Su, 4, 24
Select a line for its word-by-word analysis.
अथातो ऽनागताबाधाप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)
athāto 'nāgatābādhāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
धीमता यदनुष्ठेयं तत् सर्वं सम्प्रवक्ष्यते ॥ (३।२)
dhīmatā yadanuṣṭheyaṃ tat sarvaṃ sampravakṣyate ||
अयुग्मग्रन्थि यच्चापि प्रत्यग्रं शस्तभूमिजम् । (५।१)
ayugmagranthi yaccāpi pratyagraṃ śastabhūmijam |
अवेक्ष्यर्तुं च दोषं च रसं वीर्यं च योजयेत् ॥ (५।२)
avekṣyartuṃ ca doṣaṃ ca rasaṃ vīryaṃ ca yojayet ||
कषायं मधुरं तिक्तं कटुकं प्रातरुत्थितः । (६।१)
kaṣāyaṃ madhuraṃ tiktaṃ kaṭukaṃ prātarutthitaḥ |
निम्बश्च तिक्तके श्रेष्ठः कषाये खदिरस्तथा ॥ (६।२)
nimbaśca tiktake śreṣṭhaḥ kaṣāye khadirastathā ||
क्षौद्रव्योषत्रिवर्गाक्तं सतैलं सैन्धवेन च ॥ (७।२)
kṣaudravyoṣatrivargāktaṃ satailaṃ saindhavena ca ||
चूर्णेन तेजोवत्याश्च दन्तान्नित्यं विशोधयेत् । (८।१)
cūrṇena tejovatyāśca dantānnityaṃ viśodhayet |
तद्दौर्गन्ध्योपदेहौ तु श्लेष्माणं चापकर्षति ॥ (९।२)
taddaurgandhyopadehau tu śleṣmāṇaṃ cāpakarṣati ||
दुर्बलो ऽजीर्णभक्तश्च मूर्च्छार्तो मदपीडितः ॥ (११।२)
durbalo 'jīrṇabhaktaśca mūrcchārto madapīḍitaḥ ||
शिरोरुजार्तस्तृषितः श्रान्तः पानक्लमान्वितः । (१२।१)
śirorujārtastṛṣitaḥ śrāntaḥ pānaklamānvitaḥ |
जिह्वानिर्लेखनं रौप्यं सौवर्णं वार्क्षम् एव च । (१३।१)
jihvānirlekhanaṃ raupyaṃ sauvarṇaṃ vārkṣam eva ca |
तन्मलापहरं शस्तं मृदु श्लक्ष्णं दशाङ्गुलम् ॥ (१३।२)
tanmalāpaharaṃ śastaṃ mṛdu ślakṣṇaṃ daśāṅgulam ||
मुखवैरस्यदौर्गन्ध्यशोफजाड्यहरं सुखम् । (१४।१)
mukhavairasyadaurgandhyaśophajāḍyaharaṃ sukham |
दन्तदार्ढ्यकरं रुच्यं स्नेहगण्डूषधारणम् ॥ (१४।२)
dantadārḍhyakaraṃ rucyaṃ snehagaṇḍūṣadhāraṇam ||
क्षीरवृक्षकषायैर् वा क्षीरेण च विमिश्रितैः । (१५।१)
kṣīravṛkṣakaṣāyair vā kṣīreṇa ca vimiśritaiḥ |
प्रक्षालयेन्मुखं नेत्रे स्वस्थः शीतोदकेन वा । (१६।१)
prakṣālayenmukhaṃ netre svasthaḥ śītodakena vā |
नीलिकां मुखशोषं च पिडकां व्यङ्गम् एव च ॥ (१६।२)
nīlikāṃ mukhaśoṣaṃ ca piḍakāṃ vyaṅgam eva ca ||
रक्तपित्तकृतान् रोगान् सद्य एव विनाशयेत् । (१७।१)
raktapittakṛtān rogān sadya eva vināśayet |
सुखं लघु निरीक्षेत दृढं पश्यति चक्षुषा ॥ (१७।२)
sukhaṃ laghu nirīkṣeta dṛḍhaṃ paśyati cakṣuṣā ||
मतं स्रोतोञ्जनं श्रेष्ठं विशुद्धं सिन्धुसंभवम् । (१८।१)
mataṃ srotoñjanaṃ śreṣṭhaṃ viśuddhaṃ sindhusaṃbhavam |
न नेत्ररोगा जायन्ते तस्माद् अञ्जनमाचरेत् ॥ (१९।२)
na netrarogā jāyante tasmād añjanamācaret ||
भुक्तवाञ्छिरसा स्नातः श्रान्तश्छर्दनवाहनैः । (२०।१)
bhuktavāñchirasā snātaḥ śrāntaśchardanavāhanaiḥ |
रात्रौ जागरितश्चापि नाञ्ज्याज्ज्वरित एव च ॥ (२०।२)
rātrau jāgaritaścāpi nāñjyājjvarita eva ca ||
सचूर्णपूगैः सहितं पत्रं ताम्बूलजं शुभम् ॥ (२१।२)
sacūrṇapūgaiḥ sahitaṃ patraṃ tāmbūlajaṃ śubham ||
पथ्यं सुप्तोत्थिते भुक्ते स्नाते वान्ते च मानवे ॥ (२३।२)
pathyaṃ suptotthite bhukte snāte vānte ca mānave ||
रक्तपित्तक्षतक्षीणतृष्णामूर्च्छापरीतिनाम् । (२४।१)
raktapittakṣatakṣīṇatṛṣṇāmūrcchāparītinām |
रूक्षदुर्बलमर्त्यानां न हितं चास्यशोषिणाम् ॥ (२४।२)
rūkṣadurbalamartyānāṃ na hitaṃ cāsyaśoṣiṇām ||
शिरोगतांस्तथा रोगाञ्छिरोभङ्गो ऽपकर्षति । (२५।१)
śirogatāṃstathā rogāñchirobhaṅgo 'pakarṣati |
केशानां मार्दवं दैर्घ्यं बहुत्वं स्निग्धकृष्णताम् ॥ (२५।२)
keśānāṃ mārdavaṃ dairghyaṃ bahutvaṃ snigdhakṛṣṇatām ||
करोति शिरसस्तृप्तिं सुत्वक्कम् अपि चाननम् । (२६।१)
karoti śirasastṛptiṃ sutvakkam api cānanam |
संतर्पणं चेन्द्रियाणां शिरसः प्रतिपूरणम् ॥ (२६।२)
saṃtarpaṇaṃ cendriyāṇāṃ śirasaḥ pratipūraṇam ||
क्षुद्रकं पञ्चनामानं समभागानि संहरेत् ॥ (२७।२)
kṣudrakaṃ pañcanāmānaṃ samabhāgāni saṃharet ||
तेषां कल्ककषायाभ्यां चक्रतैलं विपाचयेत् । (२८।१)
teṣāṃ kalkakaṣāyābhyāṃ cakratailaṃ vipācayet |
सदैव शीतलं जन्तोर् मूर्ध्नि तैलं प्रदापयेत् ॥ (२८।२)
sadaiva śītalaṃ jantor mūrdhni tailaṃ pradāpayet ||
सेकः श्रमघ्नो ऽनिलहृद्भग्नसन्धिप्रसाधकः । (३१।१)
sekaḥ śramaghno 'nilahṛdbhagnasandhiprasādhakaḥ |
जलसिक्तस्य वर्धन्ते यथा मूले ऽङ्कुरास्तरोः । (३२।१)
jalasiktasya vardhante yathā mūle 'ṅkurāstaroḥ |
तथा धातुविवृद्धिर्हि स्नेहसिक्तस्य जायते ॥ (३२।२)
tathā dhātuvivṛddhirhi snehasiktasya jāyate ||
तैलं घृतं वा मतिमान् युञ्ज्यादभ्यङ्गसेकयोः ॥ (३४।२)
tailaṃ ghṛtaṃ vā matimān yuñjyādabhyaṅgasekayoḥ ||
तरुणज्वर्यजीर्णी च नाभ्यक्तव्यः कथंचन ॥ (३५।२)
taruṇajvaryajīrṇī ca nābhyaktavyaḥ kathaṃcana ||
तथा विरिक्तो वान्तश्च निरूढो यश्च मानवः । (३६।१)
tathā virikto vāntaśca nirūḍho yaśca mānavaḥ |
पूर्वयोः कृच्छ्रता व्याधेर् असाध्यत्वम् अथापि वा ॥ (३६।२)
pūrvayoḥ kṛcchratā vyādher asādhyatvam athāpi vā ||
शेषाणां तदहः प्रोक्ता अग्निमान्द्यादयो गदाः । (३७।१)
śeṣāṇāṃ tadahaḥ proktā agnimāndyādayo gadāḥ |
संतर्पणसमुत्थानां रोगाणां नैव कारयेत् ॥ (३७।२)
saṃtarpaṇasamutthānāṃ rogāṇāṃ naiva kārayet ||
तत् कृत्वा तु सुखं देहं विमृद्नीयात् समन्ततः ॥ (३८।२)
tat kṛtvā tu sukhaṃ dehaṃ vimṛdnīyāt samantataḥ ||
दीप्ताग्नित्वमनालस्यं स्थिरत्वं लाघवं मृजा ॥ (३९।२)
dīptāgnitvamanālasyaṃ sthiratvaṃ lāghavaṃ mṛjā ||
न चास्ति सदृशं तेन किंचित् स्थौल्यापकर्षणम् । (४१।१)
na cāsti sadṛśaṃ tena kiṃcit sthaulyāpakarṣaṇam |
न च व्यायामिनं मर्त्यमर्दयन्त्यरयो बलात् ॥ (४१।२)
na ca vyāyāminaṃ martyamardayantyarayo balāt ||
स्थिरीभवति मांसं च व्यायामाभिरतस्य च ॥ (४२।२)
sthirībhavati māṃsaṃ ca vyāyāmābhiratasya ca ||
व्यायामस्विन्नगात्रस्य पद्भ्यामुद्वर्तितस्य च । (४३।१)
vyāyāmasvinnagātrasya padbhyāmudvartitasya ca |
व्याधयो नोपसर्पन्ति सिंहं क्षुद्रमृगा इव ॥ (४३।२)
vyādhayo nopasarpanti siṃhaṃ kṣudramṛgā iva ||
वयोरूपगुणैर् हीनम् अपि कुर्यात् सुदर्शनम् । (४४।१)
vayorūpaguṇair hīnam api kuryāt sudarśanam |
व्यायामं कुर्वतो नित्यं विरुद्धम् अपि भोजनम् ॥ (४४।२)
vyāyāmaṃ kurvato nityaṃ viruddham api bhojanam ||
व्यायामो हि सदा पथ्यो बलिनां स्निग्धभोजिनाम् ॥ (४५।२)
vyāyāmo hi sadā pathyo balināṃ snigdhabhojinām ||
स च शीते वसन्ते च तेषां पथ्यतमः स्मृतः । (४६।१)
sa ca śīte vasante ca teṣāṃ pathyatamaḥ smṛtaḥ |
सर्वेष्वृतुष्वहरहः पुंभिर् आत्महितैषिभिः ॥ (४६।२)
sarveṣvṛtuṣvaharahaḥ puṃbhir ātmahitaiṣibhiḥ ||
बलस्यार्धेन कर्तव्यो व्यायामो हन्त्यतो ऽन्यथा । (४७।१)
balasyārdhena kartavyo vyāyāmo hantyato 'nyathā |
हृदि स्थानस्थितो वायुर्यदा वक्त्रं प्रपद्यते ॥ (४७।२)
hṛdi sthānasthito vāyuryadā vaktraṃ prapadyate ||
व्यायामं कुर्वतो जन्तोस्तद्बलार्धस्य लक्षणम् । (४८।१)
vyāyāmaṃ kurvato jantostadbalārdhasya lakṣaṇam |
समीक्ष्य कुर्याद्व्यायाममन्यथा रोगमाप्नुयात् । (४९।१)
samīkṣya kuryādvyāyāmamanyathā rogamāpnuyāt |
क्षयतृष्णारुचिच्छर्दिरक्तपित्तभ्रमक्लमाः ॥ (४९।२)
kṣayatṛṣṇārucicchardiraktapittabhramaklamāḥ ||
भुक्तवान् स्त्रीषु च क्षीणस्तृड्भ्रमार्तश्च वर्जयेत् । (५१।१)
bhuktavān strīṣu ca kṣīṇastṛḍbhramārtaśca varjayet |
उद्वर्तन (मस्सगे)उद्वर्तनं वातहरं कफमेदोविलापनम् ॥ (५१।२)
udvartana (massage)udvartanaṃ vātaharaṃ kaphamedovilāpanam ||
सिरामुखविविक्तत्वं त्वक्स्थस्याग्नेश्च तेजनम् ॥ (५२।२)
sirāmukhaviviktatvaṃ tvaksthasyāgneśca tejanam ||
उत्सादनाद्भवेत् स्त्रीणां विशेषात् कान्तिमद्वपुः ॥ (५३।२)
utsādanādbhavet strīṇāṃ viśeṣāt kāntimadvapuḥ ||
उद्घर्षणं तु विज्ञेयं कण्डूकोष्ठानिलापहम् ॥ (५४।२)
udgharṣaṇaṃ tu vijñeyaṃ kaṇḍūkoṣṭhānilāpaham ||
ऊर्वोः संजनयत्याशु फेनकः स्थैर्यलाघवे । (५५।१)
ūrvoḥ saṃjanayatyāśu phenakaḥ sthairyalāghave |
उद्घर्षणं त्विष्टिकया कण्डूकोठविनाशनम् ॥ (५६।२)
udgharṣaṇaṃ tviṣṭikayā kaṇḍūkoṭhavināśanam ||
स्नाननिद्रादाहश्रमहरं स्वेदकण्डूतृषापहम् । (५७।१)
snānanidrādāhaśramaharaṃ svedakaṇḍūtṛṣāpaham |
हृद्यं मलहरं श्रेष्ठं सर्वेन्द्रियविबोधनम् ॥ (५७।२)
hṛdyaṃ malaharaṃ śreṣṭhaṃ sarvendriyavibodhanam ||
तन्द्रापाप्मोपशमनं तुष्टिदं पुंस्त्ववर्धनम् । (५८।१)
tandrāpāpmopaśamanaṃ tuṣṭidaṃ puṃstvavardhanam |
रक्तप्रसादनं चापि स्नानमग्नेश्च दीपनम् ॥ (५८।२)
raktaprasādanaṃ cāpi snānamagneśca dīpanam ||
शीतेन शिरसः स्नानं चक्षुष्यमिति निर्दिशेत् ॥ (५९।२)
śītena śirasaḥ snānaṃ cakṣuṣyamiti nirdiśet ||
श्लेष्ममारुतकोपे तु ज्ञात्वा व्याधिबलाबलम् । (६०।१)
śleṣmamārutakope tu jñātvā vyādhibalābalam |
काममुष्णं शिरःस्नानं भैषज्यार्थं समाचरेत् ॥ (६०।२)
kāmamuṣṇaṃ śiraḥsnānaṃ bhaiṣajyārthaṃ samācaret ||
सौभाग्यदं वर्णकरं प्रीत्योजोबलवर्धनम् । (६३।१)
saubhāgyadaṃ varṇakaraṃ prītyojobalavardhanam |
स्वेददौर्गन्ध्यवैवर्ण्यश्रमघ्नमनुलेपनम् ॥ (६३।२)
svedadaurgandhyavaivarṇyaśramaghnamanulepanam ||
स्नानं येषां निषिद्धं तु तेषामप्यनुलेपनम् । (६४।१)
snānaṃ yeṣāṃ niṣiddhaṃ tu teṣāmapyanulepanam |
रक्षोघ्नमथ चौजस्यं सौभाग्यकरमुत्तमम् ॥ (६४।२)
rakṣoghnamatha caujasyaṃ saubhāgyakaramuttamam ||
मुखालेपाद्दृढं चक्षुः पीनगण्डं तथाननम् ॥ (६५।२)
mukhālepāddṛḍhaṃ cakṣuḥ pīnagaṇḍaṃ tathānanam ||
अव्यङ्गपिडकं कान्तं भवत्यम्बुजसन्निभम् । (६६।१)
avyaṅgapiḍakaṃ kāntaṃ bhavatyambujasannibham |
पक्ष्मलं विशदं कान्तममलोज्ज्वलमण्डलम् ॥ (६६।२)
pakṣmalaṃ viśadaṃ kāntamamalojjvalamaṇḍalam ||
यशस्यं स्वर्ग्यमायुष्यं धनधान्यविवर्धनम् ॥ (६७।२)
yaśasyaṃ svargyamāyuṣyaṃ dhanadhānyavivardhanam ||
आयुस्तेजःसमुत्साहस्मृत्योजोऽग्निविवर्धनः । (६९।१)
āyustejaḥsamutsāhasmṛtyojo'gnivivardhanaḥ |
चक्षुःप्रसादनं वृष्यं रक्षोघ्नं प्रीतिवर्धनम् । (७०।१)
cakṣuḥprasādanaṃ vṛṣyaṃ rakṣoghnaṃ prītivardhanam |
निद्राकरो देहसुखश्चक्षुष्यः श्रमसुप्तिनुत् ॥ (७०।२)
nidrākaro dehasukhaścakṣuṣyaḥ śramasuptinut ||
पादत्वङ्मृदुकारी च पादाभ्यङ्गः सदा हितः । (७१।१)
pādatvaṅmṛdukārī ca pādābhyaṅgaḥ sadā hitaḥ |
पादरोगहरं वृष्यं रक्षोघ्नं प्रीतिवर्धनम् ॥ (७१।२)
pādarogaharaṃ vṛṣyaṃ rakṣoghnaṃ prītivardhanam ||
पादाभ्याम् अनुपानद्भ्यां सदा चङ्क्रमणं नृणाम् । (७३।१)
pādābhyām anupānadbhyāṃ sadā caṅkramaṇaṃ nṛṇām |
वर्ण्यं चक्षुष्यमौजस्यं शंकरं छत्रधारणम् । (७६।१)
varṇyaṃ cakṣuṣyamaujasyaṃ śaṃkaraṃ chatradhāraṇam |
श्रमस्खलनदोषघ्नं स्थविरे च प्रशस्यते । (७७।१)
śramaskhalanadoṣaghnaṃ sthavire ca praśasyate |
सत्त्वोत्साहबलस्थैर्यधैर्यवीर्यविवर्धनम् ॥ (७७।२)
sattvotsāhabalasthairyadhairyavīryavivardhanam ||
अत्यध्वा विपरीतो ऽस्माज्जरादौर्बल्यकृच्च सः ॥ (७९।२)
atyadhvā viparīto 'smājjarādaurbalyakṛcca saḥ ||
श्रमानिलहरं वृष्यं पुष्टिनिद्राधृतिप्रदम् । (८१।१)
śramānilaharaṃ vṛṣyaṃ puṣṭinidrādhṛtipradam |
सुखं शय्यासनं दुःखं विपरीतगुणं मतम् ॥ (८१।२)
sukhaṃ śayyāsanaṃ duḥkhaṃ viparītaguṇaṃ matam ||
शोषदाहश्रमस्वेदमूर्च्छाघ्नो व्यजनानिलः ॥ (८२।२)
śoṣadāhaśramasvedamūrcchāghno vyajanānilaḥ ||
संवाहनं मांसरक्तत्वक्प्रसादकरं सुखम् ॥ (८३।२)
saṃvāhanaṃ māṃsaraktatvakprasādakaraṃ sukham ||
प्रवातं रौक्ष्यवैवर्ण्यस्तम्भकृद्दाहपक्तिनुत् । (८४।१)
pravātaṃ raukṣyavaivarṇyastambhakṛddāhapaktinut |
स्वेदमूर्च्छापिपासाघ्नम् अप्रवातमतो ऽन्यथा ॥ (८४।२)
svedamūrcchāpipāsāghnam apravātamato 'nyathā ||
सुखं वातं प्रसेवेत ग्रीष्मे शरदि मानवः । (८५।१)
sukhaṃ vātaṃ praseveta grīṣme śaradi mānavaḥ |
निवातं ह्य् आयुषे सेव्यमारोग्याय च सर्वदा ॥ (८५।२)
nivātaṃ hy āyuṣe sevyamārogyāya ca sarvadā ||
आतपः पित्ततृष्णाग्निस्वेदमूर्च्छाभ्रमास्रकृत् । (८६।१)
ātapaḥ pittatṛṣṇāgnisvedamūrcchābhramāsrakṛt |
पुष्टिवर्णबलोत्साहमग्निदीप्तिमतन्द्रिताम् । (८८।१)
puṣṭivarṇabalotsāhamagnidīptimatandritām |
करोति धातुसाम्यं च निद्रा काले निषेविता ॥ (८८।२)
karoti dhātusāmyaṃ ca nidrā kāle niṣevitā ||
तत्रादित एव नीचनखरोम्णा शुचिना शुक्लवाससा लघूष्णीषच्छत्रोपानत्केन दण्डपाणिना काले हितमितमधुरपूर्वाभिभाषिणा बन्धुभूतेन भूतानां गुरुवृद्धानुमतेन सुसहायेनानन्यमनसा खलूपचरितव्यं तद् अपि न रात्रौ न केशास्थिकण्टकाश्मतुषभस्मोत्करकपालाङ्गारामेध्यस्नानबलिभूमिषु न विषमेन्द्रकीलचतुष्पथश्वभ्राणाम् उपरिष्टात् ॥ (८९।१)
tatrādita eva nīcanakharomṇā śucinā śuklavāsasā laghūṣṇīṣacchatropānatkena daṇḍapāṇinā kāle hitamitamadhurapūrvābhibhāṣiṇā bandhubhūtena bhūtānāṃ guruvṛddhānumatena susahāyenānanyamanasā khalūpacaritavyaṃ tad api na rātrau na keśāsthikaṇṭakāśmatuṣabhasmotkarakapālāṅgārāmedhyasnānabalibhūmiṣu na viṣamendrakīlacatuṣpathaśvabhrāṇām upariṣṭāt ||
न राजद्विष्टपरुषपैशुन्यानृतानि वदेत् न देवब्राह्मणपितृपरिवादांश्च न नरेन्द्रद्विष्टोन्मत्तपतितक्षुद्रनीचानुपासीत ॥ (९०।१)
na rājadviṣṭaparuṣapaiśunyānṛtāni vadet na devabrāhmaṇapitṛparivādāṃśca na narendradviṣṭonmattapatitakṣudranīcānupāsīta ||
वृक्षपर्वतप्रपातविषमवल्मीकदुष्टवाजिकुञ्जराद्यधिरोहणानि परिहरेत् पूर्णनदीसमुद्राविदितपल्वलश्वभ्रकूपावतरणानि भिन्नशून्यागारश्मशानविजनारण्यवासाग्निसंभ्रमव्यालभुजङ्गकीटसेवाश्च ग्रामाघातकलहशस्त्रसन्निपातव्यालसरीसृपशृङ्गिसन्निकर्षांश्च ॥ (९१।१)
vṛkṣaparvataprapātaviṣamavalmīkaduṣṭavājikuñjarādyadhirohaṇāni pariharet pūrṇanadīsamudrāviditapalvalaśvabhrakūpāvataraṇāni bhinnaśūnyāgāraśmaśānavijanāraṇyavāsāgnisaṃbhramavyālabhujaṅgakīṭasevāśca grāmāghātakalahaśastrasannipātavyālasarīsṛpaśṛṅgisannikarṣāṃśca ||
नाग्निगोगुरुब्राह्मणप्रेङ्खादम्पत्यन्तरेण यायात् । (९२।१)
nāgnigogurubrāhmaṇapreṅkhādampatyantareṇa yāyāt |
देवगोब्राह्मणचैत्यध्वजरोगिपतितपापकारिणां च छायां नाक्रमेत । (९२।३)
devagobrāhmaṇacaityadhvajarogipatitapāpakāriṇāṃ ca chāyāṃ nākrameta |
नास्तं गच्छन्तमुद्यन्तं वादित्यं वीक्षेत । (९२।४)
nāstaṃ gacchantamudyantaṃ vādityaṃ vīkṣeta |
गां धापयन्तीं धयन्तीं परशस्यं वा चरन्तीं न कस्मैचिदाचक्षीत न चोल्कापातोत्पातेन्द्रधनूंषि । (९२।५)
gāṃ dhāpayantīṃ dhayantīṃ paraśasyaṃ vā carantīṃ na kasmaicidācakṣīta na colkāpātotpātendradhanūṃṣi |
न बहिर्वेगान् ग्रामनगरदेवतायतनश्मशानचतुष्पथसलिलाशयपथिसंनिकृष्टान् उत्सृजेन्न प्रकाशं न वाय्वग्निसलिलसोमार्कगोगुरुप्रतिमुखम् ॥ (९३।२)
na bahirvegān grāmanagaradevatāyatanaśmaśānacatuṣpathasalilāśayapathisaṃnikṛṣṭān utsṛjenna prakāśaṃ na vāyvagnisalilasomārkagogurupratimukham ||
न भूमिं विलिखेत् नासंवृतमुखः सदसि जृम्भोद्गारकासश्वासक्षवथून् उत्सृजेत् न पर्यङ्किकावष्टम्भपादप्रसारणानि गुरुसन्निधौ कुर्यात् ॥ (९४।१)
na bhūmiṃ vilikhet nāsaṃvṛtamukhaḥ sadasi jṛmbhodgārakāsaśvāsakṣavathūn utsṛjet na paryaṅkikāvaṣṭambhapādaprasāraṇāni gurusannidhau kuryāt ||
न बालकर्णनासास्रोतोदशनाक्षिविवराण्यभिकुष्णीयात् न वीजयेत् केशमुखनखवस्त्रगात्राणि न गात्रनखवक्त्रवादित्रं कुर्यात् न काष्ठलोष्टतृणादीनभिहन्याच्छिन्द्याद्भिन्द्याद्वा ॥ (९५।१)
na bālakarṇanāsāsrotodaśanākṣivivarāṇyabhikuṣṇīyāt na vījayet keśamukhanakhavastragātrāṇi na gātranakhavaktravāditraṃ kuryāt na kāṣṭhaloṣṭatṛṇādīnabhihanyācchindyādbhindyādvā ||
न प्रतिवातातपं सेवेत न भुक्तमात्रो ऽग्निम् उपासीत नोत्कटकाल्पकाष्ठासनमध्यासीत न ग्रीवां विषमं धारयेत् न विषमकायः क्रियां भजेत भुञ्जीत वा न प्रततमीक्षेत विशेषाज्ज्योतिर्भास्करसूक्ष्मचलभ्रान्तानि न भारं शिरसा वहेत् न स्वप्नजागरणशयनासनस्थानचङ्क्रमणयानवाहनप्रधावनलङ्घनप्लवनप्रतरणहास्यभाष्यव्यवायव्यायामादीन् उचितान् अप्यतिसेवेत ॥ (९६।१)
na prativātātapaṃ seveta na bhuktamātro 'gnim upāsīta notkaṭakālpakāṣṭhāsanamadhyāsīta na grīvāṃ viṣamaṃ dhārayet na viṣamakāyaḥ kriyāṃ bhajeta bhuñjīta vā na pratatamīkṣeta viśeṣājjyotirbhāskarasūkṣmacalabhrāntāni na bhāraṃ śirasā vahet na svapnajāgaraṇaśayanāsanasthānacaṅkramaṇayānavāhanapradhāvanalaṅghanaplavanaprataraṇahāsyabhāṣyavyavāyavyāyāmādīn ucitān apyatiseveta ||
उचितादप्यहितात् क्रमशो विरमेत् हितमनुचितम् अप्यासेवेत क्रमशो न चैकान्ततः पादहीनात् ॥ (९७।१)
ucitādapyahitāt kramaśo viramet hitamanucitam apyāseveta kramaśo na caikāntataḥ pādahīnāt ||
नावाक्शिराः शयीत न भिन्नपात्रे भुञ्जीत न विना पात्रेण नाञ्जलिपुटेनापः पिबेत् काले हितमितस्निग्धमधुरप्रायमाहारं वैद्यप्रत्यवेक्षितमश्नीयात् ग्रामगणगणिकापणिकशत्रुसत्रशठपतितभोजनानि परिहरेत् शेषाण्य् अपि चानिष्टरूपरसगन्धस्पर्शशब्दमानसानि अन्यान्येवंगुणान्य् अपि संभ्रमदत्तानि मक्षिकावालोपहतानि नाप्रक्षालितपादो भुञ्जीत न मूत्रोच्चारपीडितो न सन्ध्ययोर् नानुपाश्रितो नातीतकालं हीनम् अतिमात्रं चेति ॥ (९८।१)
nāvākśirāḥ śayīta na bhinnapātre bhuñjīta na vinā pātreṇa nāñjalipuṭenāpaḥ pibet kāle hitamitasnigdhamadhuraprāyamāhāraṃ vaidyapratyavekṣitamaśnīyāt grāmagaṇagaṇikāpaṇikaśatrusatraśaṭhapatitabhojanāni pariharet śeṣāṇy api cāniṣṭarūparasagandhasparśaśabdamānasāni anyānyevaṃguṇāny api saṃbhramadattāni makṣikāvālopahatāni nāprakṣālitapādo bhuñjīta na mūtroccārapīḍito na sandhyayor nānupāśrito nātītakālaṃ hīnam atimātraṃ ceti ||
न भुञ्जीतोद्धृतस्नेहं नष्टं पर्युषितं पयः । (९९।१)
na bhuñjītoddhṛtasnehaṃ naṣṭaṃ paryuṣitaṃ payaḥ |
न नक्तं दधि भुञ्जीत न चाप्यघृतशर्करम् ॥ (९९।२)
na naktaṃ dadhi bhuñjīta na cāpyaghṛtaśarkaram ||
नामुद्गयूषं नाक्षौद्रं नोष्णं नामलकैर् विना । (१००।१)
nāmudgayūṣaṃ nākṣaudraṃ noṣṇaṃ nāmalakair vinā |
अन्यथा जनयेत् कुष्ठविसर्पादीन् गदान् बहून् । (१००।२)
anyathā janayet kuṣṭhavisarpādīn gadān bahūn |
नात्मानमुदके पश्येन्न नग्नः प्रविशेज्जलम् ॥ (१००।३)
nātmānamudake paśyenna nagnaḥ praviśejjalam ||
द्यूतमद्यातिसेवाप्रतिभूत्वसाक्षित्वसमाह्वानगोष्ठीवादित्राणि न सेवेत स्रजं छत्रोपानहौ कनकम् अतीतवासांसि न चान्यैर् धृतानि धारयेत् ब्राह्मणम् अग्निं गां च नोच्छिष्टः स्पृशेत् ॥ (१०१।१)
dyūtamadyātisevāpratibhūtvasākṣitvasamāhvānagoṣṭhīvāditrāṇi na seveta srajaṃ chatropānahau kanakam atītavāsāṃsi na cānyair dhṛtāni dhārayet brāhmaṇam agniṃ gāṃ ca nocchiṣṭaḥ spṛśet ||
यस्मिन् यस्मिन्नृतौ ये ये दोषाः कुप्यन्ति देहिनाम् । (१०२।२)
yasmin yasminnṛtau ye ye doṣāḥ kupyanti dehinām |
तेषु तेषु प्रदातव्या रसास्ते ते विजानता ॥ (१०२।३)
teṣu teṣu pradātavyā rasāste te vijānatā ||
वर्षासु न पिबेत्तोयं पिबेच्छरदि मात्रया । (१०३।१)
varṣāsu na pibettoyaṃ pibeccharadi mātrayā |
वर्षासु चतुरो मासान् मात्रावदुदकं पिबेत् ॥ (१०३।२)
varṣāsu caturo māsān mātrāvadudakaṃ pibet ||
उष्णं हैमे वसन्ते च कामं ग्रीष्मे तु शीतलम् । (१०४।१)
uṣṇaṃ haime vasante ca kāmaṃ grīṣme tu śītalam |
हेमन्ते च वसन्ते च सीध्वरिष्टौ पिबेन्नरः ॥ (१०४।२)
hemante ca vasante ca sīdhvariṣṭau pibennaraḥ ||
शृतशीतं पयो ग्रीष्मे प्रावृट्काले रसं पिबेत् । (१०५।१)
śṛtaśītaṃ payo grīṣme prāvṛṭkāle rasaṃ pibet |
यूषं वर्षति तस्यान्ते प्रपिबेच्छीतलं जलम् ॥ (१०५।२)
yūṣaṃ varṣati tasyānte prapibecchītalaṃ jalam ||
स्नेहं सैन्धवचूर्णेन पिप्पलीभिश्च संयुतम् ॥ (१०६।२)
snehaṃ saindhavacūrṇena pippalībhiśca saṃyutam ||
पिबेदग्निविवृद्ध्यर्थं न च वेगान् विधारयेत् । (१०७।१)
pibedagnivivṛddhyarthaṃ na ca vegān vidhārayet |
अग्निदीप्तिकरं नॄणां रोगाणां शमनं प्रति ॥ (१०७।२)
agnidīptikaraṃ nṝṇāṃ rogāṇāṃ śamanaṃ prati ||
प्रावृट्शरद्वसन्तेषु सम्यक् स्नेहादिमाचरेत् । (१०८।१)
prāvṛṭśaradvasanteṣu samyak snehādimācaret |
कफे प्रच्छर्दनं पित्ते विरेको बस्तिरीरणे ॥ (१०८।२)
kaphe pracchardanaṃ pitte vireko bastirīraṇe ||
शस्यते त्रिष्व् अपि सदा व्यायामो दोषनाशनः । (१०९।१)
śasyate triṣv api sadā vyāyāmo doṣanāśanaḥ |
भुक्तं विरुद्धमप्यन्नं व्यायामान्न प्रदुष्यति ॥ (१०९।२)
bhuktaṃ viruddhamapyannaṃ vyāyāmānna praduṣyati ||
उत्सर्गमैथुनाहारशोधने स्यात्तु तन्मनाः । (११०।१)
utsargamaithunāhāraśodhane syāttu tanmanāḥ |
नेच्छेद्दोषचयात् प्राज्ञः पीडां वा कायमानसीम् ॥ (११०।२)
neccheddoṣacayāt prājñaḥ pīḍāṃ vā kāyamānasīm ||
अतिस्त्रीसंप्रयोगाच्च रक्षेदात्मानमात्मवान् । (१११।१)
atistrīsaṃprayogācca rakṣedātmānamātmavān |
शूलकासज्वरश्वासकार्श्यपाण्ड्वामयक्षयाः ॥ (१११।२)
śūlakāsajvaraśvāsakārśyapāṇḍvāmayakṣayāḥ ||
आयुष्मन्तो मन्दजरा वपुर्वर्णबलान्विताः ॥ (११२।२)
āyuṣmanto mandajarā vapurvarṇabalānvitāḥ ||
स्थिरोपचितमांसाश्च भवन्ति स्त्रीषु संयताः । (११३।१)
sthiropacitamāṃsāśca bhavanti strīṣu saṃyatāḥ |
त्रिभिस्त्रिभिर् अहोभिर् वा समीयात् प्रमदां नरः ॥ (११३।२)
tribhistribhir ahobhir vā samīyāt pramadāṃ naraḥ ||
सर्वेष्वृतुषु घर्मेषु पक्षात् पक्षाद्व्रजेद्बुधः । (११४।१)
sarveṣvṛtuṣu gharmeṣu pakṣāt pakṣādvrajedbudhaḥ |
वर्णवृद्धां वयोवृद्धां तथा व्याधिप्रपीडिताम् । (११५।१)
varṇavṛddhāṃ vayovṛddhāṃ tathā vyādhiprapīḍitām |
हीनाङ्गीं गर्भिणीं द्वेष्यां योनिदोषसमन्विताम् ॥ (११५।२)
hīnāṅgīṃ garbhiṇīṃ dveṣyāṃ yonidoṣasamanvitām ||
सगोत्रां गुरुपत्नीं च तथा प्रव्रजिताम् अपि । (११६।१)
sagotrāṃ gurupatnīṃ ca tathā pravrajitām api |
सन्ध्यापर्वस्वगम्यां च नोपेयात् प्रमदां नरः ॥ (११६।२)
sandhyāparvasvagamyāṃ ca nopeyāt pramadāṃ naraḥ ||
गोसर्गे चार्धरात्रे च तथा मध्यंदिनेषु च । (११७।१)
gosarge cārdharātre ca tathā madhyaṃdineṣu ca |
क्षुधितो व्याधितश्चैव क्षुब्धचित्तश्च मानवः । (११८।१)
kṣudhito vyādhitaścaiva kṣubdhacittaśca mānavaḥ |
वातविण्मूत्रवेगी च पिपासुर् अतिदुर्बलः ॥ (११८।२)
vātaviṇmūtravegī ca pipāsur atidurbalaḥ ||
तिर्यग्योनावयोनौ च प्राप्तशुक्रविधारणम् । (११९।१)
tiryagyonāvayonau ca prāptaśukravidhāraṇam |
दुष्टयोनौ विसर्गं तु बलवान् अपि वर्जयेत् ॥ (११९।२)
duṣṭayonau visargaṃ tu balavān api varjayet ||
क्रीडायाम् अपि मेधावी हितार्थी परिवर्जयेत् । (१२१।१)
krīḍāyām api medhāvī hitārthī parivarjayet |
रजस्वलां प्राप्तवतो नरस्यानियतात्मनः ॥ (१२१।२)
rajasvalāṃ prāptavato narasyāniyatātmanaḥ ||
दृष्ट्यायुस्तेजसां हानिरधर्मश्च ततो भवेत् । (१२२।१)
dṛṣṭyāyustejasāṃ hāniradharmaśca tato bhavet |
लिङ्गिनीं गुरुपत्नीं च सगोत्रामथ पर्वसु ॥ (१२२।२)
liṅginīṃ gurupatnīṃ ca sagotrāmatha parvasu ||
वृद्धां च सन्ध्ययोश्चापि गच्छतो जीवितक्षयः । (१२३।१)
vṛddhāṃ ca sandhyayoścāpi gacchato jīvitakṣayaḥ |
गर्भिण्या गर्भपीडा स्याद् व्याधितायां बलक्षयः ॥ (१२३।२)
garbhiṇyā garbhapīḍā syād vyādhitāyāṃ balakṣayaḥ ||
हीनाङ्गीं मलिनां द्वेष्यां कामं वन्ध्यामसंवृते । (१२४।१)
hīnāṅgīṃ malināṃ dveṣyāṃ kāmaṃ vandhyāmasaṃvṛte |
देशे ऽशुद्धे च शुक्रस्य मनसश्च क्षयो भवेत् ॥ (१२४।२)
deśe 'śuddhe ca śukrasya manasaśca kṣayo bhavet ||
क्षुधितः क्षुब्धचित्तश्च मध्याह्ने तृषितो ऽबलः । (१२५।१)
kṣudhitaḥ kṣubdhacittaśca madhyāhne tṛṣito 'balaḥ |
स्थितश्च हानिं शुक्रस्य वायोः कोपं च विन्दति ॥ (१२५।२)
sthitaśca hāniṃ śukrasya vāyoḥ kopaṃ ca vindati ||
व्याधितस्य रुजा प्लीह्नि मृत्युर्मूर्च्छा च जायते ॥ (१२६।२)
vyādhitasya rujā plīhni mṛtyurmūrcchā ca jāyate ||
प्रत्यूषस्यर्धरात्रे च वातपित्ते प्रकुप्यतः । (१२७।१)
pratyūṣasyardharātre ca vātapitte prakupyataḥ |
तिर्यग्योनावयोनौ च दुष्टयोनौ तथैव च ॥ (१२७।२)
tiryagyonāvayonau ca duṣṭayonau tathaiva ca ||
उपदंशस्तथा वायोः कोपः शुक्रस्य च क्षयः । (१२८।१)
upadaṃśastathā vāyoḥ kopaḥ śukrasya ca kṣayaḥ |
उत्ताने च भवेच्छीघ्रं शुक्राश्मर्यास्तु संभवः । (१२९।१)
uttāne ca bhavecchīghraṃ śukrāśmaryāstu saṃbhavaḥ |
सर्वं परिहरेत्तस्माद् एतल्लोकद्वये ऽहितम् ॥ (१२९।२)
sarvaṃ pariharettasmād etallokadvaye 'hitam ||
शुक्रं चोपस्थितं मोहान्न संधार्यं कथंचन । (१३०।१)
śukraṃ copasthitaṃ mohānna saṃdhāryaṃ kathaṃcana |
वयोरूपगुणोपेतां तुल्यशीलां कुलान्विताम् ॥ (१३०।२)
vayorūpaguṇopetāṃ tulyaśīlāṃ kulānvitām ||
अभिकामो ऽभिकामां तु हृष्टो हृष्टामलंकृताम् । (१३१।१)
abhikāmo 'bhikāmāṃ tu hṛṣṭo hṛṣṭāmalaṃkṛtām |
सेवेत प्रमदां युक्त्या वाजीकरणबृंहितः ॥ (१३१।२)
seveta pramadāṃ yuktyā vājīkaraṇabṛṃhitaḥ ||
भक्ष्याः सशर्कराः क्षीरं ससितं रस एव च । (१३२।१)
bhakṣyāḥ saśarkarāḥ kṣīraṃ sasitaṃ rasa eva ca |
स्नानं सव्यजनं स्वप्नो व्यवायान्ते हितानि तु ॥ (१३२।२)
snānaṃ savyajanaṃ svapno vyavāyānte hitāni tu ||
मुखमात्रं समासेन सद्वृत्तस्यैतदीरितम् । (१३३।१)
mukhamātraṃ samāsena sadvṛttasyaitadīritam |
आरोग्यमायुरर्थो वा नासद्भिः प्राप्यते नृभिः ॥ (१३३।२)
ārogyamāyurartho vā nāsadbhiḥ prāpyate nṛbhiḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.