अथातो ऽतीसारप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।१)

गुर्वतिस्निग्धरूक्षोष्णद्रवस्थूलातिशीतलैः । (३।१)

विरुद्धाध्यशनाजीर्णैर् असात्म्यैश्चापि भोजनैः ॥ (३।२)

स्नेहाद्यैरतियुक्तैश्च मिथ्यायुक्तैर् विषाद्भयात् । (४।१)

शोकाद्दुष्टाम्बुमद्यातिपानात् सात्म्यर्तुपर्ययात् ॥ (४।२)

जलातिरमणैर् वेगविघातैः कृमिदोषतः । (५।१)

नृणां भवत्यतीसारो लक्षणं तस्य वक्ष्यते ॥ (५।२)

संशम्यापांधातुरन्तः कृशानुं वर्चोमिश्रो मारुतेन प्रणुन्नः । (६।१)

वृद्धो ऽतीवाधः सरत्येष यस्माद्व्याधिं घोरं तं त्वतीसारमाहुः ॥ (६।२)

एकैकशः सर्वशश्चापि दोषैः शोकेनान्यः षष्ठ आमेन चोक्तः । (७।१)

केचित् प्राहुर्नैकरूपप्रकारं नैवेत्येवं काशिराजस्त्ववोचत् ॥ (७।२)

दोषावस्थास्तस्य नैकप्रकाराः काले काले व्याधितस्योद्भवन्ति । (८।१)

हृन्नाभिपायूदरकुक्षितोदगात्रावसादानिलसंनिरोधाः ॥ (८।२)

विट्सङ्ग आध्मानमथाविपाको भविष्यतस्तस्य पुरःसराणि । (९।१)

शूलाविष्टः सक्तमूत्रो ऽन्त्रकूजी स्रस्तापानः सन्नकट्यूरुजङ्घः ॥ (९।२)

वर्चो मुञ्चत्यल्पमल्पं सफेनं रूक्षं श्यावं सानिलं मारुतेन । (१०।१)

दुर्गन्ध्युष्णं वेगवन्मांसतोयप्रख्यं भिन्नं स्विन्नदेहो ऽतितीक्ष्णम् ॥ (१०।२)

पित्तात् पीतं नीलमालोहितं वा तृष्णामूर्च्छादाहपाकज्वरार्तः । (११।१)

तन्द्रानिद्रागौरवोत्क्लेशसादी वेगाशङ्की सृष्टविट्को ऽपि भूयः ॥ (११।२)

शुक्लं सान्द्रं श्लेष्मणा श्लेष्मयुक्तं भक्तद्वेषी निःस्वनं हृष्टरोमा । (१२।१)

तन्द्रायुक्तो मोहसादास्यशोषी वर्चः कुर्यान्नैकवर्णं तृषार्तः ॥ (१२।२)

सर्वोद्भूते सर्वलिङ्गोपपत्तिः कृच्छ्रश्चायं बालवृद्धेष्वसाध्यः । (१३।१)

तैस्तैर् भावैः शोचतो ऽल्पाशनस्य पक्तिम् आविध्य जन्तोः ॥ (१३।२)

कोष्ठं गत्वा क्षोभयत्यस्य रक्तं तच्चाधस्तात् काकणन्तीप्रकाशम् । (१४।१)

वर्चोमिश्रं निःपुरीषं सगन्धं निर्गन्धं वा सार्यते तेन कृच्छ्रात् ॥ (१४।२)

शोकोत्पन्नो दुश्चिकित्स्यो ऽतिमात्रं रोगो वैद्यैः कष्ट एष प्रदिष्टः । (१५।१)

आमाजीर्णोपद्रुताः क्षोभयन्तः कोष्ठं दोषाः सम्प्रदुष्टाः सभक्तम् ॥ (१५।२)

नानावर्णं नैकशः सारयन्ति कृच्छ्राज्जन्तोः षष्ठमेनं वदन्ति ॥ (१६।१)

संसृष्टमेभिर् दोषैस्तु न्यस्तम् अप्स्ववसीदति । (१७।१)

पुरीषं भृशदुर्गन्धि विच्छिन्नं चामसंज्ञकम् ॥ (१७।२)

एतान्येव तु लिङ्गानि विपरीतानि यस्य तु । (१८।१)

लाघवं च मनुष्यस्य तस्य पक्वं विनिर्दिशेत् ॥ (१८।२)

सर्पिर्मेदोवेसवाराम्बुतैलमज्जाक्षीरक्षौद्ररूपं स्रवेद्यत् । (१९।१)

मञ्जिष्ठाभं मस्तुलुङ्गोपमं वा विस्रं शीतं प्रेतगन्ध्यञ्जनाभम् ॥ (१९।२)

राजीमद्वा चन्द्रकैः संततं वा पूयप्रख्यं कर्दमाभं तथोष्णम् । (२०।१)

हन्यादेतद्यत् प्रतीपं भवेच्च क्षीणं हन्युश्चोपसर्गाः प्रभूताः ॥ (२०।२)

असंवृतगुदं क्षीणं दुराध्मातम् उपद्रुतम् । (२१।१)

गुदे पक्वे गतोष्माणमतीसारकिणं त्यजेत् ॥ (२१।२)

शरीरिणामतीसारः सम्भूतो येन केनचित् । (२२।१)

दोषाणाम् एव लिङ्गानि कदाचिन् नातिवर्तते ॥ (२२।२)

स्नेहाजीर्णनिमित्तस्तु बहुशूलप्रवाहिकः । (२३।१)

विसूचिकानिमित्तस्तु चान्यो ऽजीर्णनिमित्तजः । (२३।२)

विषार्शःकृमिसम्भूतो यथास्वं दोषलक्षणः ॥ (२३।३)

आमपक्वक्रमं हित्वा नातिसारे क्रिया यतः । (२४।१)

अतः सर्वे ऽतिसारास्तु ज्ञेयाः पक्वामलक्षणैः ॥ (२४।२)

तत्रादौ लङ्घनं कार्यमतिसारेषु देहिनाम् । (२५।१)

ततः पाचनसंयुक्तो यवाग्वादिक्रमो हितः ॥ (२५।२)

अथवा वामयित्वामे शूलाध्माननिपीडितम् । (२६।१)

पिप्पलीसैन्धवाम्भोभिर् लङ्घनाद्यैरुपाचरेत् ॥ (२६।२)

कार्यं च वमनस्यान्ते प्रद्रवं लघुभोजनम् । (२७।१)

खडयूषयवागूषु पिप्पल्याद्यं च योजयेत् ॥ (२७।२)

अनेन विधिना चामं यस्य वै नोपशाम्यति । (२८।१)

हरिद्रादिं वचादिं वा पिबेत् प्रातः स मानवः ॥ (२८।२)

आमातीसारिणां कार्यं नादौ संग्रहणं नृणाम् । (२९।१)

तेषां दोषा विबद्धाः प्राग्जनयन्त्यामयानिमान् ॥ (२९।२)

प्लीहपाण्ड्वामयानाहमेहकुष्ठोदरज्वरान् । (३०।१)

शोफगुल्मग्रहण्यर्शःशूलालसकहृद्ग्रहान् ॥ (३०।२)

सशूलं बहुशः कृच्छ्राद्विबद्धं यो ऽतिसार्यते । (३१।१)

दोषान् संनिचितान् तस्य पथ्याभिः सम्प्रवर्तयेत् ॥ (३१।२)

यो ऽतिद्रवं प्रभूतं च पुरीषमतिसार्यते । (३२।१)

तस्यादौ वमनं कुर्यात् पश्चाल्लङ्घनपाचनम् ॥ (३२।२)

स्तोकं स्तोकं विबद्धं वा सशूलं यो ऽतिसार्यते । (३३।१)

अभयापिप्पलीकल्कैः सुखोष्णैस्तं विरेचयेत् ॥ (३३।२)

आमे च लङ्घनं शस्तमादौ पाचनम् एव वा । (३४।१)

योगाश्चात्र प्रवक्ष्यन्ते त्वामातीसारनाशनाः ॥ (३४।२)

कलिङ्गातिविषाहिङ्गुसौवर्चलवचाभयाः । (३५।१)

देवदारुवचामुस्तानागरातिविषाभयाः ॥ (३५।२)

अभया धान्यकं मुस्तं पिप्पली नागरं वचा । (३६।१)

नागरं धान्यकं मुस्तं बालकं बिल्वम् एव च ॥ (३६।२)

मुस्तं पर्पटकं शुण्ठी वचा प्रतिविषाभया । (३७।१)

अभयातिविषा हिङ्गु वचा सौवर्चलं तथा ॥ (३७।२)

चित्रकः पिप्पलीमूलं वचा कटुकरोहिणी । (३८।१)

पाठा वत्सकबीजानि हरीतक्यो महौषधम् ॥ (३८।२)

मूर्वा निर्दहनी पाठा त्र्यूषणं गजपिप्पली । (३९।१)

सिद्धार्थका भद्रदारु शताह्वा कटुरोहिणी ॥ (३९।२)

एला सावरकं कुष्ठं हरिद्रे कौटजा यवाः । (४०।१)

मेषशृङ्गी त्वगेले च कृमिघ्नं वृक्षकाणि च ॥ (४०।२)

वृक्षादनी वीरतरुर्बृहत्यौ द्वे सहे तथा । (४१।१)

अरलुत्वक् तैन्दुकी च दाडिमी कौटजी शमी ॥ (४१।२)

पाठा तेजोवती मुस्तं पिप्पली कौटजं फलम् । (४२।१)

पटोलं दीप्यको बिल्वं हरिद्रे देवदारु च ॥ (४२।२)

विडङ्गमभया पाठा शृङ्गवेरं घनं वचा । (४३।१)

वचा वत्सकबीजानि सैन्धवं कटुरोहिणी ॥ (४३।२)

हिङ्गुर्वत्सकबीजानि वचा बिल्वशलाटु च । (४४।१)

नागरातिविषे मुस्तं पिप्पल्यो वात्सकं फलम् ॥ (४४।२)

महौषधं प्रतिविषा मुस्तं चेत्यामपाचनाः । (४५।१)

प्रयोज्या विंशतिर्योगाः श्लोकार्धविहितास्त्विमे ॥ (४५।२)

धान्याम्लोष्णाम्बुमद्यानां पिबेदन्यतमेन वा । (४६।१)

निष्क्वाथान् वा पिबेदेषां सुखोष्णान् साधु साधितान् ॥ (४६।२)

पयस्युत्क्वाथ्य मुस्तानां विंशतिं त्रिगुणाम्भसि । (४७।१)

क्षीरावशिष्टं तत्पीतं हन्त्यामं शूलम् एव च ॥ (४७।२)

निखिलेनोपदिष्टो ऽयं विधिरामोपशान्तये । (४८।१)

हरीतकीमतिविषां हिङ्गु सौवर्चलं वचाम् ॥ (४८।२)

पिबेत् सुखाम्बुना जन्तुरामातिसारपीडितः । (४९।१)

पटोलं दीप्यकं बिल्वं वचापिप्पलिनागरम् ॥ (४९।२)

मुस्तं कुष्ठं विडङ्गं च पिबेद्वापि सुखाम्बुना । (५०।१)

शृङ्गवेरं गुडूचीं च पिबेदुष्णेन वारिणा ॥ (५०।२)

लवणान्यथ पिप्पल्यो विडङ्गानि हरीतकी । (५१।१)

चित्रकं शिंशपा पाठा शार्ङ्गेष्टा लवणानि च ॥ (५१।२)

हिङ्गुर्वृक्षकबीजानि लवणानि च भागशः । (५२।१)

हस्तिदन्त्यथ पिप्पल्यः कल्कावक्षसमौ स्मृतौ ॥ (५२।२)

वचा गुडूचीकाण्डानि योगो ऽयं परमो मतः । (५३।१)

एते सुखाम्बुना योगा देयाः पञ्च सतां मताः ॥ (५३।२)

निवृत्तेष्वामशूलेषु यस्य न प्रगुणो ऽनिलः । (५४।१)

स्तोकं स्तोकं रुजामच्च सशूलं यो ऽतिसार्यते ॥ (५४।२)

सक्षारलवणैर् युक्तं मन्दाग्निः स पिबेद्घृतम् । (५५।१)

क्षीरनागरचाङ्गेरीकोलदध्यम्लसाधितम् ॥ (५५।२)

सर्पिरच्छं पिबेद्वापि शूलातीसारशान्तये । (५६।१)

दध्ना तैलघृतं पक्वं सव्योषाजातिचित्रकैः ॥ (५६।२)

सबिल्वपिप्पलीमूलदाडिमैर् वा रुगन्वितैः । (५७।१)

निखिलो विधिरुक्तो ऽयं वातश्लेष्मोपशान्तये ॥ (५७।२)

तीक्ष्णोष्णवर्ज्यमेनं तु विदध्यात्पित्तजे भिषक् । (५८।१)

यथोक्तम् उपवासान्ते यवागूश्च प्रशस्यते ॥ (५८।२)

बलयोरंशुमत्यां च श्वदंष्ट्रबृहतीषु च । (५९।१)

शतावर्यां च संसिद्धाः सुशीता मधुसंयुताः ॥ (५९।२)

मुद्गादिषु च यूषाः स्युर्द्रव्यैरेतैः सुसंस्कृताः । (६०।१)

मृदुभिर् दीपनैस्तिक्तैर् द्रव्यैः स्यादामपाचनम् ॥ (६०।२)

हरिद्रातिविषापाठावत्सबीजरसाञ्जनम् । (६१।१)

रसाञ्जनं हरिद्रे द्वे बीजानि कुटजस्य च ॥ (६१।२)

पाठा गुडूची भूनिम्बस्तथैव कटुरोहिणी । (६२।१)

एतैः श्लोकार्धनिर्दिष्टैः क्वाथाः स्युः पित्तपाचनाः ॥ (६२।२)

मुस्तं कुटजबीजानि भूनिम्बं सरसाञ्जनम् । (६३।१)

दार्वी दुरालभा बिल्वं बालकं रक्तचन्दनम् ॥ (६३।२)

चन्दनं बालकं मुस्तं भूनिम्बं सदुरालभम् । (६४।१)

मृणालं चन्दनं रोध्रं नागरं नीलमुत्पलम् ॥ (६४।२)

पाठा मुस्तं हरिद्रे द्वे पिप्पली कौटजं फलम् । (६५।१)

फलत्वचं वत्सकस्य शृङ्गवेरं घनं वचा ॥ (६५।२)

षडेते ऽभिहिता योगाः पित्तातीसारनाशनाः । (६६।१)

बिल्वशक्रयवाम्भोदबालकातिविषाकृतः । (६६।२)

कषायो हन्त्यतीसारं सामं पित्तसमुद्भवम् ॥ (६६।३)

मधुकोत्पलबिल्वाब्दह्रीबेरोशीरनागरैः । (६७।१)

कृतः क्वाथो मधुयुतः पित्तातीसारनाशनः ॥ (६७।२)

यदा पक्वो ऽप्यतीसारः सरत्येव मुहुर्मुहुः । (६८।१)

ग्रहण्या मार्दवाज्जन्तोस्तत्र संस्तम्भनं हितम् ॥ (६८।२)

समङ्गा धातकीपुष्पं मञ्जिष्ठा लोध्रमुस्तकम् । (६९।१)

शाल्मलीवेष्टको रोध्रं वृक्षदाडिमयोस्त्वचः ॥ (६९।२)

आम्रास्थिमध्यं लोध्रं च बिल्वमध्यं प्रियङ्गवः । (७०।१)

मधुकं शृङ्गवेरं च दीर्घवृन्तत्वगेव च ॥ (७०।२)

चत्वार एते योगाः स्युः पक्वातीसारनाशनाः । (७१।१)

उक्ता य उपयोज्यास्ते सक्षौद्रास् तण्डुलाम्बुना ॥ (७१।२)

मौस्तं कषायमेकं वा पेयं मधुसमायुतम् । (७२।१)

लोध्राम्बष्ठाप्रियङ्ग्वादीन् गणानेवं प्रयोजयेत् ॥ (७२।२)

पद्मां समङ्गां मधुकं बिल्वजम्बूशलाटु च । (७३।१)

पिबेत्तण्डुलतोयेन सक्षौद्रम् अगदंकरम् ॥ (७३।२)

कच्छुरामूलकल्कं वाप्युदुम्बरफलोपमम् । (७४।१)

पयस्या चन्दनं पद्मा सितामुस्ताब्जकेशरम् ॥ (७४।२)

पक्वातिसारं योगो ऽयं जयेत्पीतः सशोणितम् । (७५।१)

निरामरूपं शूलार्तं लङ्घनाद्यैश्च कर्षितम् ॥ (७५।२)

नरं रूक्षमवेक्ष्याग्निं सक्षारं पाययेद्घृतम् । (७६।१)

बलाबृहत्यंशुमतीकच्छुरामूलसाधितम् ॥ (७६।२)

मधूक्षितं समधुकं पिबेच्छूलैरभिद्रुतः । (७७।१)

दार्वीबिल्वकणाद्राक्षाकटुकेन्द्रयवैर् घृतम् ॥ (७७।२)

साधितं हन्त्यतीसारं वातपित्तकफात्मकम् । (७८।१)

दध्ना चाम्लेन संपक्वं सव्योषाजाजिचित्रकम् ॥ (७८।२)

सचव्यपिप्पलीमूलं दाडिमैर् वा रुगर्दितः । (७९।१)

पयो घृतं च मधु च पिबेच्छूलैरभिद्रुतः ॥ (७९।२)

सिताजमोदकट्वङ्गमधुकैरवचूर्णितम् । (८०।१)

अवेदनं सुसंपक्वं दीप्ताग्नेः सुचिरोत्थितम् ॥ (८०।२)

नानावर्णमतीसारं पुटपाकैरुपाचरेत् । (८१।१)

त्वक्पिण्डं दीर्घवृन्तस्य पद्मकेसरसंयुतम् ॥ (८१।२)

काश्मरीपद्मपत्रैश्चावेष्ट्य सूत्रेण संदृढम् । (८२।१)

मृदावलिप्तं सुकृतमङ्गारेष्ववकूलयेत् ॥ (८२।२)

स्विन्नमुद्धृत्य निष्पीड्य रसमादाय तं ततः । (८३।१)

शीतं मधुयुतं कृत्वा पाययेतोदरामये ॥ (८३।२)

जीवन्तीमेषशृङ्ग्यादिष्वेवं द्रव्येषु साधयेत् । (८४।१)

तित्तिरिं लुञ्चितं सम्यक् निष्कृष्टान्त्रं तु पूरयेत् ॥ (८४।२)

न्यग्रोधादित्वचां कल्कैः पूर्ववच्चावकूलयेत् । (८५।१)

रसमादाय तस्याथ सुस्विन्नस्य समाक्षिकम् ॥ (८५।२)

शर्करोपहितं शीतं पाययेतोदरामये । (८६।१)

लोध्रचन्दनयष्ट्याह्वदार्वीपाठासितोत्पलान् ॥ (८६।२)

तण्डुलोदकसम्पिष्टान् दीर्घवृन्तत्वगन्वितान् । (८७।१)

पूर्ववत् कूलितात् तस्माद् रसमादाय शीतलम् ॥ (८७।२)

मध्वाक्तं पाययेच्चैतत् कफपित्तोदरामये । (८८।१)

एवं प्ररोहैः कुर्वीत वटादीनां विधानवत् ॥ (८८।२)

पुटपाकान् यथायोगं जाङ्गलोपहितान् शुभान् । (८९।१)

बहुश्लेष्म सरक्तं च मन्दवातं चिरोत्थितम् ॥ (८९।२)

कौटजं फाणितं वापि हन्त्यतीसारमोजसा । (९०।१)

अम्बष्ठादिमधुयुतं पिप्पल्यादिसमन्वितम् ॥ (९०।२)

पृश्निपर्णीबलाबिल्वबालकोत्पलधान्यकैः । (९१।१)

सनागरैः पिबेत् पेयां साधितामुदरामयी ॥ (९१।२)

अरलुत्वक् प्रियङ्गुं च मधुकं दाडिमाङ्कुरान् । (९२।१)

आवाप्य पिष्ट्वा दध्नि यवागूं साधयेद्द्रवाम् ॥ (९२।२)

एषा सर्वानतीसारान् हन्ति पक्वानसंशयम् । (९३।१)

रसाञ्जनं सातिविषं त्वग्बीजं कौटजं तथा ॥ (९३।२)

धातकी नागरं चैव पाययेत्तण्डुलाम्बुना । (९४।१)

सशूलं रक्तजं घ्नन्ति एते मधुसमायुताः ॥ (९४।२)

मधुकं बिल्वपेशी च शर्करामधुसंयुता । (९५।१)

अतीसारं निहन्युश्च शालिषष्टिकयोः कणाः ॥ (९५।२)

तद्वल्लीढं मधुयुतं बदरीमूलम् एव तु । (९६।१)

बदर्यर्जुनजम्ब्वाम्रशल्लकीवेतसत्वचः ॥ (९६।२)

शर्कराक्षौद्रसंयुक्ताः पीता घ्नन्त्युदरामयम् । (९७।१)

एतैरेव यवागूंश्च षडान् यूषांश्च कारयेत् ॥ (९७।२)

पानीयानि च तृष्णासु द्रव्येष्वेतेषु बुद्धिमान् । (९८।१)

कृतं शाल्मलिवृन्तेषु कषायं हिमसंज्ञितम् ॥ (९८।२)

निशापर्युषितं पेयं सक्षौद्रं मधुकान्वितम् । (९९।१)

विबद्धवातविट्शूलपरीतः सप्रवाहिकः ॥ (९९।२)

सरक्तपित्तश्च पयः पिबेत्तृष्णासमन्वितः । (१००।१)

यथामृतं यथा क्षीरमतीसारेषु पूजितम् ॥ (१००।२)

चिरोत्थितेषु तत् पेयम् अपां भागैस्त्रिभिः शृतम् । (१०१।१)

दोषशेषं हरेत्तद्धि तस्मात् पथ्यतमं स्मृतम् ॥ (१०१।२)

हितः स्नेहविरेको वा बस्तयः पिच्छिलाश्च ये । (१०२।१)

पिच्छिलस्वरसे सिद्धं हितं च घृतम् उच्यते ॥ (१०२।२)

शकृता यस्तु संसृष्टमतिसार्येत शोणितम् । (१०३।१)

प्राक् पश्चाद्वा पुरीषस्य सरुक् सपरिकर्तिकः ॥ (१०३।२)

क्षीरिशुङ्गाशृतं सर्पिः पिबेत् सक्षौद्रशर्करम् । (१०४।१)

दार्वीत्वक्पिप्पलीशुण्ठीलाक्षाशक्रयवैर् घृतम् ॥ (१०४।२)

संयुक्तं भद्ररोहिण्या पक्वं पेयादिमिश्रितम् । (१०५।१)

त्रिदोषमप्यतीसारं पीतं हन्ति सुदारुणम् ॥ (१०५।२)

गौरवे वमनं पथ्यं यस्य स्यात् प्रबलः कफः । (१०६।१)

ज्वरे दाहे सविड्बन्धे मारुताद्रक्तपित्तवत् ॥ (१०६।२)

संपक्वे बहुदोषे च विबन्धे मूत्रशोधनैः । (१०७।१)

कार्यमास्थापनं क्षिप्रं तथा चैवानुवासनम् ॥ (१०७।२)

प्रवाहणे गुदभ्रंशे मूत्राघाते कटिग्रहे । (१०८।१)

मधुराम्लैः शृतं तैलं सर्पिर्वाप्यनुवासनम् ॥ (१०८।२)

गुदपाकस्तु पित्तेन यस्य स्यादहिताशिनः । (१०९।१)

तस्य पित्तहराः सेकास्तत्सिद्धाश्चानुवासनाः ॥ (१०९।२)

दधिमण्डसुराबिल्वसिद्धं तैलं समारुते । (११०।१)

भोजने च हितं क्षीरं कच्छुरामूलसाधितम् ॥ (११०।२)

अल्पाल्पं बहुशो रक्तं सरुग्य उपवेश्यते । (१११।१)

यदा वायुर्विबद्धश्च पिच्छाबस्तिस्तदा हितः ॥ (१११।२)

प्रायेण गुददौर्बल्यं दीर्घकालातिसारिणाम् । (११२।१)

भवेत्तस्माद्धितं तेषां गुदे तैलावचारणम् ॥ (११२।२)

कपित्थशाल्मलीफञ्जीवटकार्पासदाडिमाः । (११३।१)

यूथिका कच्छुरा शेलुः शणश्चुच्चूश्च दाधिकाः ॥ (११३।२)

शालपर्णी पृश्निपर्णी बृहती कण्टकारिका । (११४।१)

बलाश्वदंष्ट्राबिल्वानि पाठानागरधान्यकम् ॥ (११४।२)

एष आहारसंयोगे हितः सर्वातिसारिणाम् । (११५।१)

तिलकल्को हितश्चात्र मौद्गो मुद्गरसस्तथा ॥ (११५।२)

पित्तातिसारी यो मर्त्यः पित्तलान्यतिषेवते । (११६।१)

पित्तं प्रदुष्टं तस्याशु रक्तातीसारम् आवहेत् ॥ (११६।२)

ज्वरं शूलं तृषां दाहं गुदपाकं च दारुणम् । (११७।१)

यो रक्तं शकृतः पूर्वं पश्चाद्वा प्रतिसार्यते ॥ (११७।२)

स पल्लवैर् वटादीनां ससर्पिः साधितं पयः । (११८।१)

पिबेत् सशर्कराक्षौद्रम् अथवाप्यभिमथ्य तत् ॥ (११८।२)

नवनीतमथो लिह्यात्तक्रं चानुपिबेत्ततः । (११९।१)

प्रियालशाल्मलीप्लक्षशल्लकीतिनिशत्वचः ॥ (११९।२)

क्षीरे विमृदिताः पीताः सक्षौद्रा रक्तनाशनाः । (१२०।१)

मधुकं शर्करां लोध्रं पयस्यामथ सारिवाम् ॥ (१२०।२)

पिबेच्छागेन पयसा सक्षौद्रं रक्तनाशनम् । (१२१।१)

मञ्जिष्ठां सारिवां लोध्रं पद्मकं कुमुदोत्पलम् ॥ (१२१।२)

पिबेत् पद्मां च दुग्धेन छागेनासृक्प्रशान्तये । (१२२।१)

शर्करोत्पललोध्राणि समङ्गा मधुकं तिलाः ॥ (१२२।२)

तिलाः कृष्णाः सयष्ट्याह्वाः समङ्गा चोत्पलानि च । (१२३।१)

तिला मोचरसो लोध्रं तथैव मधुकोत्पलम् ॥ (१२३।२)

कच्छुरा तिलकल्कश्च योगाश्चत्वार एव च । (१२४।१)

आजेन पयसा पेयाः सरक्ते मधुसंयुताः ॥ (१२४।२)

द्रवे सरक्ते स्रवति बालबिल्वं सफाणितम् । (१२५।१)

सक्षौद्रतैलं प्रागेव लिह्यादाशु हितं हि तत् ॥ (१२५।२)

कोशकारं घृते भृष्टं लाजचूर्णं सिता मधु । (१२६।१)

सशूलं रक्तपित्तोत्थं लीढं हन्त्युदरामयम् ॥ (१२६।२)

बिल्वमध्यं समधुकं शर्कराक्षौद्रसंयुतम् । (१२७।१)

तण्डुलाम्बुयुतो योगः पित्तरक्तोत्थितं जयेत् ॥ (१२७।२)

योगान् सांग्राहिकांश्चान्यान् पिबेत्सक्षौद्रशर्करान् । (१२८।१)

न्यग्रोधादिषु कुर्याच्च पुटपाकान् यथेरितान् ॥ (१२८।२)

गुदपाके च ये उक्तास्ते ऽत्रापि विधयः स्मृताः । (१२९।१)

रुजायां चाप्रशाम्यन्त्यां पिच्छावस्तिर्हितो भवेत् ॥ (१२९।२)

सक्तविड् दोषबहुलं दीप्ताग्निर्यो ऽतिसार्यते । (१३०।१)

विडङ्गत्रिफलाकृष्णाकषायैस्तं विरेचयेत् ॥ (१३०।२)

अथवैरण्डसिद्धेन पयसा केवलेन वा । (१३१।१)

यवागूर्वितरेच्चास्य वातघ्नैर् दीपनैः कृताः ॥ (१३१।२)

दीप्ताग्निर्निष्पुरीषो यः सार्यते फेनिलं शकृत् । (१३२।१)

स पिबेत् फाणितं शुण्ठीदधितैलपयोघृतम् ॥ (१३२।२)

स्विन्नानि गुडतैलाभ्यां भक्षयेद्बदराणि च । (१३३।१)

स्विन्नानि पिष्टवद्वापि समं बिल्वशलाटुभिः ॥ (१३३।२)

दध्नोपयुज्य कुल्माषान् श्वेतामनुपिबेत् सुराम् । (१३४।१)

शशमांसं सरुधिरं समङ्गां सघृतं दधि ॥ (१३४।२)

खादेद्विपाच्य सेवेत मृद्वन्नं शकृतः क्षये । (१३५।१)

संस्कृतो यमके माषयवकोलरसः शुभः ॥ (१३५।२)

भोजनार्थं प्रदातव्यो दधिदाडिमसाधितः । (१३६।१)

विडं बिल्वशलाटूनि नागरं चाम्लपेषितम् ॥ (१३६।२)

दध्नः सरश्च यमके भृष्टो वर्चःक्षये हितः । (१३७।१)

सशूलं क्षीणवर्चा यो दीप्ताग्निरतिसार्यते । (१३७।२)

स पिबेद्दीपनैर् युक्तं सर्पिः संग्राहकैः सह ॥ (१३७।३)

वायुः प्रवृद्धो निचितं बलासं नुदत्यधस्तादहिताशनस्य । (१३८।१)

प्रवाहमाणस्य मुहुर्मलाक्तं प्रवाहिकां तां प्रवदन्ति तज्ज्ञाः ॥ (१३८।२)

प्रवाहिका वातकृता सशूला पित्तात् सदाहा सकफा कफाच्च । (१३९।१)

सशोणिता शोणितसंभवा तु ताः स्नेहरूक्षप्रभवा मतास्तु ॥ (१३९।२)

तासामतीसारवदादिशेच्च लिङ्गं क्रमं चामविपक्वतां च । (१४०।१)

न शान्तिमायाति विलङ्घनैर् या योगैरुदीर्णा यदि पाचनैर् वा ॥ (१४०।२)

तां क्षीरमेवाशु शृतं निहन्ति तैलं तिलाः पिच्छिलबस्तयश्च । (१४१।१)

आर्द्रैः कुशैः संपरिवेष्टितानि वृन्तान्यथार्द्राणि हि शाल्मलीनाम् ॥ (१४१।२)

पक्वानि सम्यक् पुटपाकयोगेनापोथ्य तेभ्यो रसमाददीत । (१४२।१)

क्षीरं शृतं तैलहविर्विमिश्रं कल्केन यष्टीमधुकस्य वापि ॥ (१४२।२)

बस्तिं विदध्याद्भिषगप्रमत्तः प्रवाहिकामूत्रपुरीषसङ्गे । (१४३।१)

द्विपञ्चमूलीक्वथितेन शूले प्रवाहमाणस्य समाक्षिकेण ॥ (१४३।२)

क्षीरेण चास्थापनमग्र्यमुक्तं तैलेन युञ्ज्यादनुवासनं च । (१४४।१)

वातघ्नवर्गे लवणेषु चैव तैलं च सिद्धं हितमन्नपाने ॥ (१४४।२)

लोध्रं विडं बिल्वशलाटु चैव लिह्याच्च तैलेन कटुत्रिकाढ्यम् । (१४५।१)

दध्ना ससारेण समाक्षिकेण भुञ्जीत निश्चारकपीडितस्तु ॥ (१४५।२)

सुतप्तकुप्यक्वथितेन वापि क्षीरेण शीतेन मधुप्लुतेन । (१४६।१)

शूलार्दितो व्योषविदारिगन्धासिद्धेन दुग्धेन हिताय भोज्यः ॥ (१४६।२)

वातघ्नसंग्राहिकदीपनीयैः कृतान् षडांश्चाप्युपभोजयेच्च । (१४७।१)

खादेच्च मत्स्यान् रसमाप्नुयाच्च वातघ्नसिद्धं सघृतं सतैलम् ॥ (१४७।२)

एणाव्यजानां तु वटप्रवालैः सिद्धानि सार्धं पिशितानि खादेत् । (१४८।१)

मेध्यस्य सिद्धं त्वथ वापि रक्तं बस्तस्य दध्ना घृततैलयुक्तम् ॥ (१४८।२)

खादेत् प्रदेहैः शिखिलावजैर् वा भुञ्जीत यूषैर् दधिभिश्च मुख्यैः । (१४९।१)

माषान् सुसिद्धान् घृतमण्डयुक्तान् खादेच्च दध्ना मरिचोपदंशान् ॥ (१४९।२)

महारुजे मूत्रकृच्छ्रे भिषग् बस्तिं प्रदापयेत् । (१५०।१)

पयोमधुघृतोन्मिश्रं मधुकोत्पलसाधितम् ॥ (१५०।२)

स बस्तिः शमयेत्तस्य रक्तं दाहमथो ज्वरम् । (१५१।१)

मधुरौषधसिद्धं च हितं तस्यानुवासनम् ॥ (१५१।२)

रात्रावहनि वा नित्यं रुजार्तो यो भवेन्नरः । (१५२।१)

यथा यथा सतैलः स्याद्वातशान्तिस्तथा तथा ॥ (१५२।२)

प्रशान्ते मारुते चापि शान्तिं याति प्रवाहिका । (१५३।१)

तस्मात् प्रवाहिकारोगे मारुतं शमयेद्भिषक् ॥ (१५३।२)

पाठाजमोदाकुटजोत्पलं च शुण्ठी समा मागधिकाश्च पिष्टाः । (१५४।१)

सुखाम्बुपीताः शमयन्ति रोगं मेध्याण्डसिद्धं सघृतं पयो वा ॥ (१५४।२)

शुण्ठीं घृतं सक्षवकं सतैलं विपाच्य लीढ्वामयमाशु हन्यात् । (१५५।१)

गजाशनाकुम्भिकदाडिमानां रसैः कृता तैलघृते सदध्नि ॥ (१५५।२)

बिल्वान्विता पथ्यतमा यवागूर्धारोष्णदुग्धस्य तथा च पानम् । (१५६।१)

लघूनि पथ्यान्यथ दीपनानि स्निग्धानि भोज्यान्युदरामयेषु ॥ (१५६।२)

हिताय नित्यं वितरेद्विभज्य योगांश्च तांस्तान् भिषगप्रमत्तः ॥ (१५७।१)

तृष्णापनयनी लघ्वी दीपनी बस्तिशोधनी । (१५८।१)

ज्वरे चैवातिसारे च यवागूः सर्वदा हिता ॥ (१५८।२)

रूक्षाज्जाते क्रिया स्निग्धा रूक्षा स्नेहनिमित्तजे । (१५९।१)

भयजे सान्त्वनापूर्वा शोकजे शोकनाशिनी ॥ (१५९।२)

विषार्शःकृमिसम्भूते हिता चोभयशर्मदा । (१६०।१)

छर्दिमूर्च्छातृडाद्यांश्च साधयेदविरोधतः ॥ (१६०।२)

समवाये तु दोषाणां पूर्वं पित्तमुपाचरेत् । (१६१।१)

ज्वरे चैवातिसारे च सर्वत्रान्यत्र मारुतम् ॥ (१६१।२)

यस्योच्चारं विना मूत्रं सम्यग्वायुश्च गच्छति । (१६२।१)

दीप्ताग्नेर् लघुकोष्ठस्य स्थितस्तस्योदरामयः ॥ (१६२।२)

कर्मजा व्याधयः केचिद्दोषजाः सन्ति चापरे । (१६३।१)

कर्मदोषोद्भवाश्चान्ये कर्मजास्तेष्वहेतुकाः ॥ (१६३।२)

नश्यन्ति त्वक्रियाभिस्ते क्रियाभिः कर्मसंक्षये । (१६४।१)

शाम्यन्ति दोषसम्भूता दोषसंक्षयहेतुभिः ॥ (१६४।२)

तेषामल्पनिदाना ये प्रतिकष्टा भवन्ति च । (१६५।१)

मृदवो बहुदोषा वा कर्मदोषोद्भवास्तु ते ॥ (१६५।२)

कर्मदोषक्षयकृता तेषां सिद्धिर्विधीयते । (१६६।१)

दुष्यति ग्रहणी जन्तोरग्निसादनहेतुभिः ॥ (१६६।२)

अतिसारे निवृत्ते ऽपि मन्दाग्नेरहिताशिनः । (१६७।१)

भूयः संदूषितो वह्निर्ग्रहणीमभिदूषयेत् ॥ (१६७।२)

तस्मात् कार्यः परीहारस्त्वतीसारे विरिक्तवत् । (१६८।१)

यावन्न प्रकृतिस्थः स्याद्दोषतः प्राणतस्तथा ॥ (१६८।२)

ग्रहणीदोषषष्ठी पित्तधरा नाम या कला परिकीर्तिता । (१६९।१)

पक्वामाशयमध्यस्था ग्रहणी सा प्रकीर्तिता ॥ (१६९।२)

ग्रहण्या बलमग्निर्हि स चापि ग्रहणीं श्रितः । (१७०।१)

तस्मात् संदूषिते वह्नौ ग्रहणी सम्प्रदुष्यति ॥ (१७०।२)

एकशः सर्वशश्चैव दोषैरत्यर्थमुच्छ्रितैः । (१७१।१)

सा दुष्टा बहुशो भुक्तमामम् एव विमुञ्चति ॥ (१७१।२)

पक्वं वा सरुजं पूति मुहुर्बद्धं मुहुर्द्रवम् । (१७२।१)

ग्रहणीरोगमाहुस्तमायुर्वेदविदो जनाः ॥ (१७२।२)

तस्योत्पत्तौ विदाहो ऽन्ने सदनालस्यतृट्क्लमाः । (१७३।१)

बलक्षयो ऽरुचिः कासः कर्णक्ष्वेडो ऽन्त्रकूजनम् ॥ (१७३।२)

अथ जाते भवेज्जन्तुः शूनपादकरः कृशः । (१७४।१)

पर्वरुग्लौल्यतृट्छर्दिज्वरारोचकदाहवान् ॥ (१७४।२)

उद्गिरेच्छुक्ततिक्ताम्ललोहधूमामगन्धिकम् । (१७५।१)

प्रसेकमुखवैरस्यतमकारुचिपीडितः ॥ (१७५।२)

वाताच्छूलाधिकैः पायुहृत्पार्श्वोदरमस्तकैः । (१७६।१)

पित्तात् सदाहैर् गुरुभिः कफात्त्रिभ्यस्त्रिलक्षणैः ॥ (१७६।२)

दोषवर्णैर् नखैस्तद्वद्विण्मूत्रनयनाननैः । (१७७।१)

हृत्पाण्डूदरगुल्मार्शःप्लीहाशङ्खी च मानवः ॥ (१७७।२)

यथादोषोच्छ्रयं तस्य विशुद्धस्य यथाक्रमम् । (१७८।१)

पेयादिं वितरेत् सम्यग्दीपनीयोपसंभृतम् ॥ (१७८।२)

ततः पाचनसंग्राहिदीपनीयगणत्रयम् । (१७९।१)

पिबेत् प्रातः सुरारिष्टस्नेहमूत्रसुखाम्बुभिः ॥ (१७९।२)

तक्रेण वाथ तक्रं वा केवलं हितम् उच्यते । (१८०।१)

कृमिगुल्मोदरार्शोघ्नीः क्रियाश्चात्रावचारयेत् ॥ (१८०।२)

चूर्णं हिङ्ग्वादिकं चात्र घृतं वा प्लीहनाशनम् । (१८१।१)

कल्केन मगधादेश्च चाङ्गेरीस्वरसेन च ॥ (१८१।२)

चतुर्गुणेन दध्ना च घृतं सिद्धं हितं भवेत् । (१८२।१)

ज्वरादीनविरोधाच्च साधयेत् स्वैश्चिकित्सितैः ॥ (१८२।२)