Su, 1, 16
Select a line for its word-by-word analysis.
अथातः कर्णव्यधबन्धविधिम् अध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)
athātaḥ karṇavyadhabandhavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
तौ षष्ठे मासि सप्तमे वा शुक्लपक्षे प्रशस्तेषु तिथिकरणमुहूर्तनक्षत्रेषु कृतमङ्गलस्वस्तिवाचनं धात्र्यङ्के कुमारधाराङ्के वा कुमारम् उपवेश्य बालक्रीडनकैः प्रलोभ्याभिसान्त्वयन् भिषग्वामहस्तेनाकृष्य कर्णं दैवकृते छिद्र आदित्यकरावभासिते शनैः शनैर् दक्षिणहस्तेनर्जु विध्येत् प्रतनुकं सूच्या बहलम् आरया पूर्वं दक्षिणं कुमारस्य वामं कुमार्याः ततः पिचुवर्तिं प्रवेशयेत् ॥ (३।२)
tau ṣaṣṭhe māsi saptame vā śuklapakṣe praśasteṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu kṛtamaṅgalasvastivācanaṃ dhātryaṅke kumāradhārāṅke vā kumāram upaveśya bālakrīḍanakaiḥ pralobhyābhisāntvayan bhiṣagvāmahastenākṛṣya karṇaṃ daivakṛte chidra ādityakarāvabhāsite śanaiḥ śanair dakṣiṇahastenarju vidhyet pratanukaṃ sūcyā bahalam ārayā pūrvaṃ dakṣiṇaṃ kumārasya vāmaṃ kumāryāḥ tataḥ picuvartiṃ praveśayet ||
शोणितबहुत्वेन वेदनया चान्यदेशविद्धमिति जानीयात् निरुपद्रवतया तद्देशविद्धम् इति ॥ (४।१)
śoṇitabahutvena vedanayā cānyadeśaviddhamiti jānīyāt nirupadravatayā taddeśaviddham iti ||
तत्राज्ञेन यदृच्छया विद्धासु सिरासु कालिकामर्मरिकालोहितिकासूपद्रवा भवन्ति । (५।१)
tatrājñena yadṛcchayā viddhāsu sirāsu kālikāmarmarikālohitikāsūpadravā bhavanti |
तत्र कालिकायां ज्वरो दाहः श्वयथुर्वेदना च भवति मर्मरिकायां वेदना ज्वरो ग्रन्थयश् च लोहितिकायां मन्यास्तम्भापतानकशिरोग्रहकर्णशूलानि भवन्ति । (५।२)
tatra kālikāyāṃ jvaro dāhaḥ śvayathurvedanā ca bhavati marmarikāyāṃ vedanā jvaro granthayaś ca lohitikāyāṃ manyāstambhāpatānakaśirograhakarṇaśūlāni bhavanti |
क्लिष्टजिह्माप्रशस्तसूचीव्यधाद् गाढतरवर्तित्वाद् दोषसमुदायाद् अप्रशस्तव्यधाद् वा यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र वर्तिम् उपहृत्याशु मधुकैरण्डमूलमञ्जिष्ठायवतिलकल्कैर् मधुघृतप्रगाढैर् आलेपयेत्तावद्यावत् सुरूढ इति सुरूढं चैनं पुनर्विध्येत् विधानं तु पूर्वोक्तमेव ॥ (६।१)
kliṣṭajihmāpraśastasūcīvyadhād gāḍhataravartitvād doṣasamudāyād apraśastavyadhād vā yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra vartim upahṛtyāśu madhukairaṇḍamūlamañjiṣṭhāyavatilakalkair madhughṛtapragāḍhair ālepayettāvadyāvat surūḍha iti surūḍhaṃ cainaṃ punarvidhyet vidhānaṃ tu pūrvoktameva ||
तत्र सम्यग्विद्धमामतैलेन परिषेचयेत् त्र्यहात्त्र्यहाच् च वर्तिं स्थूलतरां दद्यात् परिषेकं च तमेव ॥ (७।१)
tatra samyagviddhamāmatailena pariṣecayet tryahāttryahāc ca vartiṃ sthūlatarāṃ dadyāt pariṣekaṃ ca tameva ||
अथ व्यपगतदोषोपद्रवे कर्णे वर्धनार्थं लघु वर्धनकं कुर्यात् ॥ (८।१)
atha vyapagatadoṣopadrave karṇe vardhanārthaṃ laghu vardhanakaṃ kuryāt ||
एवं विवर्धितः कर्णश्छिद्यते तु द्विधा नृणाम् । (९।१)
evaṃ vivardhitaḥ karṇaśchidyate tu dvidhā nṛṇām |
तद्यथा नेमिसंधानक उत्पलभेद्यको वल्लूरक आसङ्गिमो गण्डकर्ण आहार्यो निर्वेधिमो व्यायोजिमः कपाटसंधिको ऽर्धकपाटसंधिकः संक्षिप्तो हीनकर्णो वल्लीकर्णो यष्टिकर्णः काकौष्ठक इति । (१०।२)
tadyathā nemisaṃdhānaka utpalabhedyako vallūraka āsaṅgimo gaṇḍakarṇa āhāryo nirvedhimo vyāyojimaḥ kapāṭasaṃdhiko 'rdhakapāṭasaṃdhikaḥ saṃkṣipto hīnakarṇo vallīkarṇo yaṣṭikarṇaḥ kākauṣṭhaka iti |
तेषु पृथुलायतसमोभयपालिर् नेमिसंधानकः वृत्तायतसमोभयपालिरुत्पलभेद्यकः ह्रस्ववृत्तसमोभयपालिर् वल्लूरकः अभ्यन्तरदीर्घैकपालिरासङ्गिमः बाह्यदीर्घैकपालिर् गण्डकर्णः अपालिरुभयतो ऽप्याहार्यः पीठोपमपालिरुभयतः स्थूलाणुसमविषमपालिर् व्यायोजिमः क्षीणपुत्रिकाश्रितो अभ्यन्तरदीर्घैकपालिरितराल्पपालिः निर्वेधिमः कपाटसंधिकः बाह्यदीर्घैकपालिर् इतराल्पपालिर् अर्धकपाटसंधिकः । (१०।३)
teṣu pṛthulāyatasamobhayapālir nemisaṃdhānakaḥ vṛttāyatasamobhayapālirutpalabhedyakaḥ hrasvavṛttasamobhayapālir vallūrakaḥ abhyantaradīrghaikapālirāsaṅgimaḥ bāhyadīrghaikapālir gaṇḍakarṇaḥ apālirubhayato 'pyāhāryaḥ pīṭhopamapālirubhayataḥ sthūlāṇusamaviṣamapālir vyāyojimaḥ kṣīṇaputrikāśrito abhyantaradīrghaikapāliritarālpapāliḥ nirvedhimaḥ kapāṭasaṃdhikaḥ bāhyadīrghaikapālir itarālpapālir ardhakapāṭasaṃdhikaḥ |
तत्र दशैते कर्णबन्धविकल्पाः साध्याः तेषां स्वनामभिर् एवाकृतयः प्रायेण व्याख्याताः । (१०।४)
tatra daśaite karṇabandhavikalpāḥ sādhyāḥ teṣāṃ svanāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ |
तत्र शुष्कशष्कुलिरुत्सन्नपालिरितराल्पपालिः संक्षिप्तः अनधिष्ठानपालिः पर्यन्तयोः क्षीणमांसो हीनकर्णः तनुविषमाल्पपालिर्वल्लीकर्णः ग्रथितमांसस्तब्धसिरासंततसूक्ष्मपालिर् यष्टिकर्णः निर्मांससंक्षिप्ताग्राल्पशोणितपालिः काकौष्ठक इति । (१०।६)
tatra śuṣkaśaṣkulirutsannapāliritarālpapāliḥ saṃkṣiptaḥ anadhiṣṭhānapāliḥ paryantayoḥ kṣīṇamāṃso hīnakarṇaḥ tanuviṣamālpapālirvallīkarṇaḥ grathitamāṃsastabdhasirāsaṃtatasūkṣmapālir yaṣṭikarṇaḥ nirmāṃsasaṃkṣiptāgrālpaśoṇitapāliḥ kākauṣṭhaka iti |
बद्धेष्वपि तु शोफदाहरागपाकपिडकास्रावयुक्ता न सिद्धिम् उपयान्ति ॥ (१०।७)
baddheṣvapi tu śophadāharāgapākapiḍakāsrāvayuktā na siddhim upayānti ||
कर्णपीठं समे मध्ये तस्य विद्ध्वा विवर्धयेत् ॥ (११।३)
karṇapīṭhaṃ same madhye tasya viddhvā vivardhayet ||
बाह्यायामिह दीर्घायां संधिराभ्यन्तरो भवेत् । (१२।१)
bāhyāyāmiha dīrghāyāṃ saṃdhirābhyantaro bhavet |
आभ्यन्तरायां दीर्घायां बाह्यसंधिरुदाहृतः ॥ (१२।२)
ābhyantarāyāṃ dīrghāyāṃ bāhyasaṃdhirudāhṛtaḥ ||
एकैव तु भवेत् पालिः स्थूला पृथ्वी स्थिरा च या । (१३।१)
ekaiva tu bhavet pāliḥ sthūlā pṛthvī sthirā ca yā |
तां द्विधा पाटयित्वा तु छित्त्वा चोपरि संधयेत् ॥ (१३।२)
tāṃ dvidhā pāṭayitvā tu chittvā copari saṃdhayet ||
कर्णपालीम् अपालेस्तु कुर्यान्निर्लिख्य शास्त्रवित् ॥ (१४।२)
karṇapālīm apālestu kuryānnirlikhya śāstravit ||
अतोऽन्यतमं बन्धं चिकीर्षुर् अग्रोपहरणीयोक्तोपसंभृतसम्भारं विशेषतश्चात्रोपहरेत् सुरामण्डं क्षीरमुदकं धान्याम्लं कपालचूर्णं चेति । (१५।१)
ato'nyatamaṃ bandhaṃ cikīrṣur agropaharaṇīyoktopasaṃbhṛtasambhāraṃ viśeṣataścātropaharet surāmaṇḍaṃ kṣīramudakaṃ dhānyāmlaṃ kapālacūrṇaṃ ceti |
ततो ऽङ्गनां पुरुषं वा ग्रथितकेशान्तं लघु भुक्तवन्तमाप्तैः सुपरिगृहीतं च कृत्वा बन्धम् उपधार्य छेद्यभेद्यलेख्यव्यधनैर् उपपन्नैर् उपपाद्य कर्णशोणितमवेक्ष्य दुष्टमदुष्टं वेति तत्र वातदुष्टे धान्याम्लोष्णोदकाभ्यां पित्तदुष्टे शीतोदकपयोभ्यां श्लेष्मदुष्टे सुरामण्डोष्णोदकाभ्यां प्रक्षाल्य कर्णौ पुनरवलिख्यानुन्नतमहीनम् अविषमं च कर्णसंधिं संनिवेश्य स्थितरक्तं संदध्यात् । (१५।२)
tato 'ṅganāṃ puruṣaṃ vā grathitakeśāntaṃ laghu bhuktavantamāptaiḥ suparigṛhītaṃ ca kṛtvā bandham upadhārya chedyabhedyalekhyavyadhanair upapannair upapādya karṇaśoṇitamavekṣya duṣṭamaduṣṭaṃ veti tatra vātaduṣṭe dhānyāmloṣṇodakābhyāṃ pittaduṣṭe śītodakapayobhyāṃ śleṣmaduṣṭe surāmaṇḍoṣṇodakābhyāṃ prakṣālya karṇau punaravalikhyānunnatamahīnam aviṣamaṃ ca karṇasaṃdhiṃ saṃniveśya sthitaraktaṃ saṃdadhyāt |
ततो मधुघृतेनाभ्यज्य पिचुप्लोतयोर् अन्यतरेणावगुण्ठ्य सूत्रेणानवगाढम् अनतिशिथिलं च बद्ध्वा कपालचूर्णेनावकीर्याचारिकम् उपदिशेद्द्विव्रणीयोक्तेन च विधानेनोपचरेत् ॥ (१५।३)
tato madhughṛtenābhyajya picuplotayor anyatareṇāvaguṇṭhya sūtreṇānavagāḍham anatiśithilaṃ ca baddhvā kapālacūrṇenāvakīryācārikam upadiśeddvivraṇīyoktena ca vidhānenopacaret ||
व्यवायमग्निसंतापं वाक्श्रमं च विवर्जयेत् ॥ (१६।३)
vyavāyamagnisaṃtāpaṃ vākśramaṃ ca vivarjayet ||
न चाशुद्धरक्तमतिप्रवृत्तरक्तं क्षीणरक्तं वा संदध्यात् । (१७।१)
na cāśuddharaktamatipravṛttaraktaṃ kṣīṇaraktaṃ vā saṃdadhyāt |
स हि वातदुष्टे रक्ते रूढो ऽपि परिपुटनवान् पित्तदुष्टे दाहपाकरागवेदनावान् श्लेष्मदुष्टे स्तब्धः कण्डूमान् अतिप्रवृत्तरक्ते श्यावशोफवान् क्षीणो ऽल्पमांसो न वृद्धिम् उपैति ॥ (१७।२)
sa hi vātaduṣṭe rakte rūḍho 'pi paripuṭanavān pittaduṣṭe dāhapākarāgavedanāvān śleṣmaduṣṭe stabdhaḥ kaṇḍūmān atipravṛttarakte śyāvaśophavān kṣīṇo 'lpamāṃso na vṛddhim upaiti ||
आमतैलेन त्रिरात्रं परिषेचयेत् त्रिरात्राच्च पिचुं परिवर्तयेत् । (१८।१)
āmatailena trirātraṃ pariṣecayet trirātrācca picuṃ parivartayet |
स यदा सुरूढो निरुपद्रवः सवर्णो भवति तदैनं शनैःशनैर् अभिवर्धयेत् । (१८।२)
sa yadā surūḍho nirupadravaḥ savarṇo bhavati tadainaṃ śanaiḥśanair abhivardhayet |
अतो ऽन्यथा संरम्भदाहपाकरागवेदनावान् पुनश्छिद्यते वा ॥ (१८।३)
ato 'nyathā saṃrambhadāhapākarāgavedanāvān punaśchidyate vā ||
अथास्याप्रदुष्टस्याभिवर्धनार्थम् अभ्यङ्गः । (१९।१)
athāsyāpraduṣṭasyābhivardhanārtham abhyaṅgaḥ |
तद्यथा गोधाप्रतुदविष्किरानूपौदकवसामज्जानौ पयः सर्पिस्तैलं गौरसर्षपजं च यथालाभं संभृत्यार्कालर्कबलातिबलानन्तापामार्गाश्वगन्धाविदारिगन्धाक्षीरशुक्लाजलशूकमधुरवर्गपयस्याप्रतिवापं तैलं वा पाचयित्वा स्वनुगुप्तं निदध्यात् ॥ (१९।२)
tadyathā godhāpratudaviṣkirānūpaudakavasāmajjānau payaḥ sarpistailaṃ gaurasarṣapajaṃ ca yathālābhaṃ saṃbhṛtyārkālarkabalātibalānantāpāmārgāśvagandhāvidārigandhākṣīraśuklājalaśūkamadhuravargapayasyāprativāpaṃ tailaṃ vā pācayitvā svanuguptaṃ nidadhyāt ||
स्वेदितोन्मर्दितं कर्णं स्नेहेनैतेन योजयेत् । (२०।१)
sveditonmarditaṃ karṇaṃ snehenaitena yojayet |
यवाश्वगन्धायष्ट्याह्वैस्तिलैश्चोद्वर्तनं हितम् । (२१।१)
yavāśvagandhāyaṣṭyāhvaistilaiścodvartanaṃ hitam |
शतावर्यश्वगन्धाभ्यां पयस्यैरण्डजीवनैः ॥ (२१।२)
śatāvaryaśvagandhābhyāṃ payasyairaṇḍajīvanaiḥ ||
तैलं विपक्वं सक्षीरमभ्यङ्गात् पालिवर्धनम् । (२२।१)
tailaṃ vipakvaṃ sakṣīramabhyaṅgāt pālivardhanam |
ये तु कर्णा न वर्धन्ते स्वेदस्नेहोपपादिताः ॥ (२२।२)
ye tu karṇā na vardhante svedasnehopapāditāḥ ||
तेषामपाङ्गदेशे तु कुर्यात् प्रच्छानम् एव तु । (२३।१)
teṣāmapāṅgadeśe tu kuryāt pracchānam eva tu |
बाह्यच्छेदं न कुर्वीत व्यापदः स्युस्ततो ध्रुवाः ॥ (२३।२)
bāhyacchedaṃ na kurvīta vyāpadaḥ syustato dhruvāḥ ||
बद्धमात्रं तु यः कर्णं सहसैवाभिवर्धयेत् । (२४।१)
baddhamātraṃ tu yaḥ karṇaṃ sahasaivābhivardhayet |
आमकोशी समाध्मातः क्षिप्रम् एव विमुच्यते ॥ (२४।२)
āmakośī samādhmātaḥ kṣipram eva vimucyate ||
जातरोमा सुवर्त्मा च श्लिष्टसंधिः समः स्थिरः । (२५।१)
jātaromā suvartmā ca śliṣṭasaṃdhiḥ samaḥ sthiraḥ |
सुरूढो ऽवेदनो यश् च तं कर्णं वर्धयेच्छनैः ॥ (२५।२)
surūḍho 'vedano yaś ca taṃ karṇaṃ vardhayecchanaiḥ ||
अमिताः कर्णबन्धास्तु विज्ञेयाः कुशलैर् इह । (२६।१)
amitāḥ karṇabandhāstu vijñeyāḥ kuśalair iha |
यो यथा सुविशिष्टः स्यात्तं तथा विनियोजयेत् ॥ (२६।२)
yo yathā suviśiṣṭaḥ syāttaṃ tathā viniyojayet ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.