मत्स्यपुराणMatsyapurāṇa

MPur, 1

1 of 175 · 71 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

प्रचण्डताण्डवाटोपे प्रक्षिप्ता येन दिग्गजाः । (१।१)

pracaṇḍatāṇḍavāṭope prakṣiptā yena diggajāḥ |

1.2१.२

भवन्तु विघ्नभङ्गाय भवस्य चरणाम्बुजाः ॥ (१।२)

bhavantu vighnabhaṅgāya bhavasya caraṇāmbujāḥ ||

2.1२.१

पातालादुत्पतिष्णोर् मकरवसतयो यस्य पुच्छाभिघाताद् ऊर्ध्वं ब्रह्माण्डखण्डव्यतिकरविहितव्यत्ययेनापतन्ति । (२।१)

pātālādutpatiṣṇor makaravasatayo yasya pucchābhighātād ūrdhvaṃ brahmāṇḍakhaṇḍavyatikaravihitavyatyayenāpatanti |

2.2२.२

विष्णोर्मत्स्यावतारे सकलवसुमतीमण्डलं व्यश्नुवानास् तस्यास्योदीरितानां ध्वनिर् अपहरताद् अश्रियं वः श्रुतीनाम् । (२।२)

viṣṇormatsyāvatāre sakalavasumatīmaṇḍalaṃ vyaśnuvānās tasyāsyodīritānāṃ dhvanir apaharatād aśriyaṃ vaḥ śrutīnām |

2.3२.३

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । (२।३)

nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam |

2.4२.४

देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयम् उदीरयेत् ॥ (२।४)

devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet ||

3.1३.१

अजोऽपि यः क्रियायोगान्नारायण इति स्मृतः । (३।१)

ajo'pi yaḥ kriyāyogānnārāyaṇa iti smṛtaḥ |

3.2३.२

त्रिगुणाय त्रिवेदाय नमस् तस्मै स्वयम्भवे ॥ (३।२)

triguṇāya trivedāya namas tasmai svayambhave ||

4.1४.१

सूतमेकाग्रमासीनं नैमिषारण्यवासिनः । (४।१)

sūtamekāgramāsīnaṃ naimiṣāraṇyavāsinaḥ |

4.2४.२

मुनयो दीर्घसत्त्रान्ते पप्रच्छुर् दीर्घसंहिताम् ॥ (४।२)

munayo dīrghasattrānte papracchur dīrghasaṃhitām ||

5.1५.१

प्रवृत्तासु पुराणीषु धर्म्यासु ललितासु च । (५।१)

pravṛttāsu purāṇīṣu dharmyāsu lalitāsu ca |

5.2५.२

कथासु शौनकाद्यास् तु अभिनन्द्य मुहुर्मुहुः ॥ (५।२)

kathāsu śaunakādyās tu abhinandya muhurmuhuḥ ||

6.1६.१

कथितानि पुराणानि यान्यस्माकं त्वयानघ । (६।१)

kathitāni purāṇāni yānyasmākaṃ tvayānagha |

6.2६.२

तान्येवामृतकल्पानि श्रोतुम् इच्छामहे पुनः ॥ (६।२)

tānyevāmṛtakalpāni śrotum icchāmahe punaḥ ||

7.1७.१

कथं ससर्ज भगवंल् लोकनाथश्चराचरम् । (७।१)

kathaṃ sasarja bhagavaṃl lokanāthaścarācaram |

7.2७.२

कस्माच्च भगवान् विष्णुर् मत्स्यरूपत्वम् आश्रितः ॥ (७।२)

kasmācca bhagavān viṣṇur matsyarūpatvam āśritaḥ ||

8.1८.१

भैरवत्वं भवस्यापि पुरारित्वं च केन हि । (८।१)

bhairavatvaṃ bhavasyāpi purāritvaṃ ca kena hi |

8.2८.२

कस्य हेतोः कपालित्वं जगाम वृषभध्वजः ॥ (८।२)

kasya hetoḥ kapālitvaṃ jagāma vṛṣabhadhvajaḥ ||

9.1९.१

सर्वम् एतत् समाचक्ष्व सूत विस्तरशः क्रमात् । (९।१)

sarvam etat samācakṣva sūta vistaraśaḥ kramāt |

9.2९.२

त्वद्वाक्येनामृतस्येव न तृप्तिरिह जायते ॥ (९।२)

tvadvākyenāmṛtasyeva na tṛptiriha jāyate ||

10.1१०.१

सूत उवाच । (१०।१)

sūta uvāca

10.2१०.२

पुण्यं पवित्रम् आयुष्यम् इदानीं शृणुत द्विजाः । (१०।२)

puṇyaṃ pavitram āyuṣyam idānīṃ śṛṇuta dvijāḥ |

10.3१०.३

मात्स्यं पुराणमखिलं यज्जगाद गदाधरः ॥ (१०।३)

mātsyaṃ purāṇamakhilaṃ yajjagāda gadādharaḥ ||

11.1११.१

पुरा राजा मनुर् नाम चीर्णवान् विपुलं तपः । (११।१)

purā rājā manur nāma cīrṇavān vipulaṃ tapaḥ |

11.2११.२

पुत्रे राज्यं समारोप्य क्षमावान् रविनन्दनः ॥ (११।२)

putre rājyaṃ samāropya kṣamāvān ravinandanaḥ ||

12.1१२.१

मलयस्यैकदेशे तु सर्वात्मगुणसंयुतः । (१२।१)

malayasyaikadeśe tu sarvātmaguṇasaṃyutaḥ |

12.2१२.२

समदुःखसुखो वीरः प्राप्तवान् योगम् उत्तमम् ॥ (१२।२)

samaduḥkhasukho vīraḥ prāptavān yogam uttamam ||

13.1१३.१

बभूव वरदश् चास्य वर्षायुतशते गते । (१३।१)

babhūva varadaś cāsya varṣāyutaśate gate |

13.2१३.२

वरं वृणीष्व प्रोवाच प्रीतः स कमलासनः ॥ (१३।२)

varaṃ vṛṇīṣva provāca prītaḥ sa kamalāsanaḥ ||

14.1१४.१

एवमुक्तो ऽब्रवीद् राजा प्रणम्य स पितामहम् । (१४।१)

evamukto 'bravīd rājā praṇamya sa pitāmaham |

14.2१४.२

एकम् एवाहम् इच्छामि त्वत्तो वरमनुत्तमम् ॥ (१४।२)

ekam evāham icchāmi tvatto varamanuttamam ||

15.1१५.१

भूतग्रामस्य सर्वस्य स्थावरस्य चरस्य च । (१५।१)

bhūtagrāmasya sarvasya sthāvarasya carasya ca |

15.2१५.२

भवेयं रक्षणायालं प्रलये समुपस्थिते ॥ (१५।२)

bhaveyaṃ rakṣaṇāyālaṃ pralaye samupasthite ||

16.1१६.१

एवमस्त्विति विश्वात्मा तत्रैवान्तरधीयत । (१६।१)

evamastviti viśvātmā tatraivāntaradhīyata |

16.2१६.२

पुष्पवृष्टिः सुमहती खात्पपात सुरार्पिता ॥ (१६।२)

puṣpavṛṣṭiḥ sumahatī khātpapāta surārpitā ||

17.1१७.१

कदाचिदाश्रमे तस्य कुर्वतः पितृतर्पणम् । (१७।१)

kadācidāśrame tasya kurvataḥ pitṛtarpaṇam |

17.2१७.२

पपात पाण्योर् उपरि शफरी जलसंयुता ॥ (१७।२)

papāta pāṇyor upari śapharī jalasaṃyutā ||

18.1१८.१

दृष्ट्वा तच्छफरीरूपं स दयालुर्महीपतिः । (१८।१)

dṛṣṭvā tacchapharīrūpaṃ sa dayālurmahīpatiḥ |

18.2१८.२

रक्षणायाकरोद्यत्नं स तस्मिन्करकोदरे ॥ (१८।२)

rakṣaṇāyākarodyatnaṃ sa tasminkarakodare ||

19.1१९.१

अहोरात्रेण चैकेन षोडशाङ्गुलविस्तृतः । (१९।१)

ahorātreṇa caikena ṣoḍaśāṅgulavistṛtaḥ |

19.2१९.२

सो ऽभवन्मत्स्यरूपेण पाहि पाहीति चाब्रवीत् ॥ (१९।२)

so 'bhavanmatsyarūpeṇa pāhi pāhīti cābravīt ||

20.1२०.१

स तमादाय मणिके प्राक्षिपज्जलचारिणम् । (२०।१)

sa tamādāya maṇike prākṣipajjalacāriṇam |

20.2२०.२

तत्रापि चैकरात्रेण हस्तत्रयम् अवर्धत ॥ (२०।२)

tatrāpi caikarātreṇa hastatrayam avardhata ||

21.1२१.१

पुनः प्राहार्तनादेन सहस्रकिरणात्मजम् । (२१।१)

punaḥ prāhārtanādena sahasrakiraṇātmajam |

21.2२१.२

स मत्स्यः पाहि पाहीति त्वामहं शरणं गतः ॥ (२१।२)

sa matsyaḥ pāhi pāhīti tvāmahaṃ śaraṇaṃ gataḥ ||

22.1२२.१

ततः स कूपे तं मत्स्यं प्राहिणोद् रविनन्दनः । (२२।१)

tataḥ sa kūpe taṃ matsyaṃ prāhiṇod ravinandanaḥ |

22.2२२.२

यदा न माति तत्रापि कूपे मत्स्यः सरोवरे ॥ (२२।२)

yadā na māti tatrāpi kūpe matsyaḥ sarovare ||

23.1२३.१

क्षिप्तो ऽसौ पृथुतामागात्पुनर् योजनसंमिताम् । (२३।१)

kṣipto 'sau pṛthutāmāgātpunar yojanasaṃmitām |

23.2२३.२

तत्राप्याह पुनर् दीनः पाहि पाहि नृपोत्तम ॥ (२३।२)

tatrāpyāha punar dīnaḥ pāhi pāhi nṛpottama ||

24.1२४.१

ततः स मनुना क्षिप्तो गङ्गायामप्यवर्धत । (२४।१)

tataḥ sa manunā kṣipto gaṅgāyāmapyavardhata |

24.2२४.२

यदा तदा समुद्रे तं प्राक्षिपन्मेदिनीपतिः ॥ (२४।२)

yadā tadā samudre taṃ prākṣipanmedinīpatiḥ ||

25.1२५.१

यदा समुद्रमखिलं व्याप्यासौ समुपस्थितः । (२५।१)

yadā samudramakhilaṃ vyāpyāsau samupasthitaḥ |

25.2२५.२

तदा प्राह मनुर्भीतः को ऽपि त्वमसुरेश्वरः ॥ (२५।२)

tadā prāha manurbhītaḥ ko 'pi tvamasureśvaraḥ ||

26.1२६.१

अथवा वासुदेवस्त्वमन्य ईदृक्कथं भवेत् । (२६।१)

athavā vāsudevastvamanya īdṛkkathaṃ bhavet |

26.2२६.२

योजनायुतविंशत्या कस्य तुल्यं भवेद्वपुः ॥ (२६।२)

yojanāyutaviṃśatyā kasya tulyaṃ bhavedvapuḥ ||

27.1२७.१

ज्ञातस्त्वं मत्स्यरूपेण मां खेदयसि केशव । (२७।१)

jñātastvaṃ matsyarūpeṇa māṃ khedayasi keśava |

27.2२७.२

हृषीकेश जगन्नाथ जगद्धाम नमोऽस्तु ते ॥ (२७।२)

hṛṣīkeśa jagannātha jagaddhāma namo'stu te ||

28.1२८.१

एवमुक्तः स भगवान्मत्स्यरूपी जनार्दनः । (२८।१)

evamuktaḥ sa bhagavānmatsyarūpī janārdanaḥ |

28.2२८.२

साधु साध्विति चोवाच सम्यग्ज्ञातस् त्वयानघ ॥ (२८।२)

sādhu sādhviti covāca samyagjñātas tvayānagha ||

29.1२९.१

अचिरेणैव कालेन मेदिनी मेदिनीपते । (२९।१)

acireṇaiva kālena medinī medinīpate |

29.2२९.२

भविष्यति जले मग्ना सशैलवनकानना ॥ (२९।२)

bhaviṣyati jale magnā saśailavanakānanā ||

30.1३०.१

नौर् इयं सर्वदेवानां निकायेन विनिर्मिता । (३०।१)

naur iyaṃ sarvadevānāṃ nikāyena vinirmitā |

30.2३०.२

महाजीवनिकायस्य रक्षणार्थं महीपते ॥ (३०।२)

mahājīvanikāyasya rakṣaṇārthaṃ mahīpate ||

31.1३१.१

स्वेदाण्डजोद्भिदो ये वै ये च जीवा जरायुजाः । (३१।१)

svedāṇḍajodbhido ye vai ye ca jīvā jarāyujāḥ |

31.2३१.२

अस्यां निधाय सर्वांस् तान् अनाथान् पाहि सुव्रत ॥ (३१।२)

asyāṃ nidhāya sarvāṃs tān anāthān pāhi suvrata ||

32.1३२.१

युगान्तवाताभिहता यदा भवति नौर् नृप । (३२।१)

yugāntavātābhihatā yadā bhavati naur nṛpa |

32.2३२.२

शृङ्गे ऽस्मिन्मम राजेन्द्र तदेमां संयमिष्यसि ॥ (३२।२)

śṛṅge 'sminmama rājendra tademāṃ saṃyamiṣyasi ||

33.1३३.१

ततो लयान्ते सर्वस्य स्थावरस्य चरस्य च । (३३।१)

tato layānte sarvasya sthāvarasya carasya ca |

33.2३३.२

प्रजापतिस्त्वं भविता जगतः पृथिवीपते ॥ (३३।२)

prajāpatistvaṃ bhavitā jagataḥ pṛthivīpate ||

34.1३४.१

एवं कृतयुगस्यादौ सर्वज्ञो धृतिमान्नृपः । (३४।१)

evaṃ kṛtayugasyādau sarvajño dhṛtimānnṛpaḥ |

34.2३४.२

मन्वन्तराधिपश्चापि देवपूज्यो भविष्यसि ॥ (३४।२)

manvantarādhipaścāpi devapūjyo bhaviṣyasi ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MPur, 1

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit