Su, 2, 15
Select a line for its word-by-word analysis.
पतनपीडनप्रहारक्षेपणव्यालमृगदशनप्रभृतिभिर् अभिघातविशेषैर् अनेकविधमस्थ्नां भङ्गम् उपदिशन्ति ॥ (३।१)
patanapīḍanaprahārakṣepaṇavyālamṛgadaśanaprabhṛtibhir abhighātaviśeṣair anekavidhamasthnāṃ bhaṅgam upadiśanti ||
तत्र भङ्गजातम् अनेकविधमनुसार्यमाणं द्विविधमेवोपपद्यते सन्धिमुक्तं काण्डभग्नं च । (४।१)
tatra bhaṅgajātam anekavidhamanusāryamāṇaṃ dvividhamevopapadyate sandhimuktaṃ kāṇḍabhagnaṃ ca |
तत्र षड्विधं सन्धिमुक्तं द्वादशविधं काण्डभग्नं भवति ॥ (४।२)
tatra ṣaḍvidhaṃ sandhimuktaṃ dvādaśavidhaṃ kāṇḍabhagnaṃ bhavati ||
तत्र सन्धिमुक्तम् उत्पिष्टं विश्लिष्टं विवर्तितम् अवक्षिप्तम् अतिक्षिप्तं तिर्यक्क्षिप्तमिति षड्विधम् ॥ (५।१)
tatra sandhimuktam utpiṣṭaṃ viśliṣṭaṃ vivartitam avakṣiptam atikṣiptaṃ tiryakkṣiptamiti ṣaḍvidham ||
तत्र प्रसारणाकुञ्चनविवर्तनाक्षेपणाशक्तिर् उग्ररुजत्वं स्पर्शासहत्वं चेति सामान्यं सन्धिमुक्तलक्षणमुक्तम् ॥ (६।१)
tatra prasāraṇākuñcanavivartanākṣepaṇāśaktir ugrarujatvaṃ sparśāsahatvaṃ ceti sāmānyaṃ sandhimuktalakṣaṇamuktam ||
वैशेषिकं तूत्पिष्टे सन्धावुभयतः शोफो वेदनाप्रादुर्भावो विशेषतश् च नानाप्रकारा वेदना रात्रौ प्रादुर्भवन्ति विश्लिष्टे ऽल्पः शोफो वेदनासातत्यं सन्धिविक्रिया च विवर्तिते तु सन्धिपार्श्वापगमनाद्विषमाङ्गता वेदना च अवक्षिप्ते सन्धिविश्लेषस्तीव्ररुजत्वं च अतिक्षिप्ते द्वयोः सन्ध्यस्थ्नोर् अतिक्रान्तता वेदना च तिर्यक्क्षिप्ते त्वेकास्थिपार्श्वापगमनमत्यर्थं वेदना चेति ॥ (७।१)
vaiśeṣikaṃ tūtpiṣṭe sandhāvubhayataḥ śopho vedanāprādurbhāvo viśeṣataś ca nānāprakārā vedanā rātrau prādurbhavanti viśliṣṭe 'lpaḥ śopho vedanāsātatyaṃ sandhivikriyā ca vivartite tu sandhipārśvāpagamanādviṣamāṅgatā vedanā ca avakṣipte sandhiviśleṣastīvrarujatvaṃ ca atikṣipte dvayoḥ sandhyasthnor atikrāntatā vedanā ca tiryakkṣipte tvekāsthipārśvāpagamanamatyarthaṃ vedanā ceti ||
काण्डभग्नमत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः कर्कटकम् अश्वकर्णं चूर्णितं पिच्चितम् अस्थिच्छल्लितं काण्डभग्नं मज्जानुगतम् अतिपातितं वक्रं छिन्नं पाटितं स्फुटितमिति द्वादशविधम् ॥ (८।१)
kāṇḍabhagnamata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ karkaṭakam aśvakarṇaṃ cūrṇitaṃ piccitam asthicchallitaṃ kāṇḍabhagnaṃ majjānugatam atipātitaṃ vakraṃ chinnaṃ pāṭitaṃ sphuṭitamiti dvādaśavidham ||
श्वयथुबाहुल्यं स्पन्दनविवर्तनस्पर्शासहिष्णुत्वम् अवपीड्यमाने शब्दः स्रस्ताङ्गता विविधवेदनाप्रादुर्भावः सर्वास्ववस्थासु न शर्मलाभ इति समासेन काण्डभग्नलक्षणमुक्तम् ॥ (९।१)
śvayathubāhulyaṃ spandanavivartanasparśāsahiṣṇutvam avapīḍyamāne śabdaḥ srastāṅgatā vividhavedanāprādurbhāvaḥ sarvāsvavasthāsu na śarmalābha iti samāsena kāṇḍabhagnalakṣaṇamuktam ||
विशेषस्तु संमूढमुभयतो ऽस्थि मध्ये भग्नं ग्रन्थिरिवोन्नतं कर्कटकम् अश्वकर्णवदुद्गतम् अश्वकर्णकं स्पृश्यमानं शब्दवच्चूर्णितमवगच्छेत् पिच्चितं पृथुतां गतमनल्पशोफं पार्श्वयोर् अस्थि हीनोद्गतमस्थिच्छलितं वेल्लते प्रकम्पमानं काण्डभग्नम् अस्थ्यवयवो ऽस्थिमध्यमनुप्रविश्य मज्जानमुन्नह्यतीति मज्जानुगतम् अस्थि निःशेषतश्छिन्नमतिपातितम् आभुग्नमविमुक्तास्थि वक्रम् अन्यतरपार्श्वावशिष्टं छिन्नं पाटितमणुबहुविदारितं वेदनावच्च शूकपूर्णमिवाध्मातं विपुलं विस्फुटितं स्फुटितम् इति ॥ (१०।१)
viśeṣastu saṃmūḍhamubhayato 'sthi madhye bhagnaṃ granthirivonnataṃ karkaṭakam aśvakarṇavadudgatam aśvakarṇakaṃ spṛśyamānaṃ śabdavaccūrṇitamavagacchet piccitaṃ pṛthutāṃ gatamanalpaśophaṃ pārśvayor asthi hīnodgatamasthicchalitaṃ vellate prakampamānaṃ kāṇḍabhagnam asthyavayavo 'sthimadhyamanupraviśya majjānamunnahyatīti majjānugatam asthi niḥśeṣataśchinnamatipātitam ābhugnamavimuktāsthi vakram anyatarapārśvāvaśiṣṭaṃ chinnaṃ pāṭitamaṇubahuvidāritaṃ vedanāvacca śūkapūrṇamivādhmātaṃ vipulaṃ visphuṭitaṃ sphuṭitam iti ||
तेषु चूर्णितच्छिन्नातिपातितमज्जानुगतानि कृच्छ्रसाध्यानि कृशवृद्धबालानां क्षतक्षीणकुष्ठिश्वासिनां सन्ध्युपगतं चेति ॥ (११।१)
teṣu cūrṇitacchinnātipātitamajjānugatāni kṛcchrasādhyāni kṛśavṛddhabālānāṃ kṣatakṣīṇakuṣṭhiśvāsināṃ sandhyupagataṃ ceti ||
भिन्नं कपालं कट्यां तु सन्धिमुक्तं तथा च्युतम् । (१२।२)
bhinnaṃ kapālaṃ kaṭyāṃ tu sandhimuktaṃ tathā cyutam |
जघनं प्रति पिष्टं च वर्जयेत्तच्चिकित्सकः ॥ (१२।३)
jaghanaṃ prati piṣṭaṃ ca varjayettaccikitsakaḥ ||
असंश्लिष्टं कपालं तु ललाटे चूर्णितं च यत् । (१३।१)
asaṃśliṣṭaṃ kapālaṃ tu lalāṭe cūrṇitaṃ ca yat |
भग्नं स्तनान्तरे शङ्खे पृष्ठे मूर्ध्नि च वर्जयेत् ॥ (१३।२)
bhagnaṃ stanāntare śaṅkhe pṛṣṭhe mūrdhni ca varjayet ||
सम्यग्यमितमप्यस्थि दुर्न्यासाद्दुर्निबन्धनात् ॥ (१४।२)
samyagyamitamapyasthi durnyāsāddurnibandhanāt ||
संक्षोभाद्वापि यद्गच्छेद्विक्रियां तच् च वर्जयेत् । (१५।१)
saṃkṣobhādvāpi yadgacchedvikriyāṃ tac ca varjayet |
मध्यस्य वयसो ऽवस्थास्तिस्रो याः परिकीर्तिताः ॥ (१५।२)
madhyasya vayaso 'vasthāstisro yāḥ parikīrtitāḥ ||
तत्र स्थिरो भवेज्जन्तुरुपक्रान्तो विजानता । (१६।१)
tatra sthiro bhavejjanturupakrānto vijānatā |
तरुणास्थीनि नम्यन्ते भज्यन्ते नलकानि तु ॥ (१६।२)
taruṇāsthīni namyante bhajyante nalakāni tu ||
कपालानि विभिद्यन्ते स्फुटन्ति रुचकानि च ॥ (१७।१)
kapālāni vibhidyante sphuṭanti rucakāni ca ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.