सुश्रुतसंहिताSuśrutasaṃhitā

Su, 4, 24

96 of 186 · 262 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

अथातो ऽनागताबाधाप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

athāto 'nāgatābādhāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||

2.1२.१

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।१)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||

3.1३.१

उत्थायोत्थाय सततं स्वस्थेनारोग्यमिच्छता । (३।१)

utthāyotthāya satataṃ svasthenārogyamicchatā |

3.2३.२

धीमता यदनुष्ठेयं तत् सर्वं सम्प्रवक्ष्यते ॥ (३।२)

dhīmatā yadanuṣṭheyaṃ tat sarvaṃ sampravakṣyate ||

4.1४.१

तत्रादौ दन्तपवनं द्वादशाङ्गुलमायतम् । (४।१)

tatrādau dantapavanaṃ dvādaśāṅgulamāyatam |

4.2४.२

कनिष्ठिकापरीणाहम् ऋज्वग्रन्थितम् अव्रणम् ॥ (४।२)

kaniṣṭhikāparīṇāham ṛjvagranthitam avraṇam ||

5.1५.१

अयुग्मग्रन्थि यच्चापि प्रत्यग्रं शस्तभूमिजम् । (५।१)

ayugmagranthi yaccāpi pratyagraṃ śastabhūmijam |

5.2५.२

अवेक्ष्यर्तुं च दोषं च रसं वीर्यं च योजयेत् ॥ (५।२)

avekṣyartuṃ ca doṣaṃ ca rasaṃ vīryaṃ ca yojayet ||

6.1६.१

कषायं मधुरं तिक्तं कटुकं प्रातरुत्थितः । (६।१)

kaṣāyaṃ madhuraṃ tiktaṃ kaṭukaṃ prātarutthitaḥ |

6.2६.२

निम्बश्च तिक्तके श्रेष्ठः कषाये खदिरस्तथा ॥ (६।२)

nimbaśca tiktake śreṣṭhaḥ kaṣāye khadirastathā ||

7.1७.१

मधूको मधुरे श्रेष्ठः करञ्जः कटुके तथा । (७।१)

madhūko madhure śreṣṭhaḥ karañjaḥ kaṭuke tathā |

7.2७.२

क्षौद्रव्योषत्रिवर्गाक्तं सतैलं सैन्धवेन च ॥ (७।२)

kṣaudravyoṣatrivargāktaṃ satailaṃ saindhavena ca ||

8.1८.१

चूर्णेन तेजोवत्याश्च दन्तान्नित्यं विशोधयेत् । (८।१)

cūrṇena tejovatyāśca dantānnityaṃ viśodhayet |

8.2८.२

एकैकं घर्षयेद्दन्तं मृदुना कूर्चकेन च ॥ (८।२)

ekaikaṃ gharṣayeddantaṃ mṛdunā kūrcakena ca ||

9.1९.१

दन्तशोधनचूर्णेन दन्तमांसान्यबाधयन् । (९।१)

dantaśodhanacūrṇena dantamāṃsānyabādhayan |

9.2९.२

तद्दौर्गन्ध्योपदेहौ तु श्लेष्माणं चापकर्षति ॥ (९।२)

taddaurgandhyopadehau tu śleṣmāṇaṃ cāpakarṣati ||

10.1१०.१

वैशद्यमन्नाभिरुचिं सौमनस्यं करोति च । (१०।१)

vaiśadyamannābhiruciṃ saumanasyaṃ karoti ca |

10.2१०.२

न खादेद्गलताल्वोष्ठजिह्वारोगसमुद्भवे ॥ (१०।२)

na khādedgalatālvoṣṭhajihvārogasamudbhave ||

11.1११.१

अथास्यपाके श्वासे च कासहिक्कावमीषु च । (११।१)

athāsyapāke śvāse ca kāsahikkāvamīṣu ca |

11.2११.२

दुर्बलो ऽजीर्णभक्तश्च मूर्च्छार्तो मदपीडितः ॥ (११।२)

durbalo 'jīrṇabhaktaśca mūrcchārto madapīḍitaḥ ||

12.1१२.१

शिरोरुजार्तस्तृषितः श्रान्तः पानक्लमान्वितः । (१२।१)

śirorujārtastṛṣitaḥ śrāntaḥ pānaklamānvitaḥ |

12.2१२.२

अर्दिती कर्णशूली च दन्तरोगी च मानवः ॥ (१२।२)

arditī karṇaśūlī ca dantarogī ca mānavaḥ ||

13.1१३.१

जिह्वानिर्लेखनं रौप्यं सौवर्णं वार्क्षम् एव च । (१३।१)

jihvānirlekhanaṃ raupyaṃ sauvarṇaṃ vārkṣam eva ca |

13.2१३.२

तन्मलापहरं शस्तं मृदु श्लक्ष्णं दशाङ्गुलम् ॥ (१३।२)

tanmalāpaharaṃ śastaṃ mṛdu ślakṣṇaṃ daśāṅgulam ||

14.1१४.१

मुखवैरस्यदौर्गन्ध्यशोफजाड्यहरं सुखम् । (१४।१)

mukhavairasyadaurgandhyaśophajāḍyaharaṃ sukham |

14.2१४.२

दन्तदार्ढ्यकरं रुच्यं स्नेहगण्डूषधारणम् ॥ (१४।२)

dantadārḍhyakaraṃ rucyaṃ snehagaṇḍūṣadhāraṇam ||

15.1१५.१

क्षीरवृक्षकषायैर् वा क्षीरेण च विमिश्रितैः । (१५।१)

kṣīravṛkṣakaṣāyair vā kṣīreṇa ca vimiśritaiḥ |

15.2१५.२

भिल्लोटककषायेण तथैवामलकस्य वा ॥ (१५।२)

bhilloṭakakaṣāyeṇa tathaivāmalakasya vā ||

16.1१६.१

प्रक्षालयेन्मुखं नेत्रे स्वस्थः शीतोदकेन वा । (१६।१)

prakṣālayenmukhaṃ netre svasthaḥ śītodakena vā |

16.2१६.२

नीलिकां मुखशोषं च पिडकां व्यङ्गम् एव च ॥ (१६।२)

nīlikāṃ mukhaśoṣaṃ ca piḍakāṃ vyaṅgam eva ca ||

17.1१७.१

रक्तपित्तकृतान् रोगान् सद्य एव विनाशयेत् । (१७।१)

raktapittakṛtān rogān sadya eva vināśayet |

17.2१७.२

सुखं लघु निरीक्षेत दृढं पश्यति चक्षुषा ॥ (१७।२)

sukhaṃ laghu nirīkṣeta dṛḍhaṃ paśyati cakṣuṣā ||

18.1१८.१

मतं स्रोतोञ्जनं श्रेष्ठं विशुद्धं सिन्धुसंभवम् । (१८।१)

mataṃ srotoñjanaṃ śreṣṭhaṃ viśuddhaṃ sindhusaṃbhavam |

18.2१८.२

दाहकण्डूमलघ्नं च दृष्टिक्लेदरुजापहम् ॥ (१८।२)

dāhakaṇḍūmalaghnaṃ ca dṛṣṭikledarujāpaham ||

19.1१९.१

तेजोरूपावहं चैव सहते मारुतातपौ । (१९।१)

tejorūpāvahaṃ caiva sahate mārutātapau |

19.2१९.२

न नेत्ररोगा जायन्ते तस्माद् अञ्जनमाचरेत् ॥ (१९।२)

na netrarogā jāyante tasmād añjanamācaret ||

20.1२०.१

भुक्तवाञ्छिरसा स्नातः श्रान्तश्छर्दनवाहनैः । (२०।१)

bhuktavāñchirasā snātaḥ śrāntaśchardanavāhanaiḥ |

20.2२०.२

रात्रौ जागरितश्चापि नाञ्ज्याज्ज्वरित एव च ॥ (२०।२)

rātrau jāgaritaścāpi nāñjyājjvarita eva ca ||

21.1२१.१

कर्पूरजातीकक्कोललवङ्गकटुकाह्वयैः । (२१।१)

karpūrajātīkakkolalavaṅgakaṭukāhvayaiḥ |

21.2२१.२

सचूर्णपूगैः सहितं पत्रं ताम्बूलजं शुभम् ॥ (२१।२)

sacūrṇapūgaiḥ sahitaṃ patraṃ tāmbūlajaṃ śubham ||

22.1२२.१

मुखवैशद्यसौगन्ध्यकान्तिसौष्ठवकारकम् । (२२।१)

mukhavaiśadyasaugandhyakāntisauṣṭhavakārakam |

22.2२२.२

हनुदन्तस्वरमलजिह्वेन्द्रियविशोधनम् ॥ (२२।२)

hanudantasvaramalajihvendriyaviśodhanam ||

23.1२३.१

प्रसेकशमनं हृद्यं गलामयविनाशनम् । (२३।१)

prasekaśamanaṃ hṛdyaṃ galāmayavināśanam |

23.2२३.२

पथ्यं सुप्तोत्थिते भुक्ते स्नाते वान्ते च मानवे ॥ (२३।२)

pathyaṃ suptotthite bhukte snāte vānte ca mānave ||

24.1२४.१

रक्तपित्तक्षतक्षीणतृष्णामूर्च्छापरीतिनाम् । (२४।१)

raktapittakṣatakṣīṇatṛṣṇāmūrcchāparītinām |

24.2२४.२

रूक्षदुर्बलमर्त्यानां न हितं चास्यशोषिणाम् ॥ (२४।२)

rūkṣadurbalamartyānāṃ na hitaṃ cāsyaśoṣiṇām ||

25.1२५.१

शिरोगतांस्तथा रोगाञ्छिरोभङ्गो ऽपकर्षति । (२५।१)

śirogatāṃstathā rogāñchirobhaṅgo 'pakarṣati |

25.2२५.२

केशानां मार्दवं दैर्घ्यं बहुत्वं स्निग्धकृष्णताम् ॥ (२५।२)

keśānāṃ mārdavaṃ dairghyaṃ bahutvaṃ snigdhakṛṣṇatām ||

26.1२६.१

करोति शिरसस्तृप्तिं सुत्वक्कम् अपि चाननम् । (२६।१)

karoti śirasastṛptiṃ sutvakkam api cānanam |

26.2२६.२

संतर्पणं चेन्द्रियाणां शिरसः प्रतिपूरणम् ॥ (२६।२)

saṃtarpaṇaṃ cendriyāṇāṃ śirasaḥ pratipūraṇam ||

27.1२७.१

मधुकं क्षीरशुक्ला च सरलं देवदारु च । (२७।१)

madhukaṃ kṣīraśuklā ca saralaṃ devadāru ca |

27.2२७.२

क्षुद्रकं पञ्चनामानं समभागानि संहरेत् ॥ (२७।२)

kṣudrakaṃ pañcanāmānaṃ samabhāgāni saṃharet ||

28.1२८.१

तेषां कल्ककषायाभ्यां चक्रतैलं विपाचयेत् । (२८।१)

teṣāṃ kalkakaṣāyābhyāṃ cakratailaṃ vipācayet |

28.2२८.२

सदैव शीतलं जन्तोर् मूर्ध्नि तैलं प्रदापयेत् ॥ (२८।२)

sadaiva śītalaṃ jantor mūrdhni tailaṃ pradāpayet ||

29.1२९.१

केशप्रसाधनी केश्या रजोजन्तुमलापहा । (२९।१)

keśaprasādhanī keśyā rajojantumalāpahā |

29.2२९.२

हनुमन्याशिरःकर्णशूलघ्नं कर्णपूरणम् ॥ (२९।२)

hanumanyāśiraḥkarṇaśūlaghnaṃ karṇapūraṇam ||

30.1३०.१

अभ्यङ्गो मार्दवकरः कफवातनिरोधनः । (३०।१)

abhyaṅgo mārdavakaraḥ kaphavātanirodhanaḥ |

30.2३०.२

धातूनां पुष्टिजननो मृजावर्णबलप्रदः ॥ (३०।२)

dhātūnāṃ puṣṭijanano mṛjāvarṇabalapradaḥ ||

31.1३१.१

सेकः श्रमघ्नो ऽनिलहृद्भग्नसन्धिप्रसाधकः । (३१।१)

sekaḥ śramaghno 'nilahṛdbhagnasandhiprasādhakaḥ |

31.2३१.२

क्षताग्निदग्धाभिहतविघृष्टानां रुजापहः ॥ (३१।२)

kṣatāgnidagdhābhihatavighṛṣṭānāṃ rujāpahaḥ ||

32.1३२.१

जलसिक्तस्य वर्धन्ते यथा मूले ऽङ्कुरास्तरोः । (३२।१)

jalasiktasya vardhante yathā mūle 'ṅkurāstaroḥ |

32.2३२.२

तथा धातुविवृद्धिर्हि स्नेहसिक्तस्य जायते ॥ (३२।२)

tathā dhātuvivṛddhirhi snehasiktasya jāyate ||

33.1३३.१

सिरामुखै रोमकूपैर् धमनीभिश्च तर्पयन् । (३३।१)

sirāmukhai romakūpair dhamanībhiśca tarpayan |

33.2३३.२

शरीरबलमाधत्ते युक्तः स्नेहो ऽवगाहने ॥ (३३।२)

śarīrabalamādhatte yuktaḥ sneho 'vagāhane ||

34.1३४.१

तत्र प्रकृतिसात्म्यर्तुदेशदोषविकारवित् । (३४।१)

tatra prakṛtisātmyartudeśadoṣavikāravit |

34.2३४.२

तैलं घृतं वा मतिमान् युञ्ज्यादभ्यङ्गसेकयोः ॥ (३४।२)

tailaṃ ghṛtaṃ vā matimān yuñjyādabhyaṅgasekayoḥ ||

35.1३५.१

केवलं सामदोषेषु न कथंचन योजयेत् । (३५।१)

kevalaṃ sāmadoṣeṣu na kathaṃcana yojayet |

35.2३५.२

तरुणज्वर्यजीर्णी च नाभ्यक्तव्यः कथंचन ॥ (३५।२)

taruṇajvaryajīrṇī ca nābhyaktavyaḥ kathaṃcana ||

36.1३६.१

तथा विरिक्तो वान्तश्च निरूढो यश्च मानवः । (३६।१)

tathā virikto vāntaśca nirūḍho yaśca mānavaḥ |

36.2३६.२

पूर्वयोः कृच्छ्रता व्याधेर् असाध्यत्वम् अथापि वा ॥ (३६।२)

pūrvayoḥ kṛcchratā vyādher asādhyatvam athāpi vā ||

37.1३७.१

शेषाणां तदहः प्रोक्ता अग्निमान्द्यादयो गदाः । (३७।१)

śeṣāṇāṃ tadahaḥ proktā agnimāndyādayo gadāḥ |

37.2३७.२

संतर्पणसमुत्थानां रोगाणां नैव कारयेत् ॥ (३७।२)

saṃtarpaṇasamutthānāṃ rogāṇāṃ naiva kārayet ||

38.1३८.१

शरीरायासजननं कर्म व्यायामसंज्ञितम् । (३८।१)

śarīrāyāsajananaṃ karma vyāyāmasaṃjñitam |

38.2३८.२

तत् कृत्वा तु सुखं देहं विमृद्नीयात् समन्ततः ॥ (३८।२)

tat kṛtvā tu sukhaṃ dehaṃ vimṛdnīyāt samantataḥ ||

39.1३९.१

शरीरोपचयः कान्तिर्गात्राणां सुविभक्तता । (३९।१)

śarīropacayaḥ kāntirgātrāṇāṃ suvibhaktatā |

39.2३९.२

दीप्ताग्नित्वमनालस्यं स्थिरत्वं लाघवं मृजा ॥ (३९।२)

dīptāgnitvamanālasyaṃ sthiratvaṃ lāghavaṃ mṛjā ||

40.1४०.१

श्रमक्लमपिपासोष्णशीतादीनां सहिष्णुता । (४०।१)

śramaklamapipāsoṣṇaśītādīnāṃ sahiṣṇutā |

40.2४०.२

आरोग्यं चापि परमं व्यायामादुपजायते ॥ (४०।२)

ārogyaṃ cāpi paramaṃ vyāyāmādupajāyate ||

41.1४१.१

न चास्ति सदृशं तेन किंचित् स्थौल्यापकर्षणम् । (४१।१)

na cāsti sadṛśaṃ tena kiṃcit sthaulyāpakarṣaṇam |

41.2४१.२

न च व्यायामिनं मर्त्यमर्दयन्त्यरयो बलात् ॥ (४१।२)

na ca vyāyāminaṃ martyamardayantyarayo balāt ||

42.1४२.१

न चैनं सहसाक्रम्य जरा समधिरोहति । (४२।१)

na cainaṃ sahasākramya jarā samadhirohati |

42.2४२.२

स्थिरीभवति मांसं च व्यायामाभिरतस्य च ॥ (४२।२)

sthirībhavati māṃsaṃ ca vyāyāmābhiratasya ca ||

43.1४३.१

व्यायामस्विन्नगात्रस्य पद्भ्यामुद्वर्तितस्य च । (४३।१)

vyāyāmasvinnagātrasya padbhyāmudvartitasya ca |

43.2४३.२

व्याधयो नोपसर्पन्ति सिंहं क्षुद्रमृगा इव ॥ (४३।२)

vyādhayo nopasarpanti siṃhaṃ kṣudramṛgā iva ||

44.1४४.१

वयोरूपगुणैर् हीनम् अपि कुर्यात् सुदर्शनम् । (४४।१)

vayorūpaguṇair hīnam api kuryāt sudarśanam |

44.2४४.२

व्यायामं कुर्वतो नित्यं विरुद्धम् अपि भोजनम् ॥ (४४।२)

vyāyāmaṃ kurvato nityaṃ viruddham api bhojanam ||

45.1४५.१

विदग्धमविदग्धं वा निर्दोषं परिपच्यते । (४५।१)

vidagdhamavidagdhaṃ vā nirdoṣaṃ paripacyate |

45.2४५.२

व्यायामो हि सदा पथ्यो बलिनां स्निग्धभोजिनाम् ॥ (४५।२)

vyāyāmo hi sadā pathyo balināṃ snigdhabhojinām ||

46.1४६.१

स च शीते वसन्ते च तेषां पथ्यतमः स्मृतः । (४६।१)

sa ca śīte vasante ca teṣāṃ pathyatamaḥ smṛtaḥ |

46.2४६.२

सर्वेष्वृतुष्वहरहः पुंभिर् आत्महितैषिभिः ॥ (४६।२)

sarveṣvṛtuṣvaharahaḥ puṃbhir ātmahitaiṣibhiḥ ||

47.1४७.१

बलस्यार्धेन कर्तव्यो व्यायामो हन्त्यतो ऽन्यथा । (४७।१)

balasyārdhena kartavyo vyāyāmo hantyato 'nyathā |

47.2४७.२

हृदि स्थानस्थितो वायुर्यदा वक्त्रं प्रपद्यते ॥ (४७।२)

hṛdi sthānasthito vāyuryadā vaktraṃ prapadyate ||

48.1४८.१

व्यायामं कुर्वतो जन्तोस्तद्बलार्धस्य लक्षणम् । (४८।१)

vyāyāmaṃ kurvato jantostadbalārdhasya lakṣaṇam |

48.2४८.२

वयोबलशरीराणि देशकालाशनानि च ॥ (४८।२)

vayobalaśarīrāṇi deśakālāśanāni ca ||

49.1४९.१

समीक्ष्य कुर्याद्व्यायाममन्यथा रोगमाप्नुयात् । (४९।१)

samīkṣya kuryādvyāyāmamanyathā rogamāpnuyāt |

49.2४९.२

क्षयतृष्णारुचिच्छर्दिरक्तपित्तभ्रमक्लमाः ॥ (४९।२)

kṣayatṛṣṇārucicchardiraktapittabhramaklamāḥ ||

50.1५०.१

कासशोषज्वरश्वासा अतिव्यायामसंभवाः । (५०।१)

kāsaśoṣajvaraśvāsā ativyāyāmasaṃbhavāḥ |

50.2५०.२

रक्तपित्ती कृशः शोषी श्वासकासक्षतातुरः ॥ (५०।२)

raktapittī kṛśaḥ śoṣī śvāsakāsakṣatāturaḥ ||

51.1५१.१

भुक्तवान् स्त्रीषु च क्षीणस्तृड्भ्रमार्तश्च वर्जयेत् । (५१।१)

bhuktavān strīṣu ca kṣīṇastṛḍbhramārtaśca varjayet |

51.2५१.२

उद्वर्तन (मस्सगे)उद्वर्तनं वातहरं कफमेदोविलापनम् ॥ (५१।२)

udvartana (massage)udvartanaṃ vātaharaṃ kaphamedovilāpanam ||

52.1५२.१

स्थिरीकरणमङ्गानां त्वक्प्रसादकरं परम् । (५२।१)

sthirīkaraṇamaṅgānāṃ tvakprasādakaraṃ param |

52.2५२.२

सिरामुखविविक्तत्वं त्वक्स्थस्याग्नेश्च तेजनम् ॥ (५२।२)

sirāmukhaviviktatvaṃ tvaksthasyāgneśca tejanam ||

53.1५३.१

उद्घर्षणोत्सादनाभ्यां जायेयातामसंशयम् । (५३।१)

udgharṣaṇotsādanābhyāṃ jāyeyātāmasaṃśayam |

53.2५३.२

उत्सादनाद्भवेत् स्त्रीणां विशेषात् कान्तिमद्वपुः ॥ (५३।२)

utsādanādbhavet strīṇāṃ viśeṣāt kāntimadvapuḥ ||

54.1५४.१

प्रहर्षसौभाग्यमृजालाघवादिगुणान्वितम् । (५४।१)

praharṣasaubhāgyamṛjālāghavādiguṇānvitam |

54.2५४.२

उद्घर्षणं तु विज्ञेयं कण्डूकोष्ठानिलापहम् ॥ (५४।२)

udgharṣaṇaṃ tu vijñeyaṃ kaṇḍūkoṣṭhānilāpaham ||

55.1५५.१

ऊर्वोः संजनयत्याशु फेनकः स्थैर्यलाघवे । (५५।१)

ūrvoḥ saṃjanayatyāśu phenakaḥ sthairyalāghave |

55.2५५.२

कण्डूकोठानिलस्तम्भमलरोगापहश्च सः ॥ (५५।२)

kaṇḍūkoṭhānilastambhamalarogāpahaśca saḥ ||

56.1५६.१

तेजनं त्वग्गतस्याग्नेः सिरामुखविवेचनम् । (५६।१)

tejanaṃ tvaggatasyāgneḥ sirāmukhavivecanam |

56.2५६.२

उद्घर्षणं त्विष्टिकया कण्डूकोठविनाशनम् ॥ (५६।२)

udgharṣaṇaṃ tviṣṭikayā kaṇḍūkoṭhavināśanam ||

57.1५७.१

स्नाननिद्रादाहश्रमहरं स्वेदकण्डूतृषापहम् । (५७।१)

snānanidrādāhaśramaharaṃ svedakaṇḍūtṛṣāpaham |

57.2५७.२

हृद्यं मलहरं श्रेष्ठं सर्वेन्द्रियविबोधनम् ॥ (५७।२)

hṛdyaṃ malaharaṃ śreṣṭhaṃ sarvendriyavibodhanam ||

58.1५८.१

तन्द्रापाप्मोपशमनं तुष्टिदं पुंस्त्ववर्धनम् । (५८।१)

tandrāpāpmopaśamanaṃ tuṣṭidaṃ puṃstvavardhanam |

58.2५८.२

रक्तप्रसादनं चापि स्नानमग्नेश्च दीपनम् ॥ (५८।२)

raktaprasādanaṃ cāpi snānamagneśca dīpanam ||

59.1५९.१

उष्णेन शिरसः स्नानमहितं चक्षुषः सदा । (५९।१)

uṣṇena śirasaḥ snānamahitaṃ cakṣuṣaḥ sadā |

59.2५९.२

शीतेन शिरसः स्नानं चक्षुष्यमिति निर्दिशेत् ॥ (५९।२)

śītena śirasaḥ snānaṃ cakṣuṣyamiti nirdiśet ||

60.1६०.१

श्लेष्ममारुतकोपे तु ज्ञात्वा व्याधिबलाबलम् । (६०।१)

śleṣmamārutakope tu jñātvā vyādhibalābalam |

60.2६०.२

काममुष्णं शिरःस्नानं भैषज्यार्थं समाचरेत् ॥ (६०।२)

kāmamuṣṇaṃ śiraḥsnānaṃ bhaiṣajyārthaṃ samācaret ||

61.1६१.१

अतिशीताम्बु शीते च श्लेष्ममारुतकोपनम् । (६१।१)

atiśītāmbu śīte ca śleṣmamārutakopanam |

61.2६१.२

अत्युष्णम् उष्णकाले च पित्तशोणितकोपनम् ॥ (६१।२)

atyuṣṇam uṣṇakāle ca pittaśoṇitakopanam ||

62.1६२.१

तच्चातिसारज्वरितकर्णशूलानिलार्तिषु । (६२।१)

taccātisārajvaritakarṇaśūlānilārtiṣu |

62.2६२.२

आध्मानारोचकाजीर्णभुक्तवत्सु च गर्हितम् ॥ (६२।२)

ādhmānārocakājīrṇabhuktavatsu ca garhitam ||

63.1६३.१

सौभाग्यदं वर्णकरं प्रीत्योजोबलवर्धनम् । (६३।१)

saubhāgyadaṃ varṇakaraṃ prītyojobalavardhanam |

63.2६३.२

स्वेददौर्गन्ध्यवैवर्ण्यश्रमघ्नमनुलेपनम् ॥ (६३।२)

svedadaurgandhyavaivarṇyaśramaghnamanulepanam ||

64.1६४.१

स्नानं येषां निषिद्धं तु तेषामप्यनुलेपनम् । (६४।१)

snānaṃ yeṣāṃ niṣiddhaṃ tu teṣāmapyanulepanam |

64.2६४.२

रक्षोघ्नमथ चौजस्यं सौभाग्यकरमुत्तमम् ॥ (६४।२)

rakṣoghnamatha caujasyaṃ saubhāgyakaramuttamam ||

65.1६५.१

सुमनोम्बररत्नानां धारणं प्रीतिवर्धनम् । (६५।१)

sumanombararatnānāṃ dhāraṇaṃ prītivardhanam |

65.2६५.२

मुखालेपाद्दृढं चक्षुः पीनगण्डं तथाननम् ॥ (६५।२)

mukhālepāddṛḍhaṃ cakṣuḥ pīnagaṇḍaṃ tathānanam ||

66.1६६.१

अव्यङ्गपिडकं कान्तं भवत्यम्बुजसन्निभम् । (६६।१)

avyaṅgapiḍakaṃ kāntaṃ bhavatyambujasannibham |

66.2६६.२

पक्ष्मलं विशदं कान्तममलोज्ज्वलमण्डलम् ॥ (६६।२)

pakṣmalaṃ viśadaṃ kāntamamalojjvalamaṇḍalam ||

67.1६७.१

नेत्रमञ्जनसंयोगाद्भवेच्चामलतारकम् । (६७।१)

netramañjanasaṃyogādbhaveccāmalatārakam |

67.2६७.२

यशस्यं स्वर्ग्यमायुष्यं धनधान्यविवर्धनम् ॥ (६७।२)

yaśasyaṃ svargyamāyuṣyaṃ dhanadhānyavivardhanam ||

68.1६८.१

देवतातिथिविप्राणां पूजनं गोत्रवर्धनम् । (६८।१)

devatātithiviprāṇāṃ pūjanaṃ gotravardhanam |

68.2६८.२

आहारः प्रीणनः सद्यो बलकृद् देहधारकः ॥ (६८।२)

āhāraḥ prīṇanaḥ sadyo balakṛd dehadhārakaḥ ||

69.1६९.१

आयुस्तेजःसमुत्साहस्मृत्योजोऽग्निविवर्धनः । (६९।१)

āyustejaḥsamutsāhasmṛtyojo'gnivivardhanaḥ |

69.2६९.२

पादप्रक्षालनं पादमलरोगश्रमापहम् ॥ (६९।२)

pādaprakṣālanaṃ pādamalarogaśramāpaham ||

70.1७०.१

चक्षुःप्रसादनं वृष्यं रक्षोघ्नं प्रीतिवर्धनम् । (७०।१)

cakṣuḥprasādanaṃ vṛṣyaṃ rakṣoghnaṃ prītivardhanam |

70.2७०.२

निद्राकरो देहसुखश्चक्षुष्यः श्रमसुप्तिनुत् ॥ (७०।२)

nidrākaro dehasukhaścakṣuṣyaḥ śramasuptinut ||

71.1७१.१

पादत्वङ्मृदुकारी च पादाभ्यङ्गः सदा हितः । (७१।१)

pādatvaṅmṛdukārī ca pādābhyaṅgaḥ sadā hitaḥ |

71.2७१.२

पादरोगहरं वृष्यं रक्षोघ्नं प्रीतिवर्धनम् ॥ (७१।२)

pādarogaharaṃ vṛṣyaṃ rakṣoghnaṃ prītivardhanam ||

72.1७२.१

सुखप्रचारमोजस्यं सदा पादत्रधारणम् । (७२।१)

sukhapracāramojasyaṃ sadā pādatradhāraṇam |

72.2७२.२

अनारोग्यमनायुष्यं चक्षुषोर् उपघातकृत् ॥ (७२।२)

anārogyamanāyuṣyaṃ cakṣuṣor upaghātakṛt ||

73.1७३.१

पादाभ्याम् अनुपानद्भ्यां सदा चङ्क्रमणं नृणाम् । (७३।१)

pādābhyām anupānadbhyāṃ sadā caṅkramaṇaṃ nṛṇām |

73.2७३.२

पाप्मोपशमनं केशनखरोमापमार्जनम् ॥ (७३।२)

pāpmopaśamanaṃ keśanakharomāpamārjanam ||

74.1७४.१

हर्षलाघवसौभाग्यकरम् उत्साहवर्धनम् । (७४।१)

harṣalāghavasaubhāgyakaram utsāhavardhanam |

74.2७४.२

बाणवारं मृजावर्णतेजोबलविवर्धनम् ॥ (७४।२)

bāṇavāraṃ mṛjāvarṇatejobalavivardhanam ||

75.1७५.१

पवित्रं केश्यमुष्णीषं वातातपरजोऽपहम् । (७५।१)

pavitraṃ keśyamuṣṇīṣaṃ vātātaparajo'paham |

75.2७५.२

वर्षानिलरजोघर्महिमादीनां निवारणम् ॥ (७५।२)

varṣānilarajogharmahimādīnāṃ nivāraṇam ||

76.1७६.१

वर्ण्यं चक्षुष्यमौजस्यं शंकरं छत्रधारणम् । (७६।१)

varṇyaṃ cakṣuṣyamaujasyaṃ śaṃkaraṃ chatradhāraṇam |

76.2७६.२

शुनः सरीसृपव्यालविषाणिभ्यो भयापहम् ॥ (७६।२)

śunaḥ sarīsṛpavyālaviṣāṇibhyo bhayāpaham ||

77.1७७.१

श्रमस्खलनदोषघ्नं स्थविरे च प्रशस्यते । (७७।१)

śramaskhalanadoṣaghnaṃ sthavire ca praśasyate |

77.2७७.२

सत्त्वोत्साहबलस्थैर्यधैर्यवीर्यविवर्धनम् ॥ (७७।२)

sattvotsāhabalasthairyadhairyavīryavivardhanam ||

78.1७८.१

अवष्टम्भकरं चापि भयघ्नं दण्डधारणम् । (७८।१)

avaṣṭambhakaraṃ cāpi bhayaghnaṃ daṇḍadhāraṇam |

78.2७८.२

आस्या वर्णकफस्थौल्यसौकुमार्यकरी सुखा ॥ (७८।२)

āsyā varṇakaphasthaulyasaukumāryakarī sukhā ||

79.1७९.१

अध्वा वर्णकफस्थौल्यसौकुमार्यविनाशनः । (७९।१)

adhvā varṇakaphasthaulyasaukumāryavināśanaḥ |

79.2७९.२

अत्यध्वा विपरीतो ऽस्माज्जरादौर्बल्यकृच्च सः ॥ (७९।२)

atyadhvā viparīto 'smājjarādaurbalyakṛcca saḥ ||

80.1८०.१

यत्तु चङ्क्रमणं नातिदेहपीडाकरं भवेत् । (८०।१)

yattu caṅkramaṇaṃ nātidehapīḍākaraṃ bhavet |

80.2८०.२

तदायुर्बलमेधाग्निप्रदम् इन्द्रियबोधनम् ॥ (८०।२)

tadāyurbalamedhāgnipradam indriyabodhanam ||

81.1८१.१

श्रमानिलहरं वृष्यं पुष्टिनिद्राधृतिप्रदम् । (८१।१)

śramānilaharaṃ vṛṣyaṃ puṣṭinidrādhṛtipradam |

81.2८१.२

सुखं शय्यासनं दुःखं विपरीतगुणं मतम् ॥ (८१।२)

sukhaṃ śayyāsanaṃ duḥkhaṃ viparītaguṇaṃ matam ||

82.1८२.१

वालव्यजनमौजस्यं मक्षिकादीनपोहति । (८२।१)

vālavyajanamaujasyaṃ makṣikādīnapohati |

82.2८२.२

शोषदाहश्रमस्वेदमूर्च्छाघ्नो व्यजनानिलः ॥ (८२।२)

śoṣadāhaśramasvedamūrcchāghno vyajanānilaḥ ||

83.1८३.१

प्रीतिनिद्राकरं वृष्यं कफवातश्रमापहम् । (८३।१)

prītinidrākaraṃ vṛṣyaṃ kaphavātaśramāpaham |

83.2८३.२

संवाहनं मांसरक्तत्वक्प्रसादकरं सुखम् ॥ (८३।२)

saṃvāhanaṃ māṃsaraktatvakprasādakaraṃ sukham ||

84.1८४.१

प्रवातं रौक्ष्यवैवर्ण्यस्तम्भकृद्दाहपक्तिनुत् । (८४।१)

pravātaṃ raukṣyavaivarṇyastambhakṛddāhapaktinut |

84.2८४.२

स्वेदमूर्च्छापिपासाघ्नम् अप्रवातमतो ऽन्यथा ॥ (८४।२)

svedamūrcchāpipāsāghnam apravātamato 'nyathā ||

85.1८५.१

सुखं वातं प्रसेवेत ग्रीष्मे शरदि मानवः । (८५।१)

sukhaṃ vātaṃ praseveta grīṣme śaradi mānavaḥ |

85.2८५.२

निवातं ह्य् आयुषे सेव्यमारोग्याय च सर्वदा ॥ (८५।२)

nivātaṃ hy āyuṣe sevyamārogyāya ca sarvadā ||

86.1८६.१

आतपः पित्ततृष्णाग्निस्वेदमूर्च्छाभ्रमास्रकृत् । (८६।१)

ātapaḥ pittatṛṣṇāgnisvedamūrcchābhramāsrakṛt |

86.2८६.२

दाहवैवर्ण्यकारी च छाया चैतानपोहति ॥ (८६।२)

dāhavaivarṇyakārī ca chāyā caitānapohati ||

87.1८७.१

अग्निर्वातकफस्तम्भशीतवेपथुनाशनः । (८७।१)

agnirvātakaphastambhaśītavepathunāśanaḥ |

87.2८७.२

आमाभिष्यन्दजरणो रक्तपित्तप्रदूषणः ॥ (८७।२)

āmābhiṣyandajaraṇo raktapittapradūṣaṇaḥ ||

88.1८८.१

पुष्टिवर्णबलोत्साहमग्निदीप्तिमतन्द्रिताम् । (८८।१)

puṣṭivarṇabalotsāhamagnidīptimatandritām |

88.2८८.२

करोति धातुसाम्यं च निद्रा काले निषेविता ॥ (८८।२)

karoti dhātusāmyaṃ ca nidrā kāle niṣevitā ||

89.1८९.१

तत्रादित एव नीचनखरोम्णा शुचिना शुक्लवाससा लघूष्णीषच्छत्रोपानत्केन दण्डपाणिना काले हितमितमधुरपूर्वाभिभाषिणा बन्धुभूतेन भूतानां गुरुवृद्धानुमतेन सुसहायेनानन्यमनसा खलूपचरितव्यं तद् अपि न रात्रौ न केशास्थिकण्टकाश्मतुषभस्मोत्करकपालाङ्गारामेध्यस्नानबलिभूमिषु न विषमेन्द्रकीलचतुष्पथश्वभ्राणाम् उपरिष्टात् ॥ (८९।१)

tatrādita eva nīcanakharomṇā śucinā śuklavāsasā laghūṣṇīṣacchatropānatkena daṇḍapāṇinā kāle hitamitamadhurapūrvābhibhāṣiṇā bandhubhūtena bhūtānāṃ guruvṛddhānumatena susahāyenānanyamanasā khalūpacaritavyaṃ tad api na rātrau na keśāsthikaṇṭakāśmatuṣabhasmotkarakapālāṅgārāmedhyasnānabalibhūmiṣu na viṣamendrakīlacatuṣpathaśvabhrāṇām upariṣṭāt ||

90.1९०.१

न राजद्विष्टपरुषपैशुन्यानृतानि वदेत् न देवब्राह्मणपितृपरिवादांश्च न नरेन्द्रद्विष्टोन्मत्तपतितक्षुद्रनीचानुपासीत ॥ (९०।१)

na rājadviṣṭaparuṣapaiśunyānṛtāni vadet na devabrāhmaṇapitṛparivādāṃśca na narendradviṣṭonmattapatitakṣudranīcānupāsīta ||

91.1९१.१

वृक्षपर्वतप्रपातविषमवल्मीकदुष्टवाजिकुञ्जराद्यधिरोहणानि परिहरेत् पूर्णनदीसमुद्राविदितपल्वलश्वभ्रकूपावतरणानि भिन्नशून्यागारश्मशानविजनारण्यवासाग्निसंभ्रमव्यालभुजङ्गकीटसेवाश्च ग्रामाघातकलहशस्त्रसन्निपातव्यालसरीसृपशृङ्गिसन्निकर्षांश्च ॥ (९१।१)

vṛkṣaparvataprapātaviṣamavalmīkaduṣṭavājikuñjarādyadhirohaṇāni pariharet pūrṇanadīsamudrāviditapalvalaśvabhrakūpāvataraṇāni bhinnaśūnyāgāraśmaśānavijanāraṇyavāsāgnisaṃbhramavyālabhujaṅgakīṭasevāśca grāmāghātakalahaśastrasannipātavyālasarīsṛpaśṛṅgisannikarṣāṃśca ||

92.1९२.१

नाग्निगोगुरुब्राह्मणप्रेङ्खादम्पत्यन्तरेण यायात् । (९२।१)

nāgnigogurubrāhmaṇapreṅkhādampatyantareṇa yāyāt |

92.2९२.२

न शवमनुयायात् । (९२।२)

na śavamanuyāyāt |

92.3९२.३

देवगोब्राह्मणचैत्यध्वजरोगिपतितपापकारिणां च छायां नाक्रमेत । (९२।३)

devagobrāhmaṇacaityadhvajarogipatitapāpakāriṇāṃ ca chāyāṃ nākrameta |

92.4९२.४

नास्तं गच्छन्तमुद्यन्तं वादित्यं वीक्षेत । (९२।४)

nāstaṃ gacchantamudyantaṃ vādityaṃ vīkṣeta |

92.5९२.५

गां धापयन्तीं धयन्तीं परशस्यं वा चरन्तीं न कस्मैचिदाचक्षीत न चोल्कापातोत्पातेन्द्रधनूंषि । (९२।५)

gāṃ dhāpayantīṃ dhayantīṃ paraśasyaṃ vā carantīṃ na kasmaicidācakṣīta na colkāpātotpātendradhanūṃṣi |

92.6९२.६

नाग्निं मुखेनोपधमेत् । (९२।६)

nāgniṃ mukhenopadhamet |

92.7९२.७

नापो भूमिं वा पाणिपादेनाभिहन्यात् ॥ (९२।७)

nāpo bhūmiṃ vā pāṇipādenābhihanyāt ||

93.1९३.१

न वेगान् धारयेद् वातमूत्रपुरीषादीनाम् । (९३।१)

na vegān dhārayed vātamūtrapurīṣādīnām |

93.2९३.२

न बहिर्वेगान् ग्रामनगरदेवतायतनश्मशानचतुष्पथसलिलाशयपथिसंनिकृष्टान् उत्सृजेन्न प्रकाशं न वाय्वग्निसलिलसोमार्कगोगुरुप्रतिमुखम् ॥ (९३।२)

na bahirvegān grāmanagaradevatāyatanaśmaśānacatuṣpathasalilāśayapathisaṃnikṛṣṭān utsṛjenna prakāśaṃ na vāyvagnisalilasomārkagogurupratimukham ||

94.1९४.१

न भूमिं विलिखेत् नासंवृतमुखः सदसि जृम्भोद्गारकासश्वासक्षवथून् उत्सृजेत् न पर्यङ्किकावष्टम्भपादप्रसारणानि गुरुसन्निधौ कुर्यात् ॥ (९४।१)

na bhūmiṃ vilikhet nāsaṃvṛtamukhaḥ sadasi jṛmbhodgārakāsaśvāsakṣavathūn utsṛjet na paryaṅkikāvaṣṭambhapādaprasāraṇāni gurusannidhau kuryāt ||

95.1९५.१

न बालकर्णनासास्रोतोदशनाक्षिविवराण्यभिकुष्णीयात् न वीजयेत् केशमुखनखवस्त्रगात्राणि न गात्रनखवक्त्रवादित्रं कुर्यात् न काष्ठलोष्टतृणादीनभिहन्याच्छिन्द्याद्भिन्द्याद्वा ॥ (९५।१)

na bālakarṇanāsāsrotodaśanākṣivivarāṇyabhikuṣṇīyāt na vījayet keśamukhanakhavastragātrāṇi na gātranakhavaktravāditraṃ kuryāt na kāṣṭhaloṣṭatṛṇādīnabhihanyācchindyādbhindyādvā ||

96.1९६.१

न प्रतिवातातपं सेवेत न भुक्तमात्रो ऽग्निम् उपासीत नोत्कटकाल्पकाष्ठासनमध्यासीत न ग्रीवां विषमं धारयेत् न विषमकायः क्रियां भजेत भुञ्जीत वा न प्रततमीक्षेत विशेषाज्ज्योतिर्भास्करसूक्ष्मचलभ्रान्तानि न भारं शिरसा वहेत् न स्वप्नजागरणशयनासनस्थानचङ्क्रमणयानवाहनप्रधावनलङ्घनप्लवनप्रतरणहास्यभाष्यव्यवायव्यायामादीन् उचितान् अप्यतिसेवेत ॥ (९६।१)

na prativātātapaṃ seveta na bhuktamātro 'gnim upāsīta notkaṭakālpakāṣṭhāsanamadhyāsīta na grīvāṃ viṣamaṃ dhārayet na viṣamakāyaḥ kriyāṃ bhajeta bhuñjīta vā na pratatamīkṣeta viśeṣājjyotirbhāskarasūkṣmacalabhrāntāni na bhāraṃ śirasā vahet na svapnajāgaraṇaśayanāsanasthānacaṅkramaṇayānavāhanapradhāvanalaṅghanaplavanaprataraṇahāsyabhāṣyavyavāyavyāyāmādīn ucitān apyatiseveta ||

97.1९७.१

उचितादप्यहितात् क्रमशो विरमेत् हितमनुचितम् अप्यासेवेत क्रमशो न चैकान्ततः पादहीनात् ॥ (९७।१)

ucitādapyahitāt kramaśo viramet hitamanucitam apyāseveta kramaśo na caikāntataḥ pādahīnāt ||

98.1९८.१

नावाक्शिराः शयीत न भिन्नपात्रे भुञ्जीत न विना पात्रेण नाञ्जलिपुटेनापः पिबेत् काले हितमितस्निग्धमधुरप्रायमाहारं वैद्यप्रत्यवेक्षितमश्नीयात् ग्रामगणगणिकापणिकशत्रुसत्रशठपतितभोजनानि परिहरेत् शेषाण्य् अपि चानिष्टरूपरसगन्धस्पर्शशब्दमानसानि अन्यान्येवंगुणान्य् अपि संभ्रमदत्तानि मक्षिकावालोपहतानि नाप्रक्षालितपादो भुञ्जीत न मूत्रोच्चारपीडितो न सन्ध्ययोर् नानुपाश्रितो नातीतकालं हीनम् अतिमात्रं चेति ॥ (९८।१)

nāvākśirāḥ śayīta na bhinnapātre bhuñjīta na vinā pātreṇa nāñjalipuṭenāpaḥ pibet kāle hitamitasnigdhamadhuraprāyamāhāraṃ vaidyapratyavekṣitamaśnīyāt grāmagaṇagaṇikāpaṇikaśatrusatraśaṭhapatitabhojanāni pariharet śeṣāṇy api cāniṣṭarūparasagandhasparśaśabdamānasāni anyānyevaṃguṇāny api saṃbhramadattāni makṣikāvālopahatāni nāprakṣālitapādo bhuñjīta na mūtroccārapīḍito na sandhyayor nānupāśrito nātītakālaṃ hīnam atimātraṃ ceti ||

99.1९९.१

न भुञ्जीतोद्धृतस्नेहं नष्टं पर्युषितं पयः । (९९।१)

na bhuñjītoddhṛtasnehaṃ naṣṭaṃ paryuṣitaṃ payaḥ |

99.2९९.२

न नक्तं दधि भुञ्जीत न चाप्यघृतशर्करम् ॥ (९९।२)

na naktaṃ dadhi bhuñjīta na cāpyaghṛtaśarkaram ||

100.1१००.१

नामुद्गयूषं नाक्षौद्रं नोष्णं नामलकैर् विना । (१००।१)

nāmudgayūṣaṃ nākṣaudraṃ noṣṇaṃ nāmalakair vinā |

100.2१००.२

अन्यथा जनयेत् कुष्ठविसर्पादीन् गदान् बहून् । (१००।२)

anyathā janayet kuṣṭhavisarpādīn gadān bahūn |

100.3१००.३

नात्मानमुदके पश्येन्न नग्नः प्रविशेज्जलम् ॥ (१००।३)

nātmānamudake paśyenna nagnaḥ praviśejjalam ||

101.1१०१.१

द्यूतमद्यातिसेवाप्रतिभूत्वसाक्षित्वसमाह्वानगोष्ठीवादित्राणि न सेवेत स्रजं छत्रोपानहौ कनकम् अतीतवासांसि न चान्यैर् धृतानि धारयेत् ब्राह्मणम् अग्निं गां च नोच्छिष्टः स्पृशेत् ॥ (१०१।१)

dyūtamadyātisevāpratibhūtvasākṣitvasamāhvānagoṣṭhīvāditrāṇi na seveta srajaṃ chatropānahau kanakam atītavāsāṃsi na cānyair dhṛtāni dhārayet brāhmaṇam agniṃ gāṃ ca nocchiṣṭaḥ spṛśet ||

102.1१०२.१

भवन्ति चात्र । (१०२।१)

bhavanti cātra |

102.2१०२.२

यस्मिन् यस्मिन्नृतौ ये ये दोषाः कुप्यन्ति देहिनाम् । (१०२।२)

yasmin yasminnṛtau ye ye doṣāḥ kupyanti dehinām |

102.3१०२.३

तेषु तेषु प्रदातव्या रसास्ते ते विजानता ॥ (१०२।३)

teṣu teṣu pradātavyā rasāste te vijānatā ||

103.1१०३.१

वर्षासु न पिबेत्तोयं पिबेच्छरदि मात्रया । (१०३।१)

varṣāsu na pibettoyaṃ pibeccharadi mātrayā |

103.2१०३.२

वर्षासु चतुरो मासान् मात्रावदुदकं पिबेत् ॥ (१०३।२)

varṣāsu caturo māsān mātrāvadudakaṃ pibet ||

104.1१०४.१

उष्णं हैमे वसन्ते च कामं ग्रीष्मे तु शीतलम् । (१०४।१)

uṣṇaṃ haime vasante ca kāmaṃ grīṣme tu śītalam |

104.2१०४.२

हेमन्ते च वसन्ते च सीध्वरिष्टौ पिबेन्नरः ॥ (१०४।२)

hemante ca vasante ca sīdhvariṣṭau pibennaraḥ ||

105.1१०५.१

शृतशीतं पयो ग्रीष्मे प्रावृट्काले रसं पिबेत् । (१०५।१)

śṛtaśītaṃ payo grīṣme prāvṛṭkāle rasaṃ pibet |

105.2१०५.२

यूषं वर्षति तस्यान्ते प्रपिबेच्छीतलं जलम् ॥ (१०५।२)

yūṣaṃ varṣati tasyānte prapibecchītalaṃ jalam ||

106.1१०६.१

स्वस्थ एवमतो ऽन्यस्तु दोषाहारगतानुगः । (१०६।१)

svastha evamato 'nyastu doṣāhāragatānugaḥ |

106.2१०६.२

स्नेहं सैन्धवचूर्णेन पिप्पलीभिश्च संयुतम् ॥ (१०६।२)

snehaṃ saindhavacūrṇena pippalībhiśca saṃyutam ||

107.1१०७.१

पिबेदग्निविवृद्ध्यर्थं न च वेगान् विधारयेत् । (१०७।१)

pibedagnivivṛddhyarthaṃ na ca vegān vidhārayet |

107.2१०७.२

अग्निदीप्तिकरं नॄणां रोगाणां शमनं प्रति ॥ (१०७।२)

agnidīptikaraṃ nṝṇāṃ rogāṇāṃ śamanaṃ prati ||

108.1१०८.१

प्रावृट्शरद्वसन्तेषु सम्यक् स्नेहादिमाचरेत् । (१०८।१)

prāvṛṭśaradvasanteṣu samyak snehādimācaret |

108.2१०८.२

कफे प्रच्छर्दनं पित्ते विरेको बस्तिरीरणे ॥ (१०८।२)

kaphe pracchardanaṃ pitte vireko bastirīraṇe ||

109.1१०९.१

शस्यते त्रिष्व् अपि सदा व्यायामो दोषनाशनः । (१०९।१)

śasyate triṣv api sadā vyāyāmo doṣanāśanaḥ |

109.2१०९.२

भुक्तं विरुद्धमप्यन्नं व्यायामान्न प्रदुष्यति ॥ (१०९।२)

bhuktaṃ viruddhamapyannaṃ vyāyāmānna praduṣyati ||

110.1११०.१

उत्सर्गमैथुनाहारशोधने स्यात्तु तन्मनाः । (११०।१)

utsargamaithunāhāraśodhane syāttu tanmanāḥ |

110.2११०.२

नेच्छेद्दोषचयात् प्राज्ञः पीडां वा कायमानसीम् ॥ (११०।२)

neccheddoṣacayāt prājñaḥ pīḍāṃ vā kāyamānasīm ||

111.1१११.१

अतिस्त्रीसंप्रयोगाच्च रक्षेदात्मानमात्मवान् । (१११।१)

atistrīsaṃprayogācca rakṣedātmānamātmavān |

111.2१११.२

शूलकासज्वरश्वासकार्श्यपाण्ड्वामयक्षयाः ॥ (१११।२)

śūlakāsajvaraśvāsakārśyapāṇḍvāmayakṣayāḥ ||

112.1११२.१

अतिव्यवायाज्जायन्ते रोगाश्चाक्षेपकादयः । (११२।१)

ativyavāyājjāyante rogāścākṣepakādayaḥ |

112.2११२.२

आयुष्मन्तो मन्दजरा वपुर्वर्णबलान्विताः ॥ (११२।२)

āyuṣmanto mandajarā vapurvarṇabalānvitāḥ ||

113.1११३.१

स्थिरोपचितमांसाश्च भवन्ति स्त्रीषु संयताः । (११३।१)

sthiropacitamāṃsāśca bhavanti strīṣu saṃyatāḥ |

113.2११३.२

त्रिभिस्त्रिभिर् अहोभिर् वा समीयात् प्रमदां नरः ॥ (११३।२)

tribhistribhir ahobhir vā samīyāt pramadāṃ naraḥ ||

114.1११४.१

सर्वेष्वृतुषु घर्मेषु पक्षात् पक्षाद्व्रजेद्बुधः । (११४।१)

sarveṣvṛtuṣu gharmeṣu pakṣāt pakṣādvrajedbudhaḥ |

114.2११४.२

रजस्वलामकामां च मलिनामप्रियां तथा ॥ (११४।२)

rajasvalāmakāmāṃ ca malināmapriyāṃ tathā ||

115.1११५.१

वर्णवृद्धां वयोवृद्धां तथा व्याधिप्रपीडिताम् । (११५।१)

varṇavṛddhāṃ vayovṛddhāṃ tathā vyādhiprapīḍitām |

115.2११५.२

हीनाङ्गीं गर्भिणीं द्वेष्यां योनिदोषसमन्विताम् ॥ (११५।२)

hīnāṅgīṃ garbhiṇīṃ dveṣyāṃ yonidoṣasamanvitām ||

116.1११६.१

सगोत्रां गुरुपत्नीं च तथा प्रव्रजिताम् अपि । (११६।१)

sagotrāṃ gurupatnīṃ ca tathā pravrajitām api |

116.2११६.२

सन्ध्यापर्वस्वगम्यां च नोपेयात् प्रमदां नरः ॥ (११६।२)

sandhyāparvasvagamyāṃ ca nopeyāt pramadāṃ naraḥ ||

117.1११७.१

गोसर्गे चार्धरात्रे च तथा मध्यंदिनेषु च । (११७।१)

gosarge cārdharātre ca tathā madhyaṃdineṣu ca |

117.2११७.२

लज्जासमावहे देशे विवृते ऽशुद्ध एव च ॥ (११७।२)

lajjāsamāvahe deśe vivṛte 'śuddha eva ca ||

118.1११८.१

क्षुधितो व्याधितश्चैव क्षुब्धचित्तश्च मानवः । (११८।१)

kṣudhito vyādhitaścaiva kṣubdhacittaśca mānavaḥ |

118.2११८.२

वातविण्मूत्रवेगी च पिपासुर् अतिदुर्बलः ॥ (११८।२)

vātaviṇmūtravegī ca pipāsur atidurbalaḥ ||

119.1११९.१

तिर्यग्योनावयोनौ च प्राप्तशुक्रविधारणम् । (११९।१)

tiryagyonāvayonau ca prāptaśukravidhāraṇam |

119.2११९.२

दुष्टयोनौ विसर्गं तु बलवान् अपि वर्जयेत् ॥ (११९।२)

duṣṭayonau visargaṃ tu balavān api varjayet ||

120.1१२०.१

रेतसश्चातिमात्रं तु मूर्धावरणम् एव च । (१२०।१)

retasaścātimātraṃ tu mūrdhāvaraṇam eva ca |

120.2१२०.२

स्थितावुत्तानशयने विशेषेणैव गर्हितम् ॥ (१२०।२)

sthitāvuttānaśayane viśeṣeṇaiva garhitam ||

121.1१२१.१

क्रीडायाम् अपि मेधावी हितार्थी परिवर्जयेत् । (१२१।१)

krīḍāyām api medhāvī hitārthī parivarjayet |

121.2१२१.२

रजस्वलां प्राप्तवतो नरस्यानियतात्मनः ॥ (१२१।२)

rajasvalāṃ prāptavato narasyāniyatātmanaḥ ||

122.1१२२.१

दृष्ट्यायुस्तेजसां हानिरधर्मश्च ततो भवेत् । (१२२।१)

dṛṣṭyāyustejasāṃ hāniradharmaśca tato bhavet |

122.2१२२.२

लिङ्गिनीं गुरुपत्नीं च सगोत्रामथ पर्वसु ॥ (१२२।२)

liṅginīṃ gurupatnīṃ ca sagotrāmatha parvasu ||

123.1१२३.१

वृद्धां च सन्ध्ययोश्चापि गच्छतो जीवितक्षयः । (१२३।१)

vṛddhāṃ ca sandhyayoścāpi gacchato jīvitakṣayaḥ |

123.2१२३.२

गर्भिण्या गर्भपीडा स्याद् व्याधितायां बलक्षयः ॥ (१२३।२)

garbhiṇyā garbhapīḍā syād vyādhitāyāṃ balakṣayaḥ ||

124.1१२४.१

हीनाङ्गीं मलिनां द्वेष्यां कामं वन्ध्यामसंवृते । (१२४।१)

hīnāṅgīṃ malināṃ dveṣyāṃ kāmaṃ vandhyāmasaṃvṛte |

124.2१२४.२

देशे ऽशुद्धे च शुक्रस्य मनसश्च क्षयो भवेत् ॥ (१२४।२)

deśe 'śuddhe ca śukrasya manasaśca kṣayo bhavet ||

125.1१२५.१

क्षुधितः क्षुब्धचित्तश्च मध्याह्ने तृषितो ऽबलः । (१२५।१)

kṣudhitaḥ kṣubdhacittaśca madhyāhne tṛṣito 'balaḥ |

125.2१२५.२

स्थितश्च हानिं शुक्रस्य वायोः कोपं च विन्दति ॥ (१२५।२)

sthitaśca hāniṃ śukrasya vāyoḥ kopaṃ ca vindati ||

126.1१२६.१

अतिप्रसङ्गाद्भवति शोषः शुक्रक्षयावहः । (१२६।१)

atiprasaṅgādbhavati śoṣaḥ śukrakṣayāvahaḥ |

126.2१२६.२

व्याधितस्य रुजा प्लीह्नि मृत्युर्मूर्च्छा च जायते ॥ (१२६।२)

vyādhitasya rujā plīhni mṛtyurmūrcchā ca jāyate ||

127.1१२७.१

प्रत्यूषस्यर्धरात्रे च वातपित्ते प्रकुप्यतः । (१२७।१)

pratyūṣasyardharātre ca vātapitte prakupyataḥ |

127.2१२७.२

तिर्यग्योनावयोनौ च दुष्टयोनौ तथैव च ॥ (१२७।२)

tiryagyonāvayonau ca duṣṭayonau tathaiva ca ||

128.1१२८.१

उपदंशस्तथा वायोः कोपः शुक्रस्य च क्षयः । (१२८।१)

upadaṃśastathā vāyoḥ kopaḥ śukrasya ca kṣayaḥ |

128.2१२८.२

उच्चारिते मूत्रिते च रेतसश्च विधारणे ॥ (१२८।२)

uccārite mūtrite ca retasaśca vidhāraṇe ||

129.1१२९.१

उत्ताने च भवेच्छीघ्रं शुक्राश्मर्यास्तु संभवः । (१२९।१)

uttāne ca bhavecchīghraṃ śukrāśmaryāstu saṃbhavaḥ |

129.2१२९.२

सर्वं परिहरेत्तस्माद् एतल्लोकद्वये ऽहितम् ॥ (१२९।२)

sarvaṃ pariharettasmād etallokadvaye 'hitam ||

130.1१३०.१

शुक्रं चोपस्थितं मोहान्न संधार्यं कथंचन । (१३०।१)

śukraṃ copasthitaṃ mohānna saṃdhāryaṃ kathaṃcana |

130.2१३०.२

वयोरूपगुणोपेतां तुल्यशीलां कुलान्विताम् ॥ (१३०।२)

vayorūpaguṇopetāṃ tulyaśīlāṃ kulānvitām ||

131.1१३१.१

अभिकामो ऽभिकामां तु हृष्टो हृष्टामलंकृताम् । (१३१।१)

abhikāmo 'bhikāmāṃ tu hṛṣṭo hṛṣṭāmalaṃkṛtām |

131.2१३१.२

सेवेत प्रमदां युक्त्या वाजीकरणबृंहितः ॥ (१३१।२)

seveta pramadāṃ yuktyā vājīkaraṇabṛṃhitaḥ ||

132.1१३२.१

भक्ष्याः सशर्कराः क्षीरं ससितं रस एव च । (१३२।१)

bhakṣyāḥ saśarkarāḥ kṣīraṃ sasitaṃ rasa eva ca |

132.2१३२.२

स्नानं सव्यजनं स्वप्नो व्यवायान्ते हितानि तु ॥ (१३२।२)

snānaṃ savyajanaṃ svapno vyavāyānte hitāni tu ||

133.1१३३.१

मुखमात्रं समासेन सद्वृत्तस्यैतदीरितम् । (१३३।१)

mukhamātraṃ samāsena sadvṛttasyaitadīritam |

133.2१३३.२

आरोग्यमायुरर्थो वा नासद्भिः प्राप्यते नृभिः ॥ (१३३।२)

ārogyamāyurartho vā nāsadbhiḥ prāpyate nṛbhiḥ ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Su, 4, 24

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit