Su, 2, 5
Select a line for its word-by-word analysis.
एन्त्स्तेहुन्ग्मिथ्याहाराचारस्य विशेषाद् गुरुविरुद्धासात्म्याजीर्णाहिताशिनः स्नेहपीतस्य वान्तस्य वा व्यायामग्राम्यधर्मसेविनो ग्राम्यानूपौदकमांसानि वा पयसाभीक्ष्णमश्नतो यो वा मज्जत्यप्सूष्माभितप्तः सहसा छर्दिं वा प्रतिहन्ति तस्य पित्तश्लेष्माणौ प्रकुपितौ परिगृह्यानिलः प्रवृद्धस्तिर्यग्गाः सिराः सम्प्रपद्य समुद्धूय बाह्यं मार्गं प्रति समन्ताद्विक्षिपति यत्र यत्र च दोषो विक्षिप्तो निश्चरति तत्र तत्र मण्डलानि प्रादुर्भवन्ति एवं समुत्पन्नस्त्वचि दोषस्तत्र तत्र च परिवृद्धिं प्राप्याप्रतिक्रियमाणो ऽभ्यन्तरं प्रतिपद्यते धातून् अभिदूषयन् ॥ (३।१)
Entstehungmithyāhārācārasya viśeṣād guruviruddhāsātmyājīrṇāhitāśinaḥ snehapītasya vāntasya vā vyāyāmagrāmyadharmasevino grāmyānūpaudakamāṃsāni vā payasābhīkṣṇamaśnato yo vā majjatyapsūṣmābhitaptaḥ sahasā chardiṃ vā pratihanti tasya pittaśleṣmāṇau prakupitau parigṛhyānilaḥ pravṛddhastiryaggāḥ sirāḥ samprapadya samuddhūya bāhyaṃ mārgaṃ prati samantādvikṣipati yatra yatra ca doṣo vikṣipto niścarati tatra tatra maṇḍalāni prādurbhavanti evaṃ samutpannastvaci doṣastatra tatra ca parivṛddhiṃ prāpyāpratikriyamāṇo 'bhyantaraṃ pratipadyate dhātūn abhidūṣayan ||
पूर्वरूपतस्य पूर्वरूपाणि त्वक्पारुष्यमकस्माद्रोमहर्षः कण्डूः स्वेदबाहुल्यम् अस्वेदनं वाङ्गप्रदेशानां स्वापः क्षतविसर्पणमसृजः कृष्णता चेति ॥ (४।१)
pūrvarūpatasya pūrvarūpāṇi tvakpāruṣyamakasmādromaharṣaḥ kaṇḍūḥ svedabāhulyam asvedanaṃ vāṅgapradeśānāṃ svāpaḥ kṣatavisarpaṇamasṛjaḥ kṛṣṇatā ceti ||
१८ अर्तेन्तत्र सप्त महाकुष्ठानि एकादश क्षुद्रकुष्ठानि एवमष्टादश कुष्ठानि भवन्ति । (५।१)
18 Artentatra sapta mahākuṣṭhāni ekādaśa kṣudrakuṣṭhāni evamaṣṭādaśa kuṣṭhāni bhavanti |
महाकुष्ठस्तत्र महाकुष्ठान्य् अरुणोदुम्बरर्ष्यजिह्वकपालकाकणकपुण्डरीकदद्रुकुष्ठानीति । (५।२)
mahākuṣṭhastatra mahākuṣṭhāny aruṇodumbararṣyajihvakapālakākaṇakapuṇḍarīkadadrukuṣṭhānīti |
क्षुद्रकुष्ठस्क्षुद्रकुष्ठान्यपि स्थूलारुष्कं महाकुष्ठमेककुष्ठं चर्मदलं विसर्पः परिसर्पः सिध्मं विचर्चिका किटिभं पामा रकसा चेति ॥ (५।३)
kṣudrakuṣṭhaskṣudrakuṣṭhānyapi sthūlāruṣkaṃ mahākuṣṭhamekakuṣṭhaṃ carmadalaṃ visarpaḥ parisarpaḥ sidhmaṃ vicarcikā kiṭibhaṃ pāmā rakasā ceti ||
सर्वाणि कुष्ठानि सवातानि सपित्तानि सश्लेष्माणि सक्रिमीणि च भवन्ति उत्सन्नतस्तु दोषग्रहणमभिभवात् ॥ (६।१)
sarvāṇi kuṣṭhāni savātāni sapittāni saśleṣmāṇi sakrimīṇi ca bhavanti utsannatastu doṣagrahaṇamabhibhavāt ||
तत्र वातेनारुणं पित्तेनोदुम्बरर्ष्यजिह्वकपालकाकणकानि श्लेष्मणा पुण्डरीकं दद्रुकुष्ठं चेति । (७।१)
tatra vātenāruṇaṃ pittenodumbararṣyajihvakapālakākaṇakāni śleṣmaṇā puṇḍarīkaṃ dadrukuṣṭhaṃ ceti |
तेषां महत्त्वं क्रियागुरुत्वम् उत्तरोत्तरं धात्वनुप्रवेशादसाध्यत्वं चेति ॥ (७।२)
teṣāṃ mahattvaṃ kriyāgurutvam uttarottaraṃ dhātvanupraveśādasādhyatvaṃ ceti ||
अरुणतत्र वातेनारुणाभानि तनूनि विसर्पीणि तोदभेदस्वापयुक्तान्यरुणानि । (८।१)
aruṇatatra vātenāruṇābhāni tanūni visarpīṇi todabhedasvāpayuktānyaruṇāni |
पित्तेन पक्वोदुम्बरफलाकृतिवर्णान्यौदुम्बराणि ऋष्यजिह्वाप्रकाशानि खराणि ऋष्यजिह्वानि कृष्णकपालिकाप्रकाशानि कपालकुष्ठानि काकणन्तिकाफलसदृशान्यतीव रक्तकृष्णानि काकणकानि तेषां चतुर्णामप्योषचोषपरिदाहधूमायनानि क्षिप्रोत्थानप्रपाकभेदित्वानि क्रिमिजन्म च सामान्यानि लिङ्गानि । (८।२)
pittena pakvodumbaraphalākṛtivarṇānyaudumbarāṇi ṛṣyajihvāprakāśāni kharāṇi ṛṣyajihvāni kṛṣṇakapālikāprakāśāni kapālakuṣṭhāni kākaṇantikāphalasadṛśānyatīva raktakṛṣṇāni kākaṇakāni teṣāṃ caturṇāmapyoṣacoṣaparidāhadhūmāyanāni kṣiprotthānaprapākabheditvāni krimijanma ca sāmānyāni liṅgāni |
श्लेष्मणा पुण्डरीकपत्रप्रकाशानि पौण्डरीकाणि अतसीपुष्पवर्णानि ताम्राणि वा विसर्पीणि पिडकावन्ति च दद्रुकुष्ठानि तयोर् द्वयोर् अप्युत्सन्नता परिमण्डलता कण्डूश्चिरोत्थानत्वं चेति सामान्यानि रूपाणि ॥ (८।३)
śleṣmaṇā puṇḍarīkapatraprakāśāni pauṇḍarīkāṇi atasīpuṣpavarṇāni tāmrāṇi vā visarpīṇi piḍakāvanti ca dadrukuṣṭhāni tayor dvayor apyutsannatā parimaṇḍalatā kaṇḍūścirotthānatvaṃ ceti sāmānyāni rūpāṇi ||
स्थूलानि सन्धिष्वतिदारुणानि स्थूलारुषि स्युः कठिनान्यरूंषि । (९।२)
sthūlāni sandhiṣvatidāruṇāni sthūlāruṣi syuḥ kaṭhinānyarūṃṣi |
त्वक्कोचभेदस्वपनाङ्गसादाः कुष्ठे महत्पूर्वयुते भवन्ति ॥ (९।३)
tvakkocabhedasvapanāṅgasādāḥ kuṣṭhe mahatpūrvayute bhavanti ||
कृष्णारुणं येन भवेच्छरीरं तदेककुष्ठं प्रवदन्ति कुष्ठम् । (१०।१)
kṛṣṇāruṇaṃ yena bhaveccharīraṃ tadekakuṣṭhaṃ pravadanti kuṣṭham |
स्युर्येन कण्डूव्यथनौषचोषास्तलेषु तच्चर्मदलं वदन्ति ॥ (१०।२)
syuryena kaṇḍūvyathanauṣacoṣāstaleṣu taccarmadalaṃ vadanti ||
विसर्पवत् सर्पति सर्वतो यस्त्वग्रक्तमांसान्यभिभूय शीघ्रम् । (११।१)
visarpavat sarpati sarvato yastvagraktamāṃsānyabhibhūya śīghram |
मूर्च्छाविदाहारतितोदपाकान् कृत्वा विसर्पः स भवेद्विकारः ॥ (११।२)
mūrcchāvidāhāratitodapākān kṛtvā visarpaḥ sa bhavedvikāraḥ ||
शनैः शरीरे पिडकाः स्रवन्त्यः सर्पन्ति यास्तं परिसर्पमाहुः । (१२।१)
śanaiḥ śarīre piḍakāḥ sravantyaḥ sarpanti yāstaṃ parisarpamāhuḥ |
कण्ड्वन्वितं श्वेतमपायि सिध्म विद्यात्तनु प्रायश ऊर्ध्वकाये ॥ (१२।२)
kaṇḍvanvitaṃ śvetamapāyi sidhma vidyāttanu prāyaśa ūrdhvakāye ||
राज्यो ऽतिकण्ड्वर्तिरुजः सरूक्षा भवन्ति गात्रेषु विचर्चिकायाम् । (१३।१)
rājyo 'tikaṇḍvartirujaḥ sarūkṣā bhavanti gātreṣu vicarcikāyām |
कण्डूमती दाहरुजोपपन्ना विपादिका पादगतेयमेव ॥ (१३।२)
kaṇḍūmatī dāharujopapannā vipādikā pādagateyameva ||
किटिभयत् स्रावि वृत्तं घनमुग्रकण्डु तत् स्निग्धकृष्णं किटिभं वदन्ति । (१४।१)
kiṭibhayat srāvi vṛttaṃ ghanamugrakaṇḍu tat snigdhakṛṣṇaṃ kiṭibhaṃ vadanti |
सास्रावकण्डूपरिदाहकाभिः पामाणुकाभिः पिडकाभिर् ऊह्या ॥ (१४।२)
sāsrāvakaṇḍūparidāhakābhiḥ pāmāṇukābhiḥ piḍakābhir ūhyā ||
स्फोटैः सदाहैर् अति सैव कच्छूः स्फिक्पाणिपादप्रभवैर् निरूप्या । (१५।१)
sphoṭaiḥ sadāhair ati saiva kacchūḥ sphikpāṇipādaprabhavair nirūpyā |
कण्ड्वन्विता या पिडका शरीरे संस्रावहीना रकसोच्यते सा ॥ (१५।२)
kaṇḍvanvitā yā piḍakā śarīre saṃsrāvahīnā rakasocyate sā ||
अरुः ससिध्मं रकसा महच्च यच्चैककुष्ठं कफजान्यमूनि । (१६।१)
aruḥ sasidhmaṃ rakasā mahacca yaccaikakuṣṭhaṃ kaphajānyamūni |
वायोः प्रकोपात् परिसर्पमेकं शेषाणि पित्तप्रभवाणि विद्यात् ॥ (१६।२)
vāyoḥ prakopāt parisarpamekaṃ śeṣāṇi pittaprabhavāṇi vidyāt ||
किलासकिलासम् अपि कुष्ठविकल्प एव तत्त्रिविधं वातेन पित्तेन श्लेष्मणा चेति । (१७।१)
kilāsakilāsam api kuṣṭhavikalpa eva tattrividhaṃ vātena pittena śleṣmaṇā ceti |
कुष्ठकिलासयोर् अन्तरं त्वग्गतम् एव किलासमपरिस्रावि च । (१७।२)
kuṣṭhakilāsayor antaraṃ tvaggatam eva kilāsamaparisrāvi ca |
तद्वातेन मण्डलमरुणं परुषं परिध्वंसि च पित्तेन पद्मपत्रप्रतीकाशं सपरिदाहं च श्लेष्मणा श्वेतं स्निग्धं बहलं कण्डूमच्च । (१७।३)
tadvātena maṇḍalamaruṇaṃ paruṣaṃ paridhvaṃsi ca pittena padmapatrapratīkāśaṃ saparidāhaṃ ca śleṣmaṇā śvetaṃ snigdhaṃ bahalaṃ kaṇḍūmacca |
तेषु सम्बद्धमण्डलम् अन्ते जातं रक्तरोम चासाध्यमग्निदग्धं च ॥ (१७।४)
teṣu sambaddhamaṇḍalam ante jātaṃ raktaroma cāsādhyamagnidagdhaṃ ca ||
कुष्ठेषु तु त्वक्संकोचस्वापस्वेदशोफभेदकौण्यस्वरोपघाता वातेन पाकावदरणाङ्गुलिपतनकर्णनासाभङ्गाक्षिरागसत्त्वोत्पत्तयः पित्तेन कण्डूवर्णभेदशोफास्रावगौरवाणि श्लेष्मणा ॥ (१८।१)
kuṣṭheṣu tu tvaksaṃkocasvāpasvedaśophabhedakauṇyasvaropaghātā vātena pākāvadaraṇāṅgulipatanakarṇanāsābhaṅgākṣirāgasattvotpattayaḥ pittena kaṇḍūvarṇabhedaśophāsrāvagauravāṇi śleṣmaṇā ||
तत्रादिबलप्रवृत्तं पौण्डरीकं काकणं चासाध्यम् ॥ (१९।१)
tatrādibalapravṛttaṃ pauṇḍarīkaṃ kākaṇaṃ cāsādhyam ||
यथा वनस्पतिर्जातः प्राप्य कालप्रकर्षणम् । (२०।२)
yathā vanaspatirjātaḥ prāpya kālaprakarṣaṇam |
अन्तर्भूमिं विगाहेत मूलैर् वृष्टिविवर्धितैः ॥ (२०।३)
antarbhūmiṃ vigāheta mūlair vṛṣṭivivardhitaiḥ ||
एवं कुष्ठं समुत्पन्नं त्वचि कालप्रकर्षतः । (२१।१)
evaṃ kuṣṭhaṃ samutpannaṃ tvaci kālaprakarṣataḥ |
क्रमेण धातून् व्याप्नोति नरस्याप्रतिकारिणः ॥ (२१।२)
krameṇa dhātūn vyāpnoti narasyāpratikāriṇaḥ ||
स्पर्शहानिः स्वेदनत्वमीषत्कण्डूश्च जायते । (२२।१)
sparśahāniḥ svedanatvamīṣatkaṇḍūśca jāyate |
वैवर्ण्यं रूक्षभावश्च कुष्ठे त्वचि समाश्रिते ॥ (२२।२)
vaivarṇyaṃ rūkṣabhāvaśca kuṣṭhe tvaci samāśrite ||
त्वक्स्वापो रोमहर्षश्च स्वेदस्याभिप्रवर्तनम् । (२३।१)
tvaksvāpo romaharṣaśca svedasyābhipravartanam |
कण्डूर्विपूयकश्चैव कुष्ठे शोणितसंश्रिते ॥ (२३।२)
kaṇḍūrvipūyakaścaiva kuṣṭhe śoṇitasaṃśrite ||
बाहुल्यं वक्त्रशोषश्च कार्कश्यं पिडकोद्गमः । (२४।१)
bāhulyaṃ vaktraśoṣaśca kārkaśyaṃ piḍakodgamaḥ |
तोदः स्फोटः स्थिरत्वं च कुष्ठे मांससमाश्रिते ॥ (२४।२)
todaḥ sphoṭaḥ sthiratvaṃ ca kuṣṭhe māṃsasamāśrite ||
दौर्गन्ध्यम् उपदेहश्च पूयो ऽथ क्रिमयस्तथा । (२५।१)
daurgandhyam upadehaśca pūyo 'tha krimayastathā |
गात्राणां भेदनं चापि कुष्ठे मेदःसमाश्रिते ॥ (२५।२)
gātrāṇāṃ bhedanaṃ cāpi kuṣṭhe medaḥsamāśrite ||
नासाभङ्गो ऽक्षिरागश्च क्षते च क्रिमिसंभवः । (२६।१)
nāsābhaṅgo 'kṣirāgaśca kṣate ca krimisaṃbhavaḥ |
भवेत् स्वरोपघातश्च ह्यस्थिमज्जसमाश्रिते ॥ (२६।२)
bhavet svaropaghātaśca hyasthimajjasamāśrite ||
कौण्यं गतिक्षयो ऽङ्गानां सम्भेदः क्षतसर्पणम् । (२७।१)
kauṇyaṃ gatikṣayo 'ṅgānāṃ sambhedaḥ kṣatasarpaṇam |
शुक्रस्थानगते लिङ्गं प्रागुक्तानि तथैव च ॥ (२७।२)
śukrasthānagate liṅgaṃ prāguktāni tathaiva ca ||
स्त्रीपुंसयोः कुष्ठदोषाद्दुष्टशोणितशुक्रयोः । (२८।१)
strīpuṃsayoḥ kuṣṭhadoṣādduṣṭaśoṇitaśukrayoḥ |
यदपत्यं तयोर् जातं ज्ञेयं तद् अपि कुष्ठितम् ॥ (२८।२)
yadapatyaṃ tayor jātaṃ jñeyaṃ tad api kuṣṭhitam ||
कुष्ठमात्मवतः साध्यं त्वग्रक्तपिशिताश्रितम् । (२९।१)
kuṣṭhamātmavataḥ sādhyaṃ tvagraktapiśitāśritam |
कर्मभिः पापरोगस्य प्राहुः कुष्ठस्य संभवम् ॥ (३०।२)
karmabhiḥ pāparogasya prāhuḥ kuṣṭhasya saṃbhavam ||
म्रियते यदि कुष्ठेन पुनर्जाते ऽपि गच्छति । (३१।१)
mriyate yadi kuṣṭhena punarjāte 'pi gacchati |
नातः कष्टतरो रोगो यथा कुष्ठं प्रकीर्तितम् ॥ (३१।२)
nātaḥ kaṣṭataro rogo yathā kuṣṭhaṃ prakīrtitam ||
आहाराचारयोः प्रोक्तामास्थाय महतीं क्रियाम् । (३२।१)
āhārācārayoḥ proktāmāsthāya mahatīṃ kriyām |
यस्तेन मुच्यते जन्तुः स पुण्यां गतिमाप्नुयात् ॥ (३२।३)
yastena mucyate jantuḥ sa puṇyāṃ gatimāpnuyāt ||
ￜबेर्त्रगुन्ग् वोन् इन्ड़ेक्तिओन्स्क्रन्खेइतेन्प्रसङ्गाद्गात्रसंस्पर्शान्निश्वासात् सहभोजनात् । (३३।१)
ￜbertragung von Infektionskrankheitenprasaṅgādgātrasaṃsparśānniśvāsāt sahabhojanāt |
कुष्ठं ज्वरश्च शोषश्च नेत्राभिष्यन्द एव च । (३४।१)
kuṣṭhaṃ jvaraśca śoṣaśca netrābhiṣyanda eva ca |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.