्भिण्युदावर्तिनिरूहितांश्च ॥ (१५।२)

अवम्यवमनाद् रोगाः कृच्छ्रतां यान्ति देहिनाम् । (१६।१)

असाध्यतां वा गच्छन्ति नैते वाम्यास्ततः स्मृताः ॥ (१६।२)

एते ऽप्यजीर्णव्यथिता वाम्या ये च विषातुराः । (१७।१)

अतीव चोल्बणकफास्ते च स्युर्मधुकाम्बुना ॥ (१७।२)

वाम्यास्तु विषशोषस्तन्यदोषमन्दाग्न्युन्मादापस्मारश्लीपदार्बुदविदारिकामेदोमेहगरज्वरारुच्यपच्यामातीसारहृद्रोगचित्तविभ्रमविसर्पविद्रध्यजीर्णमुखप्रसेकहृल्लासश्वासकासपीनसपूतीनासकण्ठौष्ठवक्त्रपाककर्णस्रावाधिजिह्वोपजिह्विकागलशुण्डिकाधःशोणितपित्तिनः कफस्थानजेषु विकारेष्वन्ये च कफव्याधिपरीता इति ॥ (१८।१)

विरेचनम् अपि स्निग्धस्विन्नाय वान्ताय च देयम् अवान्तस्य हि सम्यग्विरिक्तस्यापि सतो ऽधः स्रस्तः श्लेष्मा ग्रहणीं छादयति गौरवमापादयति प्रवाहिकां वा जनयति ॥ (१९।१)

अथातुरं श्वो विरेचनं पाययितास्मीति पूर्वाह्णे लघु भोजयेत् फलाम्लम् उष्णोदकं चैनमनुपाययेत् । (२०।१)

अथापरे ऽहनि विगतश्लेष्मधातुम् आतुरोपक्रमणीयाद् अवेक्ष्यातुरम् अथास्मै औषधमात्रां पातुं प्रयच्छेत् ॥ (२०।२)

तत्र मृदुः क्रूरो मध्यम इति त्रिविधः कोष्ठो भवति । (२१।१)

तत्र बहुपित्तो मृदुः स दुग्धेनापि विरिच्यते बहुवातश्लेष्मा क्रूरः स दुर्विरेच्यः समदोषो मध्यमः स साधारण इति । (२१।२)

तत्र मृदौ मात्रा मृद्वी तीक्ष्णा क्रूरे मध्ये मध्या कर्तव्येति । (२१।३)

पीतौषधश्च तन्मनाः शय्याभ्याशे विरेच्यते ॥ (२१।४)

विरेचनं पीतवांस्तु न वेगान् धारयेद्बुधः । (२२।१)

निवातशायी शीताम्बु न स्पृशेन्न प्रवाहयेत् ॥ (२२।२)

यथा च वमने प्रसेकौषधकफपित्तानिलाः क्रमेण गच्छन्ति एवं विरेचने मूत्रपुरीषपित्तौषधकफा इति ॥ (२३।१)

भवन्ति चात्र । (२४।१)

हृत्कुक्ष्यशुद्धिः परिदाहकण्डूविण्मूत्रसङ्गाश्च न सद्विरिक्ते । (२४।२)

मूर्च्छागुदभ्रंशकफातियोगाः शूलोद्गमश्चातिविरिक्तलिङ्गम् ॥ (२४।३)

गतेषु दोषेषु कफान्वितेषु नाभ्या लघुत्वे मनसश्च तुष्टौ । (२५।१)

गते ऽनिले चाप्यनुलोमभावं सम्यग्विरिक्तं मनुजं व्यवस्येत् ॥ (२५।२)

मन्दाग्निमक्षीणमसद्विरिक्तं न पाययेताहनि तत्र पेयाम् । (२६।१)

क्षीणं तृषार्तं सुविरेचितं च तन्वीं सुखोष्णां लघु पाययेच्च ॥ (२६।२)

बुद्धेः प्रसादं बलमिन्द्रियाणां धातुस्थिरत्वं बलमग्निदीप्तिम् । (२७।१)

चिराच्च पाकं वयसः करोति विरेचनं सम्यगुपास्यमानम् ॥ (२७।२)

यथौदकानामुदके ऽपनीते चरस्थिराणां भवति प्रणाशः । (२८।१)

पित्ते हृते त्वेवम् उपद्रवाणां पित्तात्मकानां भवति प्रणाशः ॥ (२८।२)

मन्दाग्न्यतिस्नेहितबालवृद्धस्थूलाः क्षतक्षीणभयोपतप्ताः । (२९।१)

श्रान्तस्तृषार्तो ऽपरिजीर्णभक्तो गर्भिण्यधो गच्छति यस्य चासृक् ॥ (२९।२)

नवप्रविश्यायमदात्ययी च नवज्वरी या च नवप्रसूता । (३०।१)

शल्यार्दिताश्चाप्यविरेचनीयाः स्नेहादिभिर् ये त्वनुपस्कृताश्च ॥ (३०।२)

विरेचनैर् यान्ति नरा विनाशमज्ञप्रयुक्तैर् अविरेचनीयाः ॥ (३१।१)

विरेच्यास्तु ज्वरगरारुच्यर्शोऽर्बुदोदरग्रन्थिविद्रधिपाण्डुरोगापस्मारहृद्रोगवातरक्तभगन्दरच्छर्दियोनिरोगविसर्पगुल्मपक्वाशयरुग्विबन्धविसूचिकालसकमूत्राघातकुष्ठविस्फोटकप्रमेहानाहप्लीहशोफवृद्धिशस्त्रक्षतक्षाराग्निदग्ध दुष्टव्रणाक्षिपाककाचतिमिराभिष्यन्दशिरःकर्णाक्षिनासास्यगुदमेढ्रदाहोर्ध्वरक्तपित्तकृमिकोष्ठिनः पित्तस्थानजेष्वन्येषु च विकारेष्वन्ये च पैत्तिकव्याधिपरीता इति ॥ (३२।१)

सरत्वसौक्ष्म्यतैक्ष्ण्यौष्ण्यविकाशित्वैर् विरेचनम् । (३३।१)

वमनं तु हरेद्दोषं प्रकृत्या गतमन्यथा ॥ (३३।२)

यात्यधो दोषमादाय पच्यमानं विरेचनम् । (३४।१)

गुणोत्कर्षाद् व्रजत्यूर्ध्वम् अपक्वं वमनं पुनः ॥ (३४।२)

मृदुकोष्ठस्य दीप्ताग्नेरतितीक्ष्णं विरेचनम् । (३५।१)

न सम्यङ्निर्हरेद्दोषानतिवेगप्रधावितम् ॥ (३५।२)

पीतं यदौषधं प्रातर्भुक्तपाकसमे क्षणे । (३६।१)

पक्तिं गच्छति दोषांश्च निर्हरेत्तत् प्रशस्यते ॥ (३६।२)

दुर्बलस्य चलान् दोषानल्पानल्पान् पुनः पुनः । (३७।१)

हरेत् प्रभूतान् अल्पांस्तु शमयेत् प्रच्युतान् अपि ॥ (३७।२)

हरेद्दोषांश्चलान् पक्वान् बलिनो दुर्बलस्य वा । (३८।१)

चला ह्य् उपेक्षिता दोषाः क्लेशयेयुश्चिरं नरम् ॥ (३८।२)

मन्दाग्निं क्रूरकोष्ठं च सक्षारलवणैर् घृतैः । (३९।१)

संधुक्षिताग्निं स्निग्धं च स्विन्नं चैव विरेचयेत् ॥ (३९।२)

स्निग्धस्विन्नस्य भैषज्यैर् दोषस्तूत्क्लेशितो बलात् । (४०।१)

निलीयते न मार्गेषु स्निग्धे भाण्ड इवोदकम् ॥ (४०।२)

न चातिस्नेहपीतस्तु पिबेत् स्नेहविरेचनम् । (४१।१)

दोषाः प्रचलिताः स्थानाद्भूयः श्लिष्यन्ति वर्त्मसु ॥ (४१।२)

विषाभिघातपिडकाशोफपाण्डुविसर्पिणः । (४२।१)

नातिस्निग्धा विशोध्याः स्युस्तथा कुष्ठिप्रमेहिणः ॥ (४२।२)

विरूक्ष्य स्नेहसात्म्यं तु भूयः संस्नेह्य शोधयेत् । (४३।१)

तेन दोषा हृतास्तस्य भवन्ति बलवर्धनाः ॥ (४३।२)

प्रागपीतं नरं शोध्यं पाययेतौषधं मृदु । (४४।१)

ततो विज्ञातकोष्ठस्य कार्यं संशोधनं पुनः ॥ (४४।२)

सुखं दृष्टफलं हृद्यमल्पमात्रं महागुणम् । (४५।१)

व्यापत्स्वल्पात्ययं चापि पिबेन्नृपतिरौषधम् ॥ (४५।२)

स्नेहस्वेदावनभ्यस्य यस्तु संशोधनं पिबेत् । (४६।१)

दारु शुष्कम् इवानामे देहस्तस्य विशीर्यते ॥ (४६।२)

स्नेहस्वेदप्रचलिता रसैः स्निग्धैर् उदीरिताः । (४७।१)

दोषाः कोष्ठगता जन्तोः सुखा हर्तुं विशोधनैः ॥ (४७।२)