Su, 1, 20
Select a line for its word-by-word analysis.
ग्तेबेउर्तेइलुन्ग् वोन् नह्रुन्ग्यद्वायोः पथ्यं तत् पित्तस्यापथ्यमित्यनेन हेतुना न किंचिद्द्रव्यमेकान्तेन हितमहितं वास्तीति केचिदाचार्या ब्रुवते । (३।१)
Gtebeurteilung von Nahrungyadvāyoḥ pathyaṃ tat pittasyāpathyamityanena hetunā na kiṃciddravyamekāntena hitamahitaṃ vāstīti kecidācāryā bruvate |
इह खलु यस्माद्द्रव्याणि स्वभावतः संयोगतश्चैकान्तहितान्येकान्ताहितानि हिताहितानि च भवन्ति ॥ (३।३)
iha khalu yasmāddravyāṇi svabhāvataḥ saṃyogataścaikāntahitānyekāntāhitāni hitāhitāni ca bhavanti ||
हिताहारतत्र एकान्तहितानि जातिसात्म्यात् सलिलघृतदुग्धौदनप्रभृतीनि एकान्ताहितानि तु दहनपचनमारणादिषु प्रवृत्तान्यग्निक्षारविषादीनि संयोगादपराणि विषतुल्यानि भवन्ति हिताहितानि तु यद्वायोः पथ्यं तत्पित्तस्यापथ्यम् इति ॥ (४।१)
hitāhāratatra ekāntahitāni jātisātmyāt salilaghṛtadugdhaudanaprabhṛtīni ekāntāhitāni tu dahanapacanamāraṇādiṣu pravṛttānyagnikṣāraviṣādīni saṃyogādaparāṇi viṣatulyāni bhavanti hitāhitāni tu yadvāyoḥ pathyaṃ tatpittasyāpathyam iti ||
अतः सर्वप्राणिनामयमाहारार्थं वर्ग उपदिश्यते तद्यथा रक्तशलिषष्टिककङ्गुकमुकुन्दकपाण्डुकपीतकप्रमोदककालकासनपुष्पककर्दमकशकुनाहृतसुगन्धककलमनीवारकोद्रवोद्दालकश्यामाकगोधूमवेणुयवादय एणहरिणकुरङ्गमृगमातृकाश्वदंष्ट्राकरालक्रकरकपोतलावतित्तिरिकपिञ्जलवर्तीरवर्तिकादीनां मांसानि मुद्गवनमुद्गमकुष्ठकलायमसूरमङ्गल्यचणकहरेण्वाढकीसतीनाः चिल्लिवास्तुकसुनिषण्णकजीवन्तीतण्डुलीयकमण्डूकपर्ण्यः गव्यं घृतं सैन्धवदाडिमामलकमित्येष वर्गः सर्वप्राणिनां सामान्यतः पथ्यतमः ॥ (५।१)
ataḥ sarvaprāṇināmayamāhārārthaṃ varga upadiśyate tadyathā raktaśaliṣaṣṭikakaṅgukamukundakapāṇḍukapītakapramodakakālakāsanapuṣpakakardamakaśakunāhṛtasugandhakakalamanīvārakodravoddālakaśyāmākagodhūmaveṇuyavādaya eṇahariṇakuraṅgamṛgamātṛkāśvadaṃṣṭrākarālakrakarakapotalāvatittirikapiñjalavartīravartikādīnāṃ māṃsāni mudgavanamudgamakuṣṭhakalāyamasūramaṅgalyacaṇakahareṇvāḍhakīsatīnāḥ cillivāstukasuniṣaṇṇakajīvantītaṇḍulīyakamaṇḍūkaparṇyaḥ gavyaṃ ghṛtaṃ saindhavadāḍimāmalakamityeṣa vargaḥ sarvaprāṇināṃ sāmānyataḥ pathyatamaḥ ||
हेइल्समेस् वेर्हल्तेन्तथा ब्रह्मचर्यनिवातशयनोष्णोदकस्नाननिशास्वप्नव्यायामाश् चैकान्ततः पथ्यतमाः ॥ (६।१)
heilsames verhaltentathā brahmacaryanivātaśayanoṣṇodakasnānaniśāsvapnavyāyāmāś caikāntataḥ pathyatamāḥ ||
एकान्तहितान्येकान्ताहितानि च प्रागुपदिष्टानि हिताहितानि तु यद्वायोः पथ्यं तत्पित्तस्यापथ्यम् इति ॥ (७।१)
ekāntahitānyekāntāhitāni ca prāgupadiṣṭāni hitāhitāni tu yadvāyoḥ pathyaṃ tatpittasyāpathyam iti ||
संयोगाद् अहितानि (इ)संयोगतस्त्वपराणि विषतुल्यानि भवन्ति । (८।१)
saṃyogād ahitāni (I)saṃyogatastvaparāṇi viṣatulyāni bhavanti |
तद्यथा वल्लीफलकवककरीराम्लफललवणकुलत्थपिण्याकदधितैलविरोहिपिष्टशुष्कशाकाजाविकमांसमद्यजाम्बवचिलिचिममत्स्यगोधावराहांश् च नैकध्यमश्नीयात् पयसा ॥ (८।२)
tadyathā vallīphalakavakakarīrāmlaphalalavaṇakulatthapiṇyākadadhitailavirohipiṣṭaśuṣkaśākājāvikamāṃsamadyajāmbavacilicimamatsyagodhāvarāhāṃś ca naikadhyamaśnīyāt payasā ||
वोर्लौड़् ज़ुम् वेर्स्छ्रेइबेन् वोन् मेदिज़िन्रोगं सात्म्यं च देशं च कालं देहं च बुद्धिमान् । (९।१)
vorlauf zum verschreiben von medizinrogaṃ sātmyaṃ ca deśaṃ ca kālaṃ dehaṃ ca buddhimān |
अवेक्ष्याग्न्यादिकान् भावान् रोगवृत्तेः प्रयोजयेत् ॥ (९।२)
avekṣyāgnyādikān bhāvān rogavṛtteḥ prayojayet ||
wएइतेरे थेओरिएन् ज़ु हिताहित (???)अवस्थान्तरबाहुल्याद्रोगादीनां व्यवस्थितम् । (१०।१)
weitere Theorien zu hitāhita (???)avasthāntarabāhulyādrogādīnāṃ vyavasthitam |
द्रव्यं नेच्छन्ति भिषज इच्छन्ति स्वस्थरक्षणे ॥ (१०।२)
dravyaṃ necchanti bhiṣaja icchanti svastharakṣaṇe ||
दुग्धस्यैकान्तहिततां विषमेकान्ततो ऽहितम् ॥ (११।२)
dugdhasyaikāntahitatāṃ viṣamekāntato 'hitam ||
एकान्तहिततां विद्धि वत्स सुश्रुत नान्यथा ॥ (१२।२)
ekāntahitatāṃ viddhi vatsa suśruta nānyathā ||
संयोगाद् अहितानि (इइ)अतो ऽन्यान्यपि संयोगादहितानि वक्ष्यामः नवविरूढधान्यैर् वसामधुपयोगुडमाषैर् वा ग्राम्यानूपौदकपिशितादीनि नाभ्यवहरेत् न पयोमधुभ्यां रोहिणीशाकं जातुकशाकं वाश्नीयात् बलाकां वारुणीकुल्माषाभ्यां काकमाचीं पिप्पलीमरिचाभ्यां नाडीभङ्गशाककुक्कुटदधीनि च नैकध्यं मधु चोष्णोदकानुपानं पित्तेन चाममांसानि सुराकृशरापायसांश् च नैकध्यं सौवीरकेण सह तिलशष्कुलीं मत्स्यैः सहेक्षुविकारान् गुडेन काकमाचीं मधुना मूलकं गुडेन वाराहं मधुना च सह विरुद्धं क्षीरेण मूलकमाम्रजाम्बवश्वाविच्छूकरगोधाश्च सर्वांश् च मत्स्यान् पयसा विशेषेण चिलिचिमं कदलीफलं तालफलेन पयसा दध्ना तक्रेण वा लकुचफलं पयसा दध्ना माषसूपेन वा प्राक् पयसः पयसो ऽन्ते वा ॥ (१३।१)
saṃyogād ahitāni (II)ato 'nyānyapi saṃyogādahitāni vakṣyāmaḥ navavirūḍhadhānyair vasāmadhupayoguḍamāṣair vā grāmyānūpaudakapiśitādīni nābhyavaharet na payomadhubhyāṃ rohiṇīśākaṃ jātukaśākaṃ vāśnīyāt balākāṃ vāruṇīkulmāṣābhyāṃ kākamācīṃ pippalīmaricābhyāṃ nāḍībhaṅgaśākakukkuṭadadhīni ca naikadhyaṃ madhu coṣṇodakānupānaṃ pittena cāmamāṃsāni surākṛśarāpāyasāṃś ca naikadhyaṃ sauvīrakeṇa saha tilaśaṣkulīṃ matsyaiḥ sahekṣuvikārān guḍena kākamācīṃ madhunā mūlakaṃ guḍena vārāhaṃ madhunā ca saha viruddhaṃ kṣīreṇa mūlakamāmrajāmbavaśvāvicchūkaragodhāśca sarvāṃś ca matsyān payasā viśeṣeṇa cilicimaṃ kadalīphalaṃ tālaphalena payasā dadhnā takreṇa vā lakucaphalaṃ payasā dadhnā māṣasūpena vā prāk payasaḥ payaso 'nte vā ||
कर्मविरुद्धाहारअतः कर्मविरुद्धान् वक्ष्यामः कपोतान् सर्षपतैलभृष्टान्नाद्यात् कपिञ्जलमयूरलावतित्तिरिगोधाश् चैरण्डदार्व्यग्निसिद्धा एरण्डतैलसिद्धा वा नाद्यात् कांस्यभाजने दशरात्रपर्युषितं सर्पिः मधु चोष्णैर् उष्णे वा मत्स्यपरिपचने शृङ्गवेरपरिपचने वा सिद्धां काकमाचीं तिलकल्कसिद्धमुपोदिकाशाकं नारिकेलेन वराहवसापरिभृष्टां बलाकां भासम् अङ्गारशूल्यं नाश्नीयाद् इति ॥ (१४।१)
karmaviruddhāhāraataḥ karmaviruddhān vakṣyāmaḥ kapotān sarṣapatailabhṛṣṭānnādyāt kapiñjalamayūralāvatittirigodhāś cairaṇḍadārvyagnisiddhā eraṇḍatailasiddhā vā nādyāt kāṃsyabhājane daśarātraparyuṣitaṃ sarpiḥ madhu coṣṇair uṣṇe vā matsyaparipacane śṛṅgaveraparipacane vā siddhāṃ kākamācīṃ tilakalkasiddhamupodikāśākaṃ nārikelena varāhavasāparibhṛṣṭāṃ balākāṃ bhāsam aṅgāraśūlyaṃ nāśnīyād iti ||
मानविरुद्धअतो मानविरुद्धान् वक्ष्यामः मध्वम्बुनी मधुसर्पिषी मानतस्तुल्ये नाश्नीयात् स्नेहौ मधुस्नेहौ जलस्नेहौ वा विशेषाद् आन्तरीक्षोदकानुपानौ ॥ (१५।१)
mānaviruddhaato mānaviruddhān vakṣyāmaḥ madhvambunī madhusarpiṣī mānatastulye nāśnīyāt snehau madhusnehau jalasnehau vā viśeṣād āntarīkṣodakānupānau ||
विरुद्धरसद्वंद्वानिअत ऊर्ध्वं रसद्वन्द्वानि रसतो वीर्यतो विपाकतश् च विरुद्धानि वक्ष्यामः तत्र मधुराम्लौ रसवीर्यविरुद्धौ मधुरलवणौ च मधुरकटुकौ च सर्वतः मधुरतिक्तौ रसविपाकाभ्यां मधुरकषायौ च अम्ललवणौ रसतः अम्लकटुकौ रसविपाकाभ्याम् अम्लतिक्तावम्लकषायौ च सर्वतः लवणकटुकौ रसविपाकाभ्यां लवणतिक्तौ लवणकषायौ च सर्वतः कटुतिक्तौ रसवीर्याभ्यां कटुकषायौ च तिक्तकषायौ रसतः ॥ (१६।१)
viruddharasadvaṃdvāniata ūrdhvaṃ rasadvandvāni rasato vīryato vipākataś ca viruddhāni vakṣyāmaḥ tatra madhurāmlau rasavīryaviruddhau madhuralavaṇau ca madhurakaṭukau ca sarvataḥ madhuratiktau rasavipākābhyāṃ madhurakaṣāyau ca amlalavaṇau rasataḥ amlakaṭukau rasavipākābhyām amlatiktāvamlakaṣāyau ca sarvataḥ lavaṇakaṭukau rasavipākābhyāṃ lavaṇatiktau lavaṇakaṣāyau ca sarvataḥ kaṭutiktau rasavīryābhyāṃ kaṭukaṣāyau ca tiktakaṣāyau rasataḥ ||
ज़ु ॥। नह्रुन्ग् वेर्मेइदेन्तरतमयोगयुक्तांश् च भावान् अतिरूक्षान् अतिस्निग्धान् अत्युष्णान् अतिशीतान् इत्येवमादीन् विवर्जयेत् ॥ (१७।१)
zu ... Nahrung vermeidentaratamayogayuktāṃś ca bhāvān atirūkṣān atisnigdhān atyuṣṇān atiśītān ityevamādīn vivarjayet ||
तान्येकान्ताहितान्येव शेषं विद्याद्धिताहितम् ॥ (१८।३)
tānyekāntāhitānyeva śeṣaṃ vidyāddhitāhitam ||
ड़ोल्गे वोन् अहिताहारव्याधिमिन्द्रियदौर्बल्यं मरणं चाधिगच्छति । (१९।१)
Folge von ahitāhāravyādhimindriyadaurbalyaṃ maraṇaṃ cādhigacchati |
विरुद्धरसवीर्याणि भुञ्जानो ऽनात्मवान्नरः ॥ (१९।२)
viruddharasavīryāṇi bhuñjāno 'nātmavānnaraḥ ||
यत्किंचिद्दोषमुत्क्लेश्य भुक्तं कायान्न निर्हरेत् । (२०।१)
yatkiṃciddoṣamutkleśya bhuktaṃ kāyānna nirharet |
बेहन्द्लुन्ग् वोन् अहिताहारविरुद्धाशनजान् रोगान् प्रतिहन्ति विरेचनम् । (२१।१)
Behandlung von ahitāhāraviruddhāśanajān rogān pratihanti virecanam |
सात्म्यतो ऽल्पतया वापि दीप्ताग्नेस्तरुणस्य च । (२२।१)
sātmyato 'lpatayā vāpi dīptāgnestaruṇasya ca |
स्निग्धव्यायामबलिनां विरुद्धं वितथं भवेत् ॥ (२२।२)
snigdhavyāyāmabalināṃ viruddhaṃ vitathaṃ bhavet ||
एइगेन्स्छड़्तेन् देस् Wइन्देस् (इन् देर् नतुर्)अथ वातगुणान् वक्ष्यामः । (२३।१)
Eigenschaften des Windes (in der natur)atha vātaguṇān vakṣyāmaḥ |
पूर्वः समधुरः स्निग्धो लवणश् चैव मारुतः । (२३।२)
pūrvaḥ samadhuraḥ snigdho lavaṇaś caiva mārutaḥ |
क्षतानां विषजुष्टानां व्रणिनः श्लेष्मलाश् च ये । (२४।१)
kṣatānāṃ viṣajuṣṭānāṃ vraṇinaḥ śleṣmalāś ca ye |
वातलानां प्रशस्तश् च श्रान्तानां कफशोषिणाम् । (२५।१)
vātalānāṃ praśastaś ca śrāntānāṃ kaphaśoṣiṇām |
दक्षिणो मारुतः श्रेष्ठश्चक्षुष्यो बलवर्धनः ॥ (२६।२)
dakṣiṇo mārutaḥ śreṣṭhaścakṣuṣyo balavardhanaḥ ||
तस्माच्च प्रकृतिस्थानां क्लेदनो बलवर्धनः । (३०।१)
tasmācca prakṛtisthānāṃ kledano balavardhanaḥ |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.