Su, 1, 40
Select a line for its word-by-word analysis.
अथातो द्रव्यरसगुणवीर्यविपाकविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)
athāto dravyarasaguṇavīryavipākavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
१। मेइनुन्ग्: द्रव्य इस्त् दस् Wइछ्तिग्स्तेकेचिदाचार्या ब्रुवते द्रव्यं प्रधानं कस्मात् व्यवस्थितत्वात् इह खलु द्रव्यं व्यवस्थितं न रसादयः यथा आमे फले ये रसादयस्ते पक्वे न सन्ति नित्यत्वाच् च नित्यं हि द्रव्यमनित्या गुणाः यथा कल्कादिप्रविभागः स एव सम्पन्नरसगन्धो व्यापन्नरसगन्धो वा भवति स्वजात्यवस्थानाच् च यथा हि पार्थिवं द्रव्यमन्यभावं न गच्छत्येवं शेषाणि पञ्चेन्द्रियग्रहणाच्च पञ्चभिर् इन्द्रियैर् गृह्यते द्रव्यं न रसादयः आश्रयत्वाच्च द्रव्यमाश्रिता रसादयो भवन्ति आरम्भसामर्थ्याच्च द्रव्याश्रित आरम्भः यथा विदारिगन्धादिमाहृत्य संक्षुद्य विपचेदित्येवमादिषु न रसादिष्वारम्भः शास्त्रप्रामाण्याच् च शास्त्रे हि द्रव्यं प्रधानम् उपदेशे हि योगानां यथा मातुलुङ्गाग्निमन्थौ चेत्यादौ न रसादय उपदिश्यन्ते क्रमापेक्षितत्वाच् च रसादीनां रसादयो हि द्रव्यक्रममपेक्षन्ते यथा तरुणे तरुणाः सम्पूर्णे सम्पूर्णा इति एकदेशसाध्यत्वाच्च द्रव्याणाम् एकदेशेनापि व्याधयः साध्यन्ते यथा महावृक्षक्षीरेणेति तस्माद् द्रव्यं प्रधानम् । (३।१)
1. meinung: dravya ist das Wichtigstekecidācāryā bruvate dravyaṃ pradhānaṃ kasmāt vyavasthitatvāt iha khalu dravyaṃ vyavasthitaṃ na rasādayaḥ yathā āme phale ye rasādayaste pakve na santi nityatvāc ca nityaṃ hi dravyamanityā guṇāḥ yathā kalkādipravibhāgaḥ sa eva sampannarasagandho vyāpannarasagandho vā bhavati svajātyavasthānāc ca yathā hi pārthivaṃ dravyamanyabhāvaṃ na gacchatyevaṃ śeṣāṇi pañcendriyagrahaṇācca pañcabhir indriyair gṛhyate dravyaṃ na rasādayaḥ āśrayatvācca dravyamāśritā rasādayo bhavanti ārambhasāmarthyācca dravyāśrita ārambhaḥ yathā vidārigandhādimāhṛtya saṃkṣudya vipacedityevamādiṣu na rasādiṣvārambhaḥ śāstraprāmāṇyāc ca śāstre hi dravyaṃ pradhānam upadeśe hi yogānāṃ yathā mātuluṅgāgnimanthau cetyādau na rasādaya upadiśyante kramāpekṣitatvāc ca rasādīnāṃ rasādayo hi dravyakramamapekṣante yathā taruṇe taruṇāḥ sampūrṇe sampūrṇā iti ekadeśasādhyatvācca dravyāṇām ekadeśenāpi vyādhayaḥ sādhyante yathā mahāvṛkṣakṣīreṇeti tasmād dravyaṃ pradhānam |
द्रव्यलक्षणं तु क्रियागुणवत् समवायिकारणम् इति ॥ (३।३)
dravyalakṣaṇaṃ tu kriyāguṇavat samavāyikāraṇam iti ||
२। मेइनुन्ग्: रस हौप्त्सछेनेत्याहुरन्ये रसास्तु प्रधानं कस्मात् आगमात् आगमो हि शास्त्रम् उच्यते शास्त्रे हि रसा अधिकृताः यथा रसायत्त आहार इति तस्मिंश् च प्राणाः उपदेशाच् च उपदिश्यन्ते हि रसाः यथा मधुराम्ललवणा वातं शमयन्ति अनुमानाच्च रसेन ह्यनुमीयते द्रव्यं यथा मधुरमिति ऋषिवचनाच्च ऋषिवचनं वेदो यथा किंचिदिज्यार्थं मधुरमाहरेदिति तस्माद् रसाः प्रधानं रसेषु गुणसंज्ञा । (४।१)
2. meinung: rasa Hauptsachenetyāhuranye rasāstu pradhānaṃ kasmāt āgamāt āgamo hi śāstram ucyate śāstre hi rasā adhikṛtāḥ yathā rasāyatta āhāra iti tasmiṃś ca prāṇāḥ upadeśāc ca upadiśyante hi rasāḥ yathā madhurāmlalavaṇā vātaṃ śamayanti anumānācca rasena hyanumīyate dravyaṃ yathā madhuramiti ṛṣivacanācca ṛṣivacanaṃ vedo yathā kiṃcidijyārthaṃ madhuramāharediti tasmād rasāḥ pradhānaṃ raseṣu guṇasaṃjñā |
इहौषधकर्माण्य् ऊर्ध्वाधोभागोभयभागसंशोधनसंशमनसंग्राहकाग्निदीपनपीडनलेखनबृंहणरसायनवाजीकरणश्वयथुकरविलयनदहनदारणमादनप्राणघ्नविषप्रशमनानि वीर्यप्राधान्याद्भवन्ति । (५।३)
ihauṣadhakarmāṇy ūrdhvādhobhāgobhayabhāgasaṃśodhanasaṃśamanasaṃgrāhakāgnidīpanapīḍanalekhanabṛṃhaṇarasāyanavājīkaraṇaśvayathukaravilayanadahanadāraṇamādanaprāṇaghnaviṣapraśamanāni vīryaprādhānyādbhavanti |
वीर्य = उष्ण, शीततच्च वीर्यं द्विविधमुष्णं शीतं च अग्नीषोमीयत्वाज्जगतः । (५।४)
vīrya = uṣṇa, śītatacca vīryaṃ dvividhamuṣṇaṃ śītaṃ ca agnīṣomīyatvājjagataḥ |
केचिदष्टविधमाहुः शीतमुष्णं स्निग्धं रूक्षं विशदं पिच्छिलं मृदु तीक्ष्णं चेति । (५।५)
kecidaṣṭavidhamāhuḥ śītamuṣṇaṃ snigdhaṃ rūkṣaṃ viśadaṃ picchilaṃ mṛdu tīkṣṇaṃ ceti |
एतानि वीर्याणि स्वबलगुणोत्कर्षाद् रसम् अभिभूयात्मकर्म कुर्वन्ति । (५।६)
etāni vīryāṇi svabalaguṇotkarṣād rasam abhibhūyātmakarma kurvanti |
यथा तावन्महत्पञ्चमूलं कषायं तिक्तानुरसं वातं शमयति उष्णवीर्यत्वात् तथा कुलत्थः कषायः कटुकः पलाण्डुः स्नेहभावाच् च मधुरश्चेक्षुरसो वातं वर्धयति शीतवीर्यत्वात् कटुका पिप्पली पित्तं शमयति मृदुशीतवीर्यत्वात् अम्लमामलकं लवणं सैन्धवं च तिक्ता काकमाची पित्तं वर्धयति उष्णवीर्यत्वात् मधुरा मत्स्याश् च कटुकं मूलकं श्लेष्माणं शमयति रूक्षवीर्यत्वात् मधुरं क्षौद्रं च तदेतन्निदर्शनमात्रमुक्तम् ॥ (५।७)
yathā tāvanmahatpañcamūlaṃ kaṣāyaṃ tiktānurasaṃ vātaṃ śamayati uṣṇavīryatvāt tathā kulatthaḥ kaṣāyaḥ kaṭukaḥ palāṇḍuḥ snehabhāvāc ca madhuraścekṣuraso vātaṃ vardhayati śītavīryatvāt kaṭukā pippalī pittaṃ śamayati mṛduśītavīryatvāt amlamāmalakaṃ lavaṇaṃ saindhavaṃ ca tiktā kākamācī pittaṃ vardhayati uṣṇavīryatvāt madhurā matsyāś ca kaṭukaṃ mūlakaṃ śleṣmāṇaṃ śamayati rūkṣavīryatvāt madhuraṃ kṣaudraṃ ca tadetannidarśanamātramuktam ||
रौक्ष्यलाघवशैत्यानि न ते हन्युः समीरणम् ॥ (६।३)
raukṣyalāghavaśaityāni na te hanyuḥ samīraṇam ||
तैक्ष्ण्यौष्ण्यलघुताश् चैव न ते तत्कर्मकारिणः ॥ (७।२)
taikṣṇyauṣṇyalaghutāś caiva na te tatkarmakāriṇaḥ ||
४। विपाकनेत्याहुरन्ये विपाकः प्रधानम् इति । (१०।१)
4. vipākanetyāhuranye vipākaḥ pradhānam iti |
कस्मात् सम्यङ्मिथ्याविपाकत्वात् इह सर्वद्रव्याण्यभ्यवहृतानि सम्यङ्मिथ्याविपक्वानि गुणं दोषं वा जनयन्ति । (१०।२)
kasmāt samyaṅmithyāvipākatvāt iha sarvadravyāṇyabhyavahṛtāni samyaṅmithyāvipakvāni guṇaṃ doṣaṃ vā janayanti |
विपाक:: नुम्बेर् ओड़् ~तत्राहुरन्ये प्रति रसं पाक इति । (१०।३)
vipāka:: number of ~tatrāhuranye prati rasaṃ pāka iti |
केचित् त्रिविधम् इच्छन्ति मधुरमम्लं कटुकं चेति । (१०।४)
kecit trividham icchanti madhuramamlaṃ kaṭukaṃ ceti |
तत्तु न सम्यक् भूतगुणादामाच्चान्यो ऽम्लो विपाको नास्ति पित्तं हि विदग्धम् अम्लताम् उपैत्यग्नेर् मन्दत्वात् यद्येवं लवणो ऽप्यन्यः पाको भविष्यति श्लेष्मा हि विदग्धो लवणताम् उपैतीति । (१०।५)
tattu na samyak bhūtaguṇādāmāccānyo 'mlo vipāko nāsti pittaṃ hi vidagdham amlatām upaityagner mandatvāt yadyevaṃ lavaṇo 'pyanyaḥ pāko bhaviṣyati śleṣmā hi vidagdho lavaṇatām upaitīti |
मधुरो मधुरस्याम्लो ऽम्लस्यैवं सर्वेषामिति केचिदाहुः दृष्टान्तं चोपदिशन्ति यथा तावत् क्षीरम् उखागतं पच्यमानं मधुरम् एव स्यात्तथा शालियवमुद्गादयः प्रकीर्णाः स्वभावमुत्तरकाले ऽपि न परित्यजन्ति तद्वदिति । (१०।६)
madhuro madhurasyāmlo 'mlasyaivaṃ sarveṣāmiti kecidāhuḥ dṛṣṭāntaṃ copadiśanti yathā tāvat kṣīram ukhāgataṃ pacyamānaṃ madhuram eva syāttathā śāliyavamudgādayaḥ prakīrṇāḥ svabhāvamuttarakāle 'pi na parityajanti tadvaditi |
केचिद्वदन्ति अबलवन्तो बलवतां वशमायान्तीति । (१०।७)
kecidvadanti abalavanto balavatāṃ vaśamāyāntīti |
विपाक:: गुरु, लघुआगमे हि द्विविध एव पाको मधुरः कटुकश् च । (१०।९)
vipāka:: guru, laghuāgame hi dvividha eva pāko madhuraḥ kaṭukaś ca |
तयोर् मधुराख्यो गुरुः कटुकाख्यो लघुर् इति । (१०।१०)
tayor madhurākhyo guruḥ kaṭukākhyo laghur iti |
तत्र पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानां द्वैविध्यं भवति गुणसाधर्म्याद् गुरुता लघुता च पृथिव्यापश् च गुर्व्यः शेषाणि लघूनि तस्माद् द्विविध एव पाक इति ॥ (१०।११)
tatra pṛthivyaptejovāyvākāśānāṃ dvaividhyaṃ bhavati guṇasādharmyād gurutā laghutā ca pṛthivyāpaś ca gurvyaḥ śeṣāṇi laghūni tasmād dvividha eva pāka iti ||
द्रव्येषु पच्यमानेषु येष्वम्बुपृथिवीगुणाः । (११।२)
dravyeṣu pacyamāneṣu yeṣvambupṛthivīguṇāḥ |
निर्वर्तन्ते ऽधिकास्तत्र पाको मधुर उच्यते ॥ (११।३)
nirvartante 'dhikāstatra pāko madhura ucyate ||
निर्वर्तन्ते ऽधिकास्तत्र पाकः कटुक उच्यते ॥ (१२।२)
nirvartante 'dhikāstatra pākaḥ kaṭuka ucyate ||
चतुर्णाम् अपि सामग्र्यमिच्छन्त्यत्र विपश्चितः ॥ (१३।२)
caturṇām api sāmagryamicchantyatra vipaścitaḥ ||
तद्द्रव्यमात्मना किंचित्किंचिद्वीर्येण सेवितम् । (१४।१)
taddravyamātmanā kiṃcitkiṃcidvīryeṇa sevitam |
किंचिद्रसविपाकाभ्यां दोषं हन्ति करोति वा ॥ (१४।२)
kiṃcidrasavipākābhyāṃ doṣaṃ hanti karoti vā ||
पाको नास्ति विना वीर्याद्वीर्यं नास्ति विना रसात् । (१५।१)
pāko nāsti vinā vīryādvīryaṃ nāsti vinā rasāt |
रसो नास्ति विना द्रव्याद्द्रव्यं श्रेष्ठतमं स्मृतम् ॥ (१५।२)
raso nāsti vinā dravyāddravyaṃ śreṣṭhatamaṃ smṛtam ||
जन्म तु द्रव्यरसयोर् अन्योन्यापेक्षिकं स्मृतम् । (१६।१)
janma tu dravyarasayor anyonyāpekṣikaṃ smṛtam |
अन्योन्यापेक्षिकं जन्म यथा स्याद्देहदेहिनोः ॥ (१६।२)
anyonyāpekṣikaṃ janma yathā syāddehadehinoḥ ||
वीर्यसंज्ञा गुणा ये ऽष्टौ ते ऽपि द्रव्याश्रयाः स्मृताः । (१७।१)
vīryasaṃjñā guṇā ye 'ṣṭau te 'pi dravyāśrayāḥ smṛtāḥ |
रसेषु न भवन्त्येते निर्गुणास्तु गुणाः स्मृताः ॥ (१७।२)
raseṣu na bhavantyete nirguṇāstu guṇāḥ smṛtāḥ ||
द्रव्ये द्रव्याणि यस्माद्धि विपच्यन्ते न षड्रसाः । (१८।१)
dravye dravyāṇi yasmāddhi vipacyante na ṣaḍrasāḥ |
श्रेष्ठं द्रव्यमतो ज्ञेयं शेषा भावास्तदाश्रयाः ॥ (१८।२)
śreṣṭhaṃ dravyamato jñeyaṃ śeṣā bhāvāstadāśrayāḥ ||
अमीमांस्यान्यचिन्त्यानि प्रसिद्धानि स्वभावतः । (१९।१)
amīmāṃsyānyacintyāni prasiddhāni svabhāvataḥ |
मेदिच्। सुब्स्तन्चेस्:: एइग्। जेन्सेइत्स् देर् लोगिकागमेनोपयोज्यानि भेषजानि विचक्षणैः ॥ (१९।२)
medic. substances:: Eig. jenseits der Logikāgamenopayojyāni bheṣajāni vicakṣaṇaiḥ ||
प्रत्यक्षलक्षणफलाः प्रसिद्धाश् च स्वभावतः । (२०।१)
pratyakṣalakṣaṇaphalāḥ prasiddhāś ca svabhāvataḥ |
नौषधीर्हेतुभिर् विद्वान् परीक्षेत कथंचन ॥ (२०।२)
nauṣadhīrhetubhir vidvān parīkṣeta kathaṃcana ||
सहस्रेणापि हेतूनां नाम्बष्ठादिर् विरेचयेत् । (२१।१)
sahasreṇāpi hetūnāṃ nāmbaṣṭhādir virecayet |
तस्मात् तिष्ठेत्तु मतिमानागमे न तु हेतुषु ॥ (२१।२)
tasmāt tiṣṭhettu matimānāgame na tu hetuṣu ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.