Su, 1, 11
Select a line for its word-by-word analysis.
अथातः क्षारपाकविधिम् अध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)
athātaḥ kṣārapākavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
बेदेउतुन्ग् वोन् क्षारशस्त्रानुशस्त्रेभ्यः क्षारः प्रधानतमः छेद्यभेद्यलेख्यकरणात् त्रिदोषघ्नत्वाद् विशेषक्रियावचारणाच्च ॥ (३।१)
Bedeutung von kṣāraśastrānuśastrebhyaḥ kṣāraḥ pradhānatamaḥ chedyabhedyalekhyakaraṇāt tridoṣaghnatvād viśeṣakriyāvacāraṇācca ||
एत्य्मोलोगिएतत्र क्षरणात् क्षणनाद्वा क्षारः ॥ (४।१)
Etymologietatra kṣaraṇāt kṣaṇanādvā kṣāraḥ ||
त्य्पेन् वोन् क्षार: सौम्य, तीक्ष्णनानौषधिसमवायात्त्रिदोषघ्नः शुक्लत्वात् सौम्यः तस्य सौम्यस्यापि सतो दहनपचनदारणादिशक्तिरविरुद्धा स खल्वाग्नेयौषधिगुणभूयिष्ठत्वात् कटुक उष्णस्तीक्ष्णः पाचनो विलयनः शोधनो रोपणः शोषणः स्तम्भनो लेखनः कृम्यामकफकुष्ठविषमेदसाम् उपहन्ता पुंस्त्वस्य चातिसेवितः ॥ (५।१)
Typen von kṣāra: saumya, tīkṣṇanānauṣadhisamavāyāttridoṣaghnaḥ śuklatvāt saumyaḥ tasya saumyasyāpi sato dahanapacanadāraṇādiśaktiraviruddhā sa khalvāgneyauṣadhiguṇabhūyiṣṭhatvāt kaṭuka uṣṇastīkṣṇaḥ pācano vilayanaḥ śodhano ropaṇaḥ śoṣaṇaḥ stambhano lekhanaḥ kṛmyāmakaphakuṣṭhaviṣamedasām upahantā puṃstvasya cātisevitaḥ ||
￤उस्सेरे।इन्नेरे अन्wएन्दुन्ग्स द्विविधः प्रतिसारणीयः पानीयश् च ॥ (६।१)
￤ussere|innere Anwendungsa dvividhaḥ pratisāraṇīyaḥ pānīyaś ca ||
तत्र प्रतिसारणीयः कुष्ठकिटिभदद्रुमण्डलकिलासभगंदरार्बुदार्शोदुष्टव्रणनाडीचर्मकीलतिलकालकन्यच्छव्यङ्गमशकबाह्यविद्रधिकृमिविषादिषूपदिश्यते सप्तसु च मुखरोगेषूपजिह्वाधिजिह्वोपकुशदन्तवैदर्भेषु तिसृषु च रोहिणीषु एतेष्वेवानुशस्त्रप्रणिधानम् उक्तम् ॥ (७।१)
tatra pratisāraṇīyaḥ kuṣṭhakiṭibhadadrumaṇḍalakilāsabhagaṃdarārbudārśoduṣṭavraṇanāḍīcarmakīlatilakālakanyacchavyaṅgamaśakabāhyavidradhikṛmiviṣādiṣūpadiśyate saptasu ca mukharogeṣūpajihvādhijihvopakuśadantavaidarbheṣu tisṛṣu ca rohiṇīṣu eteṣvevānuśastrapraṇidhānam uktam ||
पानीयस्तु गरगुल्मोदराग्निसङ्गाजीर्णारोचकानाहशर्कराश्मर्याभ्यन्तरविद्रधिकृमिविषार्शःसूपयुज्यते ॥ (८।१)
pānīyastu garagulmodarāgnisaṅgājīrṇārocakānāhaśarkarāśmaryābhyantaravidradhikṛmiviṣārśaḥsūpayujyate ||
निछ्त् अन्wएन्देन् बेइ ॥।अहितस्तु रक्तपित्तज्वरितपित्तप्रकृतिबालवृद्धदुर्बलभ्रममदमूर्छातिमिरपरीतेभ्यो ऽन्येभ्यश्चैवंविधेभ्यः ॥ (९।१)
nicht anwenden bei ...ahitastu raktapittajvaritapittaprakṛtibālavṛddhadurbalabhramamadamūrchātimiraparītebhyo 'nyebhyaścaivaṃvidhebhyaḥ ||
तं चेतरक्षारवद्दग्ध्वा परिस्रावयेत् तस्य विस्तरो ऽन्यत्र ॥ (१०।१)
taṃ cetarakṣāravaddagdhvā parisrāvayet tasya vistaro 'nyatra ||
उन्तेर्स्छेइदुन्ग् नछ् इन्तेन्सित्￤तथेतरस्त्रिविधो मृदुर्मध्यस्तीक्ष्णश् च । (११।१)
Unterscheidung nach Intensit￤tathetarastrividho mṛdurmadhyastīkṣṇaś ca |
हेर्स्तेल्लुन्ग्तं चिकीर्षुः शरदि गिरिसानुजं शुचिरुपोष्य प्रशस्ते ऽहनि प्रशस्तदेशजातमनुपहतं मध्यमवयसं महान्तम् असितमुष्ककम् अधिवास्यापरेद्युः पाटयित्वा खण्डशः प्रकल्प्यावपाट्य निर्वाते देशे निचितिं कृत्वा सुधाशर्कराश् च प्रक्षिप्य तिलनालैर् आदीपयेत् । (११।२)
Herstellungtaṃ cikīrṣuḥ śaradi girisānujaṃ śucirupoṣya praśaste 'hani praśastadeśajātamanupahataṃ madhyamavayasaṃ mahāntam asitamuṣkakam adhivāsyāparedyuḥ pāṭayitvā khaṇḍaśaḥ prakalpyāvapāṭya nirvāte deśe nicitiṃ kṛtvā sudhāśarkarāś ca prakṣipya tilanālair ādīpayet |
अथोपशान्ते ऽग्नौ तद्भस्म पृथग्गृह्णीयाद्भस्मशर्कराश् च । (११।३)
athopaśānte 'gnau tadbhasma pṛthaggṛhṇīyādbhasmaśarkarāś ca |
अथानेनैव विधानेन कुटजपलाशाश्वकर्णपारिभद्रकविभीतकारग्वधतिल्वकार्कस्नुह्यपामार्गपाटलानक्तमालवृषकदलीचित्रकपूतीकेन्द्रवृक्षास्फोताश्वमारकसप्तच्छदाग्निमन्थगुञ्जाश्चतस्रश् च कोशातकीः समूलफलपत्त्रशाखा दहेत् । (११।४)
athānenaiva vidhānena kuṭajapalāśāśvakarṇapāribhadrakavibhītakāragvadhatilvakārkasnuhyapāmārgapāṭalānaktamālavṛṣakadalīcitrakapūtīkendravṛkṣāsphotāśvamārakasaptacchadāgnimanthaguñjāścatasraś ca kośātakīḥ samūlaphalapattraśākhā dahet |
ततः क्षारद्रोणमुदकद्रोणैः षड्भिर् आलोड्य मूत्रैर् वा यथोक्तैर् एकविंशतिकृत्वः परिस्राव्य महति कटाहे शनैर् दर्व्यावघट्टयन् विपचेत् । (११।५)
tataḥ kṣāradroṇamudakadroṇaiḥ ṣaḍbhir āloḍya mūtrair vā yathoktair ekaviṃśatikṛtvaḥ parisrāvya mahati kaṭāhe śanair darvyāvaghaṭṭayan vipacet |
स यदा भवत्यच्छो रक्तस्तीक्ष्णः पिच्छिलश् च तमादाय महति वस्त्रे परिस्राव्येतरं विभज्य पुनरग्नावधिश्रयेत् । (११।६)
sa yadā bhavatyaccho raktastīkṣṇaḥ picchilaś ca tamādāya mahati vastre parisrāvyetaraṃ vibhajya punaragnāvadhiśrayet |
तत एव क्षारोदकात् कुडवमध्यर्धं वापनयेत् । (११।७)
tata eva kṣārodakāt kuḍavamadhyardhaṃ vāpanayet |
ततः कटशर्कराभस्मशर्कराक्षीरपाकशङ्खनाभीर् अग्निवर्णाः कृत्वायसे पात्रे तस्मिन्नेव क्षारोदके निषिच्य पिष्ट्वा तेनैव द्विद्रोणे ऽष्टपलसंमितं शङ्खनाभ्यादीनां प्रमाणं प्रतिवाप्य सततम् अप्रमत्तश् चैनम् अवघट्टयन् विपचेत् । (११।८)
tataḥ kaṭaśarkarābhasmaśarkarākṣīrapākaśaṅkhanābhīr agnivarṇāḥ kṛtvāyase pātre tasminneva kṣārodake niṣicya piṣṭvā tenaiva dvidroṇe 'ṣṭapalasaṃmitaṃ śaṅkhanābhyādīnāṃ pramāṇaṃ prativāpya satatam apramattaś cainam avaghaṭṭayan vipacet |
स यथा नातिसान्द्रो नातिद्रवश् च भवति तथा प्रयतेत । (११।९)
sa yathā nātisāndro nātidravaś ca bhavati tathā prayateta |
अथैनम् आगतपाकम् अवतार्यानुगुप्तम् आयसे कुम्भे संवृतमुखे निदध्यादेष मध्यमः ॥ (११।१०)
athainam āgatapākam avatāryānuguptam āyase kumbhe saṃvṛtamukhe nidadhyādeṣa madhyamaḥ ||
प्रतीवापे यथालाभं दन्तीद्रवन्तीचित्रकलाङ्गलीपूतिकप्रवालतालपत्त्रीविडसुवर्चिकाकनकक्षीरीहिङ्गुवचातिविषाः समाः श्लक्ष्णचूर्णाः शुक्तिप्रमाणाः प्रतीवापः । (१३।१)
pratīvāpe yathālābhaṃ dantīdravantīcitrakalāṅgalīpūtikapravālatālapattrīviḍasuvarcikākanakakṣīrīhiṅguvacātiviṣāḥ samāḥ ślakṣṇacūrṇāḥ śuktipramāṇāḥ pratīvāpaḥ |
क्षीणबले तु क्षारोदकम् आवपेद्बलकरणार्थम् ॥ (१५।१)
kṣīṇabale tu kṣārodakam āvapedbalakaraṇārtham ||
एइगेन्स्छड़्तेन् एइनेस् गुतेन् क्षारस्नैवातितीक्ष्णो न मृदुः शुक्लः श्लक्ष्णो ऽथ पिच्छिलः । (१६।२)
Eigenschaften eines guten kṣārasnaivātitīkṣṇo na mṛduḥ śuklaḥ ślakṣṇo 'tha picchilaḥ |
अविष्यन्दी शिवः शीघ्रः क्षारो ह्यष्टगुणः स्मृतः ॥ (१६।३)
aviṣyandī śivaḥ śīghraḥ kṣāro hyaṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ ||
~ एइनेस् स्छ्लेछ्तेन् क्षारसतिमार्दवश्वैत्यौष्ण्यतैक्ष्ण्यपैच्छिल्यसर्पिताः । (१७।१)
~ eines schlechten kṣārasatimārdavaśvaityauṣṇyataikṣṇyapaicchilyasarpitāḥ |
अन्wएन्दुन्ग्तत्र क्षारसाध्यव्याधिव्याधितम् उपवेश्य निवातातपे देशे ऽसंबाधे ऽग्रोपहरणीयोक्तेन विधानेनोपसंभृतसम्भारं ततो ऽस्य तमवकाशं निरीक्ष्यावघृष्यावलिख्य प्रच्छयित्वा शलाकया क्षारं प्रतिसारयेत् दत्त्वा वाक्शतमात्रमुपेक्षेत ॥ (१८।१)
Anwendungtatra kṣārasādhyavyādhivyādhitam upaveśya nivātātape deśe 'saṃbādhe 'gropaharaṇīyoktena vidhānenopasaṃbhṛtasambhāraṃ tato 'sya tamavakāśaṃ nirīkṣyāvaghṛṣyāvalikhya pracchayitvā śalākayā kṣāraṃ pratisārayet dattvā vākśatamātramupekṣeta ||
तस्मिन्निपतिते व्याधौ कृष्णता दग्धलक्षणम् । (१९।१)
tasminnipatite vyādhau kṛṣṇatā dagdhalakṣaṇam |
तत्राम्लवर्गः शमनः सर्पिर्मधुकसंयुतः ॥ (१९।२)
tatrāmlavargaḥ śamanaḥ sarpirmadhukasaṃyutaḥ ||
अथ चेत् स्थिरमूलत्वात् क्षारदग्धं न शीर्यते । (२०।१)
atha cet sthiramūlatvāt kṣāradagdhaṃ na śīryate |
नेउत्रलिसिएरुन्ग् मित् स्￤उरेन्तिलकल्कः समधुको घृताक्तो व्रणरोपणः । (२२।१)
Neutralisierung mit s￤urentilakalkaḥ samadhuko ghṛtākto vraṇaropaṇaḥ |
रसेनाम्लेन तीक्ष्णेन वीर्योष्णेन च योजितः ॥ (२२।२)
rasenāmlena tīkṣṇena vīryoṣṇena ca yojitaḥ ||
आग्नेयेनाग्निना तुल्यः कथं क्षारः प्रशाम्यति । (२३।१)
āgneyenāgninā tulyaḥ kathaṃ kṣāraḥ praśāmyati |
एवं चेन्मन्यसे वत्स प्रोच्यमानं निबोध मे ॥ (२३।२)
evaṃ cenmanyase vatsa procyamānaṃ nibodha me ||
माधुर्यं भजते ऽत्यर्थं तीक्ष्णभावं विमुञ्चति । (२५।१)
mādhuryaṃ bhajate 'tyarthaṃ tīkṣṇabhāvaṃ vimuñcati |
माधुर्याच्छममाप्नोति वह्निर् अद्भिर् इवाप्लुतः ॥ (२५।२)
mādhuryācchamamāpnoti vahnir adbhir ivāplutaḥ ||
क़ुअलित्￤त् देर् बेहन्द्लुन्ग्तत्र सम्यग्दग्धे विकारोपशमो लाघवम् अनास्रावश् च । (२६।१)
Qualit￤t der Behandlungtatra samyagdagdhe vikāropaśamo lāghavam anāsrāvaś ca |
हीनदग्धे तोदकण्डुजाड्यानि व्याधिवृद्धिश् च । (२६।२)
hīnadagdhe todakaṇḍujāḍyāni vyādhivṛddhiś ca |
अतिदग्धे दाहपाकरागस्रावाङ्गमर्दक्लमपिपासामूर्छाः स्युर्मरणं वा ॥ (२६।३)
atidagdhe dāhapākarāgasrāvāṅgamardaklamapipāsāmūrchāḥ syurmaraṇaṃ vā ||
क्षारदग्धव्रणं तु यथादोषं यथाव्याधि चोपक्रमेत् ॥ (२७।१)
kṣāradagdhavraṇaṃ tu yathādoṣaṃ yathāvyādhi copakramet ||
निछ्त् अन्wएन्देन् बेइ ॥।अथ नैते क्षारकृत्याः तद्यथा दुर्बलबालस्थविरभीरुसर्वाङ्गशूनोदरिरक्तपित्तिगर्भिण्यृतुमतीप्रवृद्धज्वरिप्रमेहिरूक्षक्षतक्षीणतृष्णामूर्च्छोपद्रुतक्लीबापवृत्तोद्वृत्तफलयोनयः ॥ (२८।१)
nicht anwenden bei ...atha naite kṣārakṛtyāḥ tadyathā durbalabālasthavirabhīrusarvāṅgaśūnodariraktapittigarbhiṇyṛtumatīpravṛddhajvaripramehirūkṣakṣatakṣīṇatṛṣṇāmūrcchopadrutaklībāpavṛttodvṛttaphalayonayaḥ ||
तथा मर्मसिरास्नायुसंधितरुणास्थिसेवनीधमनीगलनाभिनखान्तःशेफःस्रोतःस्वल्पमांसेषु च प्रदेशेष्व् अक्ष्णोश् च न दद्यादन्यत्र वर्त्मरोगात् ॥ (२९।१)
tathā marmasirāsnāyusaṃdhitaruṇāsthisevanīdhamanīgalanābhinakhāntaḥśephaḥsrotaḥsvalpamāṃseṣu ca pradeśeṣv akṣṇoś ca na dadyādanyatra vartmarogāt ||
तत्र क्षारसाध्येष्वपि व्याधिषु शूनगात्रम् अस्थिशूलिनम् अन्नद्वेषिणं हृदयसंधिपीडोपद्रुतं च क्षारो न साधयति ॥ (३०।१)
tatra kṣārasādhyeṣvapi vyādhiṣu śūnagātram asthiśūlinam annadveṣiṇaṃ hṛdayasaṃdhipīḍopadrutaṃ ca kṣāro na sādhayati ||
विषाग्निशस्त्राशनिमृत्युकल्पः क्षारो भवत्यल्पमतिप्रयुक्तः । (३१।२)
viṣāgniśastrāśanimṛtyukalpaḥ kṣāro bhavatyalpamatiprayuktaḥ |
स धीमता सम्यगनुप्रयुक्तो रोगान्निहन्यादचिरेण घोरान् ॥ (३१।३)
sa dhīmatā samyaganuprayukto rogānnihanyādacireṇa ghorān ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.