अथात उदावर्तप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ (१।०)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।०)

अधश्चोर्ध्वं च भावानां प्रवृत्तानां स्वभावतः । (३।१)

न वेगान् धारयेत् प्राज्ञो वातादीनां जिजीविषुः ॥ (३।२)

वातविण्मूत्रजृम्भाश्रुक्षवोद्गारवमीन्द्रियैः । (४।१)

व्याहन्यमानैर् उदितैर् उदावर्तो निरुच्यते ॥ (४।२)

क्षुत्तृष्णाश्वासनिद्राणाम् उदावर्तो विधारणात् । (५।१)

तस्याभिधास्ये व्यासेन लक्षणं च चिकित्सितम् ॥ (५।२)

त्रयोदशविधश्चासौ भिन्न एतैस्तु कारणैः । (६।१)

अपथ्यभोजनाच्चापि वक्ष्यते च तथापरः ॥ (६।२)

आध्मानशूलौ हृदयोपरोधं शिरोरुजं श्वासमतीव हिक्काम् । (७।१)

कासप्रतिश्यायगलग्रहांश्च बलासपित्तप्रसरं च घोरम् ॥ (७।२)

कुर्यादपानो ऽभिहतः स्वमार्गे हन्यात् पुरीषं मुखतः क्षिपेद्वा । (८।१)

आटोपशूलौ परिकर्तनं च सङ्गः पुरीषस्य तथोर्ध्ववातः ॥ (८।२)

पुरीषमास्याद् अपि वा निरेति पुरीषवेगे ऽभिहते नरस्य । (९।१)

मूत्रस्य वेगे ऽभिहते नरस्तु कृच्छ्रेण मूत्रं कुरुते ऽल्पमल्पम् ॥ (९।२)

मेढ्रे गुदे वङ्क्षणबस्तिमुष्कनाभिप्रदेशेष्वथवापि मूर्ध्नि । (१०।१)

आनद्धबस्तिश्च भवन्ति तीव्राः शूलाश्च शूलैरिव भिन्नमूर्तेः ॥ (१०।२)

मन्यागलस्तम्भशिरोविकारा जृम्भोपघातात् पवनात्मकाः स्युः । (११।१)

श्रोत्राननघ्राणविलोचनोत्था भवन्ति तीव्राश्च तथा विकाराः ॥ (११।२)

आनन्दजं शोकसमुद्भवं वा नेत्रोदकं प्राप्तममुञ्चतो हि । (१२।१)

शिरोगुरुत्वं नयनामयाश्च भवन्ति तीव्राः सह पीनसेन ॥ (१२।२)

भवन्ति गाढं क्षवथोर् विघाताच्छिरोऽक्षिनासाश्रवणेषु रोगाः । (१३।१)

कण्ठास्यपूर्णत्वमतीव तोदः कूजश्च वायोरुत वाप्रवृत्तिः ॥ (१३।२)

उद्गारवेगे ऽभिहते भवन्ति घोरा विकाराः पवनप्रसूताः । (१४।१)

छर्देर्विघातेन भवेच्च कुष्ठं येनैव दोषेण विदग्धम् अन्नम् ॥ (१४।२)

मूत्राशये पायुनि मुष्कयोश्च शोफो रुजो मूत्रविनिग्रहश्च । (१५।१)

शुक्राश्मरी तत्स्रवणं भवेद्वा ते ते विकारा विहते तु शुक्रे ॥ (१५।२)

तन्द्राङ्गमर्दारुचिविभ्रमाः स्युः क्षुधो ऽभिघातात् कृशता च दृष्टेः । (१६।१)

कण्ठास्यशोषः श्रवणावरोधस्तृष्णाभिघाताद्धृदये व्यथा च ॥ (१६।२)

श्रान्तस्य निःश्वासविनिग्रहेण हृद्रोगमोहावथवापि गुल्मः । (१७।१)

जृम्भाङ्गमर्दो ऽङ्गशिरोऽक्षिजाड्यं निद्राभिघातादथवापि तन्द्रा ॥ (१७।२)

तृष्णार्दितं परिक्लिष्टं क्षीणं शूलैरभिद्रुतम् । (१८।१)

शकृद्वमन्तं मतिमानुदावर्तिनमुत्सृजेत् ॥ (१८।२)

सर्वेष्वेतेषु विधिवदुदावर्तेषु कृत्स्नशः । (१९।१)

वायोः क्रिया विधातव्याः स्वमार्गप्रतिपत्तये ॥ (१९।२)

सामान्यतः पृथक्त्वेन क्रियां भूयो निबोध मे । (२०।१)

आस्थापनं मारुतजे स्निग्धस्विन्ने विशिष्यते ॥ (२०।२)

पुरीषजे तु कर्तव्यो विधिरानाहिको भवेत् । (२१।१)

सौवर्चलाढ्यां मदिरां मूत्रे त्वभिहते पिबेत् ॥ (२१।२)

एलां वाप्यथ मद्येन क्षीरं वापि पिबेन्नरः । (२२।१)

धात्रीफलानां स्वरसं सजलं वा पिबेत्त्र्यहम् ॥ (२२।२)

रसमश्वपुरीषस्य गर्दभस्याथवा पिबेत् । (२३।१)

मांसोपदंशं मधु वा पिबेद्वा सीधु गौडिकम् ॥ (२३।२)

भद्रदारु घनं मूर्वा हरिद्रा मधुकं तथा । (२४।१)

कोलप्रमाणानि पिबेदान्तरिक्षेण वारिणा ॥ (२४।२)

दुःस्पर्शास्वरसं वापि कषायं कुङ्कुमस्य च । (२५।१)

एर्वारुबीजं तोयेन पिबेद् वालवणीकृतम् ॥ (२५।२)

पञ्चमूलीशृतं क्षीरं द्राक्षारसम् अथापि वा । (२६।१)

योगांश्च वितरेदत्र पूर्वोक्तानश्मरीभिदः ॥ (२६।२)

मूत्रकृच्छ्रक्रमं चापि कुर्यान्निरवशेषतः । (२७।१)

भूयो वक्ष्यामि योगान् यान् मूत्राघातोपशान्तये ॥ (२७।२)

स्नेहैः स्वेदैरुदावर्तं जृम्भाजं समुपाचरेत् । (२८।१)

अश्रुमोक्षो ऽश्रुजे कार्यः स्निग्धस्विन्नस्य देहिनः ॥ (२८।२)

तीक्ष्णाञ्जनावपीडाभ्यां तीक्ष्णगन्धोपशिङ्घनैः । (२९।१)

वर्तिप्रयोगैरथवा क्षवसक्तिं प्रवर्तयेत् ॥ (२९।२)

तीक्ष्णौषधप्रधमनैर् अथवादित्यरश्मिभिः । (३०।१)

उद्गारजे क्रमोपेतं स्नैहिकं धूममाचरेत् ॥ (३०।२)

सुरां सौवर्चलवतीं बीजपूररसान्विताम् । (३१।१)

छर्द्याघातं यथादोषं सम्यक् स्नेहादिभिर् जयेत् ॥ (३१।२)

सक्षारलवणोपेतमभ्यङ्गं चात्र दापयेत् । (३२।१)

बस्तिशुद्धिकरावापं चतुर्गुणजलं पयः ॥ (३२।२)

आ वारिनाशात् क्वथितं पीतवन्तं प्रकामतः । (३३।१)

रमयेयुः प्रिया नार्यः शुक्रोदावर्तिनं नरम् ॥ (३३।२)

क्षुद्विघाते हितं स्निग्धमुष्णमल्पं च भोजनम् । (३४।१)

तृष्णाघाते पिबेन्मन्थं यवागूं वापि शीतलाम् ॥ (३४।२)

भोज्यो रसेन विश्रान्तः श्रमश्वासातुरो नरः । (३५।१)

निद्राघाते पिबेत् क्षीरं स्वप्याच्चेष्टकथा नरः ॥ (३५।२)

आध्मानाद्येषु रोगेषु यथास्वं प्रयतेत हि । (३६।१)

यच्च यत्र भवेत्प्राप्तं तच्च तस्मिन् प्रयोजयेत् ॥ (३६।२)

वायुः कोष्ठानुगो रूक्षैः कषायकटुतिक्तकैः । (३७।१)

भोजनैः कुपितः सद्य उदावर्तं करोति हि ॥ (३७।२)

वातमूत्रपुरीषासृक्कफमेदोवहानि वै । (३८।१)

स्रोतांस्युदावर्तयति पुरीषं चातिवर्तयेत् ॥ (३८।२)

ततो हृद्बस्तिशूलार्तो गौरवारुचिपीडितः । (३९।१)

वातमूत्रपुरीषाणि कृच्छ्रेण कुरुते नरः ॥ (३९।२)

श्वासकासप्रतिश्यायदाहमोहवमिज्वरान् । (४०।१)

तृष्णाहिक्काशिरोरोगमनःश्रवणविभ्रमान् ॥ (४०।२)

लभते च बहूनन्यान् विकारान् वातकोपजान् । (४१।१)

तं तैललवणाभ्यक्तं स्निग्धं स्विन्नं निरूहयेत् ॥ (४१।२)

दोषतो भिन्नवर्चस्कं भुक्तं चाप्यनुवासयेत् । (४२।१)

न चेच्छान्तिं व्रजत्येवमुदावर्तः सुदारुणः ॥ (४२।२)

अथैनं बहुशः स्विन्नं युञ्ज्यात् स्नेहविरेचनैः । (४३।१)

पाययेत त्रिवृत्पीलुयवानीरम्लपाचनैः ॥ (४३।२)

हिङ्गुकुष्ठवचास्वर्जिविडङ्गं वा द्विरुत्तरम् । (४४।१)

योगावेतावुदावर्तं शूलं चानिलजं हतः ॥ (४४।२)

देवदार्वग्निकौ कुष्ठं शुण्ठीं पथ्यां पलङ्कषाम् । (४५।१)

पौष्कराणि च मूलानि तोयस्यार्धाढके पचेत् ॥ (४५।२)

पादावशिष्टं तत् पीतमुदावर्तमपोहति । (४६।१)

मूलकं शुष्कमार्द्रं च वर्षाभूः पञ्चमूलकम् ॥ (४६।२)

आरेवतफलं चाप्सु पक्त्वा तेन घृतं पचेत् । (४७।१)

तत् पीयमानं शास्त्युग्रमुदावर्तम् अशेषतः ॥ (४७।२)

वचामतिविषां कुष्ठं यवक्षारं हरीतकीम् । (४८।१)

कृष्णां निर्दहनीं चापि पिबेदुष्णेन वारिणा ॥ (४८।२)

इक्ष्वाकुमूलं मदनं विशल्यातिविषे वचाम् । (४९।१)

कुष्ठं किण्वाग्निकौ चैव पिबेत्तुल्यानि पूर्ववत् ॥ (४९।२)

मूत्रेण देवदार्वग्नित्रिफलाबृहतीः पिबेत् । (५०।१)

यवप्रस्थं फलैः सार्धं कण्टकार्या जलाढके ॥ (५०।२)

पक्त्वार्धप्रस्थशेषं तु पिबेद्धिङ्गुसमन्वितम् । (५१।१)

मदनालाबुबीजानि पिप्पलीं सनिदिग्धिकाम् ॥ (५१।२)

संचूर्ण्य प्रधमेन्नाड्या विशत्येतद्यथा गुदम् । (५२।१)

चूर्णं निकुम्भकम्पिल्लश्यामेक्ष्वाक्वग्निकोद्भवम् ॥ (५२।२)

कृतवेधनमागध्योर् लवणानां च साधयेत् । (५३।१)

गवां मूत्रेण ता वर्तीः कारयेत्तु गुदानुगाः । (५३।२)

सद्यः शर्मकरावेतौ योगावमृतसंमतौ ॥ (५३।३)