अथातः स्वस्थवृत्तमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।१)

सूत्रस्थाने समुद्दिष्टः स्वस्थो भवति यादृशः । (३।१)

तस्य यद्रक्षणं तद्धि चिकित्सायाः प्रयोजनम् ॥ (३।२)

तस्य यद्वृत्तमुक्तं हि रक्षणं च मयादितः । (४।१)

तस्मिन्नर्थः समासोक्तो विस्तरेणेह वक्ष्यते ॥ (४।२)

यस्मिन् यस्मिन्नृतौ ये ये दोषाः कुप्यन्ति देहिनाम् । (५।१)

तेषु तेषु प्रदातव्याः रसास्ते ते विजानता ॥ (५।२)

प्रक्लिन्नत्वाच्छरीराणां वर्षासु भिषजा खलु । (६।१)

मन्दे ऽग्नौ कोपमायान्ति सर्वेषां मारुतादयः ॥ (६।२)

तस्मात् क्लेदविशुद्ध्यर्थं दोषसंहरणाय च । (७।१)

कषायतिक्तकटुकै रसैर् युक्तम् अपद्रवम् ॥ (७।२)

नातिस्निग्धं नातिरूक्षमुष्णं दीपनम् एव च । (८।१)

देयमन्नं नृपतये यज्जलं चोक्तमादितः ॥ (८।२)

तप्तावरतम् अम्भो वा पिबेन्मधुसमायुतम् । (९।१)

अह्नि मेघानिलाविष्टे ऽत्यर्थशीताम्बुसङ्कुले ॥ (९।२)

तरुणत्वाद्विदाहं च गच्छन्त्योषधयस्तदा । (१०।१)

मतिमांस्तन्निमित्तं च नातिव्यायाममाचरेत् ॥ (१०।२)

अत्यम्बुपानावश्यायग्राम्यधर्मातपांस्त्यजेत् । (११।१)

भूबाष्पपरिहारार्थं शयीत च विहायसि ॥ (११।२)

शीते साग्नौ निवाते च गुरुप्रावरणे गृहे । (१२।१)

यायान्नागवधूभिश्च प्रशस्तागुरुभूषितः ॥ (१२।२)

दिवास्वप्नमजीर्णं च वर्जयेत्तत्र यत्नतः । (१३।१)

सेव्याः शरदि यत्नेन कषायस्वादुतिक्तकाः ॥ (१३।२)

क्षीरेक्षुविकृतिक्षौद्रशालिमुद्गादिजाङ्गलाः । (१४।१)

श्वेतस्रजश्चन्द्रपादाः प्रदोषे लघु चाम्बरम् ॥ (१४।२)

सलिलं च प्रसन्नत्वात् सर्वम् एव तदा हितम् । (१५।१)

सरःस्वाप्लवनं चैव कमलोत्पलशालिषु ॥ (१५।२)

प्रदोषे शशिनः पादाश्चन्दनं चानुलेपनम् । (१६।१)

तिक्तस्य सर्पिषः पानैरसृक्स्रावैश्च युक्तितः ॥ (१६।२)

वर्षासूपचितं पित्तं हरेच्चापि विरेचनैः । (१७।१)

नोपेयात्तीक्ष्णमम्लोष्णं क्षारं स्वप्नं दिवातपम् ॥ (१७।२)

रात्रौ जागरणं चैव मैथुनं चापि वर्जयेत् । (१८।१)

स्वादुशीतजलं मेध्यं शुचिस्फटिकनिर्मलम् ॥ (१८।२)

शरच्चन्द्रांशुनिर्धौतम् अगस्त्योदयनिर्विषम् । (१९।१)

प्रसन्नत्वाच्च सलिलं सर्वम् एव तदा हितम् ॥ (१९।२)

सचन्दनं सकर्पूरं वासश्चामलिनं लघु । (२०।१)

भजेच्च शारदं माल्यं सीधोः पानं च युक्तितः ॥ (२०।२)

पित्तप्रशमनं यच्च तच्च सर्वं समाचरेत् । (२१।१)

हेमन्तहेमन्तः शीतलो रूक्षो मन्दसूर्यो ऽनिलाकुलः ॥ (२१।२)

ततस्तु शीतमासाद्य वायुस्तत्र प्रकुप्यति । (२२।१)

कोष्ठस्थः शीतसंस्पर्शाद् अन्तःपिण्डीकृतो ऽनलः ॥ (२२।२)

रसमुच्छोषयत्याशु तस्मात् स्निग्धं तदा हितम् । (२३।१)

हेमन्ते लवणक्षारतिक्ताम्लकटुकोत्कटम् ॥ (२३।२)

ससर्पिस्तैलमहिमशनं हितम् उच्यते । (२४।१)

तीक्ष्णान्यपि च पानानि पिबेदगुरुभूषितः ॥ (२४।२)

तैलाक्तस्य सुखोष्णे च वारिकोष्ठे ऽवगाहनम् । (२५।१)

साङ्गारयाने महति कौशेयास्तरणास्तृते ॥ (२५।२)

शयीत शयने तैस्तैर् वृतो गर्भगृहोदरे । (२६।१)

स्त्रीः श्लिष्ट्वागुरुधूपाढ्याः पीनोरुजघनस्तनीः ॥ (२६।२)

प्रकामं च निषेवेत मैथुनं तर्पितो नृपः । (२७।१)

मधुरं तिक्तकटुकमम्लं लवणम् एव च ॥ (२७।२)

अन्नपानं तिलान् माषाञ्छाकानि च दधीनि च । (२८।१)

तथेक्षुविकृतीः शालीन् सुगन्धांश्च नवान् अपि ॥ (२८।२)

प्रसहानूपमांसानि क्रव्यादबिलशायिनाम् । (२९।१)

औदकानां प्लवानां च पादिनां चोपसेवयेत् ॥ (२९।२)

मद्यानि च प्रसन्नानि यच्च किंचित् बलप्रदम् । (३०।१)

कामतस्तन्निषेवेत पुष्टिमिच्छन् हिमागमे ॥ (३०।२)

दिवास्वप्नमजीर्णं च वर्जयेत्तत्र यत्नतः । (३१।१)

एष एव विधिः कार्यः शिशिरे समुदाहृतः ॥ (३१।२)

वसन्तहेमन्ते निचितः श्लेष्मा शैत्याच्छीतशरीरिणाम् । (३२।१)

औष्ण्याद्वसन्ते कुपितः कुरुते च गदान् बहून् ॥ (३२।२)

ततो ऽम्लमधुरस्निग्धलवणानि गुरूणि च । (३३।१)

वर्जयेद्वमनादीनि कर्माण्यपि च कारयेत् ॥ (३३।२)

षष्टिकान्नं यवाञ्छीतान् मुद्गान् नीवारकोद्रवान् । (३४।१)

लावादिविष्किररसैर् दद्याद्यूषैश्च युक्तितः ॥ (३४।२)

पटोलनिम्बवार्ताकतिक्तकैश्च हिमात्यये । (३५।१)

सेवेन्मध्वासवारिष्टान् सीधुमाध्वीकमाधवान् ॥ (३५।२)

व्यायाममञ्जनं धूमं तीक्ष्णं च कवलग्रहम् । (३६।१)

सुखाम्बुना च सर्वार्थान् सेवेत कुसुमागमे ॥ (३६।२)

तीक्ष्णरूक्षकटुक्षारकषायं कोष्णमद्रवम् । (३७।१)

यवमुद्गमधुप्रायं वसन्ते भोजनं हितम् ॥ (३७।२)

व्यायामो ऽत्र नियुद्धाध्वशिलानिर्घातजो हितः । (३८।१)

उत्सादनं तथा स्नानं वनिताः काननानि च ॥ (३८।२)

सेवेत निर्हरेच्चापि हेमन्तोपचितं कफम् । (३९।१)

शिरोविरेकवमननिरूहकवलादिभिः ॥ (३९।२)

वर्जयेन्मधुरस्निग्धदिवास्वप्नगुरुद्रवान् । (४०।१)

व्यायाममुष्णमायासं मैथुनं परिशोषि च ॥ (४०।२)

रसांश्चाग्निगुणोद्रिक्तान् निदाघे परिवर्जयेत् । (४१।१)

सरांसि सरितो वापीर्वनानि रुचिराणि च ॥ (४१।२)

चन्दनानि परार्ध्यानि स्रजः सकमलोत्पलाः । (४२।१)

तालवृन्तानिलाहारांस्तथा शीतगृहाणि च ॥ (४२।२)

घर्मकाले निषेवेत वासांसि सुलघूनि च । (४३।१)

शर्कराखण्डदिग्धानि सुगन्धीनि हिमानि च ॥ (४३।२)

पानकानि च सेवेत मन्थांश्चापि सशर्करान् । (४४।१)

भोजनं च हितं शीतं सघृतं मधुरद्रवम् ॥ (४४।२)

शृतेन पयसा रात्रौ शर्करामधुरेण च । (४५।१)

प्रत्यग्रकुसुमाकीर्णे शयने हर्म्यसंस्थिते ॥ (४५।२)

शयीत चन्दनार्द्राङ्गः स्पृश्यमानो ऽनिलैः सुखैः । (४६।१)

तापात्यये हिता नित्यं रसा ये गुरवस्त्रयः ॥ (४६।२)

पयो मांसरसाः कोष्णास्तैलानि च घृतानि च । (४७।१)

बृंहणं चापि यत् किंचिद् अभिष्यन्दि तथैव च ॥ (४७।२)

निदाघोपचितं चैव प्रकुप्यन्तं समीरणम् । (४८।१)

निहन्यादनिलघ्नेन विधिना विधिकोविदः ॥ (४८।२)

नदीजलं रूक्षमुष्णमुदमन्थं तथातपम् । (४९।१)

व्यायामं च दिवास्वप्नं व्यवायं चात्र वर्जयेत् ॥ (४९।२)

नवान्नरूक्षशीताम्बुसक्तूंश्चापि विवर्जयेत् । (५०।१)

यवषष्टिकगोधूमान् शालींश्चाप्यनवांस्तथा ॥ (५०।२)

हर्म्यमध्ये निवाते च भजेच्छय्यां मृदूत्तराम् । (५१।१)

सविषप्राणिविण्मूत्रलालादिष्ठीवनादिभिः ॥ (५१।२)

समाप्लुतं तदा तोयमान्तरीक्षं विषोपमम् । (५२।१)

वायुना विषदुष्टेन प्रावृषेण्येन दूषितम् ॥ (५२।२)

तद्धि सर्वोपयोगेषु तस्मिन् काले विवर्जयेत् । (५३।१)

अरिष्टासवमैरेयान् सोपदंशांस्तु युक्तितः ॥ (५३।२)

पिबेत् प्रावृषि जीर्णांस्तु रात्रौ तान् अपि वर्जयेत् । (५४।१)

निरूहैर् बस्तिभिश्चान्यैस्तथान्यैर् मारुतापहैः ॥ (५४।२)

कुपितं शमयेद्वायुं वार्षिकं चाचरेद्विधिम् । (५५।१)

ऋतावृतौ य एतेन विधिना वर्तते नरः ॥ (५५।२)

घोरानृतुकृतान् रोगान्नाप्नोति स कदाचन । (५६।१)

अत ऊर्ध्वं द्वादशाशनप्रविचारान् वक्ष्यामः । (५६।२)

तत्र शीतोष्णस्निग्धरूक्षद्रवशुष्कैककालिकद्विकालिकौषधयुक्तमात्राहीनदोषप्रशमनवृत्त्यर्थाः ॥ (५६।३)

तृष्णोष्णमददाहार्तान् रक्तपित्तविषातुरान् । (५७।१)

मूर्च्छार्तान् स्त्रीषु च क्षीणान् शीतैर् अन्नैर् उपाचरेत् ॥ (५७।२)

कफवातामयाविष्टान् विरिक्तान् स्नेहपायिनः । (५८।१)

अक्लिन्नकायांश्च नरानुष्णैरन्नैरुपाचरेत् ॥ (५८।२)

वातिकान् रूक्षदेहांश्च व्यवायोपहतांस्तथा । (५९।१)

व्यायामिनश्चापि नरान् स्निग्धैरन्नैरुपाचरेत् ॥ (५९।२)

मेदसाभिपरीतांस्तु स्निग्धान्मेहातुरान् अपि । (६०।१)

कफाभिपन्नदेहांश्च रूक्षैरन्नैरुपाचरेत् ॥ (६०।२)

शुष्कदेहान् पिपासार्तान् दुर्बलान् अपि च द्रवैः । (६१।१)

प्रक्लिन्नकायान् व्रणिनः शुष्कैर् मेहिन एव च ॥ (६१।२)

एककालं भवेद्देयो दुर्बलाग्निविवृद्धये । (६२।१)

समाग्नये तथाहारो द्विकालमपि पूजितः ॥ (६२।२)

औषधद्वेषिणे देयस्तथौषधसमायुतः । (६३।१)

मन्दाग्नये रोगिणे च मात्राहीनः प्रशस्यते ॥ (६३।२)

यथर्तुदत्तस्त्वाहारो दोषप्रशमनः स्मृतः । (६४।१)

अतः परं तु स्वस्थानां वृत्त्यर्थं सर्व एव च । (६४।२)

प्रविचारानिमानेवं द्वादशात्र प्रयोजयेत् ॥ (६४।३)

अत ऊर्ध्वं दशौषधकालान् वक्ष्यामः । (६५।१)

तत्राभक्तं प्राग्भक्तमधोभक्तं मध्येभक्तम् अन्तराभक्तं सभक्तं सामुद्गं मुहुर्मुहुर्ग्रासं ग्रासान्तरं चेति दशौषधकालाः ॥ (६५।२)

तत्राभक्तं तु यत् केवलम् एवौषधम् उपयुज्यते ॥ (६६।१)

वीर्याधिकं भवति भेषजमन्नहीनं हन्यात्तथामयमसंशयमाशु चैव । (६७।१)

तद्बालवृद्धवनितामृदवस्तु पीत्वा ग्लानिं परां समुपयान्ति बलक्षयं च ॥ (६७।२)

प्राग्भक्तं नाम यत् प्राग्भक्तस्योपयुज्यते ॥ (६८।१)

शीघ्रं विपाकम् उपयाति बलं न हिंस्यादन्नावृतं न च मुहुर् वदनान्निरेति । (६९।१)

प्राग्भक्तसेवितम् अथौषधम् एतदेव दद्याच्च वृद्धशिशुभीरुकृशाङ्गनाभ्यः ॥ (६९।२)

अधोभक्तं नाम यदधो भक्तस्येति ॥ (७०।१)

मध्येभक्तं नाम यन्मध्ये भक्तस्य पीयते ॥ (७१।१)

पीतं यदन्नम् उपयुज्य तदूर्ध्वकाये हन्याद्गदान् बहुविधांश्च बलं ददाति । (७२।१)

मध्ये तु पीतम् अपहन्त्यविसारिभावाद् ये मध्यदेहमभिभूय भवन्ति रोगाः ॥ (७२।२)

अन्तराभक्तं नाम यदन्तरा पीयते पूर्वापरयोर् भक्तयोः ॥ (७३।१)

सभक्तं नाम यत् सह भक्तेन ॥ (७४।१)

पथ्यं सभक्तम् अबलाबलयोर् हि नित्यं तद्द्वेषिणाम् अपि तथा शिशुवृद्धयोश्च । (७५।१)

हृद्यं मनोबलकरं त्वथ दीपनं च पथ्यं सदा भवति चान्तरभक्तकं यत् ॥ (७५।२)

सामुद्गं नाम यद्भक्तस्यादावन्ते च पीयते ॥ (७६।१)

दोषे द्विधा प्रविसृते तु समुद्गसंज्ञमाद्यन्तयोर् यदशनस्य निषेव्यते तु ॥ (७७।१)

मुहुर्मुहुर्नाम सभक्तमभक्तं वा यदौषधं मुहुर्मुहुरुपयुज्यते ॥ (७८।१)

श्वासे मुहुर्मुहुरतिप्रसृते च कासे हिक्कावमीषु स वदन्त्युपयोज्यमेतत् ॥ (७९।१)

ग्रासं तु यत्पिण्डव्यामिश्रम् ॥ (८०।१)

ग्रासान्तरं तु यद्ग्रासान्तरेषु ॥ (८१।१)

ग्रासेषु चूर्णमबलाग्निषु दीपनीयं वाजीकराण्यपि तु योजयितुं यतेत । (८२।१)

ग्रासान्तरेषु वितरेद्वमनीयधूमान् श्वासादिषु प्रथितदृष्टगुणांश्च लेहान् ॥ (८२।२)

एवमेते दशौषधकालाः ॥ (८३।१)

विसृष्टे विण्मूत्रे विशदकरणे देहे च सुलघौ । (८४।१)

विशुद्धे चोद्गारे हृदि सुविमले वाते च सरति । (८४।२)

तथान्नश्रद्धायां क्लमपरिगमे कुक्षौ च शिथिले । (८४।३)

प्रदेयस्त्वाहारो भवति भिषजां कालः स तु मतः ॥ (८४।४)