ऋषय ऊचुः । (१।१)

यदिदं भारतं वर्षं यस्मिन् स्वायम्भुवादयः । (१।२)

चतुर्दशैव मनवः प्रजासर्गं ससर्जिरे ॥ (१।३)

एतद् वेदितुम् इच्छामः सकाशात्तव सुव्रत । (२।१)

उत्तरश्रवणं भूयः प्रब्रूहि वदतां वर ॥ (२।२)

एतच्छ्रुत्वा ऋषीणां तु प्राब्रवील्लौमहर्षणिः । (३।१)

पौराणिकस्तदा सूत ऋषीणां भावितात्मनाम् ॥ (३।२)

बुद्ध्या विचार्य बहुधा विमृश्य च पुनः पुनः । (४।१)

तेभ्यस्तु कथयामास उत्तरश्रवणं तदा ॥ (४।२)

सूत उवाच । (५।१)

अथाहं वर्णयिष्यामि वर्षेऽस्मिन्भारते प्रजाः । (५।२)

भरणात्प्रजनाच्चैव मनुर्भरत उच्यते ॥ (५।३)

निरुक्तवचनैश्चैव वर्षं तद्भारतं स्मृतम् । (६।१)

यतः स्वर्गश्च मोक्षश्च मध्यमश्चापि हि स्मृतः ॥ (६।२)

न खल्वन्यत्र मर्त्यानां भूमौ कर्मविधिः स्मृतः । (७।१)

भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदान्निबोधत ॥ (७।२)

इन्द्रद्वीपः कशेरुश्च ताम्रपर्णो गभस्तिमान् । (८।१)

नागद्वीपस्तथा सौम्यो गन्धर्वस्त्वथ वारुणः ॥ (८।२)

अयं तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः । (९।१)

योजनानां सहस्रं तु द्वीपोऽयं दक्षिणोत्तरः ॥ (९।२)

आयतस्तु कुमारीतो गङ्गायाः प्रवहावधिः । (१०।१)

तिर्यगूर्ध्वं तु विस्तीर्णः सहस्राणि दशैव तु ॥ (१०।२)

द्वीपो ह्युपनिविष्टोऽयं म्लेच्छैरन्तेषु सर्वशः । (११।१)

यवनाश्च किराताश्च तस्यान्ते पूर्वपश्चिमे ॥ (११।२)

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शूद्राश्च भागशः । (१२।१)

इज्यायुतवणिज्यादि वर्तयन्तो व्यवस्थिताः ॥ (१२।२)

तेषां स व्यवहारोऽयं वर्तनं तु परस्परम् । (१३।१)

धर्मार्थकामसंयुक्तो वर्णानां तु स्वकर्मसु ॥ (१३।२)

संकल्पपञ्चमानां तु आश्रमाणां यथाविधि । (१४।१)

इह स्वर्गापवर्गार्थं प्रवृत्तिरिह मानुषे ॥ (१४।२)

यस्त्वयं मानवो द्वीपस्तिर्यग्यामः प्रकीर्तितः । (१५।१)

य एनं जयते कृत्स्नं स सम्राडिति कीर्तितः ॥ (१५।२)

अयं लोकस्तु वै सम्राडन्तरिक्षजितां स्मृतः । (१६।१)

स्वराडसौ स्मृतो लोकः पुनर्वक्ष्यामि विस्तरात् ॥ (१६।२)

सप्त चास्मिन्महावर्षे विश्रुताः कुलपर्वताः । (१७।१)

महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षवानपि ॥ (१७।२)

विन्ध्यश्च पारियात्रश्च इत्येते कुलपर्वताः । (१८।१)

तेषां सहस्रशश्चान्ये पर्वतास्तु समीपतः ॥ (१८।२)

अभिज्ञातास्ततश्चान्ये विपुलाश्चित्रसानवः । (१९।१)

अन्ये तेभ्यः परिज्ञाता ह्रस्वा ह्रस्वोपजीविनः ॥ (१९।२)

तैर्विमिश्रा जानपदा आर्या म्लेच्छाश्च सर्वतः । (२०।१)

पिबन्ति बहुला नद्यो गङ्गा सिन्धुः सरस्वती ॥ (२०।२)

शतद्रुश्चन्द्रभागा च यमुना सरयूस्तथा । (२१।१)

ऐरावती वितस्ता च विशाला देविका कुहूः ॥ (२१।२)

गोमती धौतपापा च बाहुदा च दृषद्वती । (२२।१)

कौशिकी तु तृतीया च निश्चला गण्डकी तथा ॥ (२२।२)

इक्षुर्लौहितम् इत्येता हिमवत्पार्श्वनिःसृताः । (२३।१)

वेदस्मृतिर् वेत्रवती वृत्रघ्नी सिन्धुरेव च । (२३।२)

पर्णाशा नर्मदा चैव कावेरी महती तथा ॥ (२३।३)

पारा च धन्वतीरूपा विदुषा वेणुमत्यपि । (२४।१)

शिप्रा ह्यवन्ती कुन्ती च पारियात्राश्रिताः स्मृताः ॥ (२४।२)

शोणो महानदश्चैव नन्दना सुकृशा क्षमा । (२५।१)

मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथैव च । (२५।२)

तमसा पिप्पली श्येनी तथा चित्रोत्पलापि च ॥ (२५।३)

विमला चञ्चला चैव तथा च धूतवाहिनी । (२६।१)

शुक्तिमन्ती शुनी लज्जा मुकुटा ह्रादिकापि च । (२६।२)

ऋष्यवन्तप्रसूतास् ता नद्योऽमलजलाः शुभाः ॥ (२६।३)

तापी पयोष्णी निर्विन्ध्या क्षिप्रा च ऋषभा नदी । (२७।१)

वेणा वैतरणी चैव विश्वमाला कुमुद्वती ॥ (२७।२)

तोया चैव महागौरी दुर्गमा तु शिला तथा । (२८।१)

विन्ध्यपादप्रसूतास् ताः सर्वाः शीतजलाः शुभाः ॥ (२८।२)

गोदावरी भीमरथी कृष्णवेणी च वञ्जुला । (२९।१)

तुङ्गभद्रा सुप्रयोगा वाह्या कावेरी चैव तु । (२९।२)

दक्षिणापथनद्यस्ताः सह्यपादाद्विनिःसृताः ॥ (२९।३)

कृतमाला ताम्रपर्णी पुष्पजा ह्युत्पलावती । (३०।१)

मलयप्रसूता नद्यस्ताः सर्वाः शीतजलाः शुभाः ॥ (३०।२)

त्रिभागा ऋषिकुल्या च इक्षुदा त्रिदिवाचला । (३१।१)

ताम्रपर्णी तथा मूली शरवा विमला तथा । (३१।२)

महेन्द्रतनयाः सर्वाः प्रख्याताः शुभगामिनीः ॥ (३१।३)

काशिका सुकुमारी च मन्दगा मन्दवाहिनी । (३२।१)

कृपा च पाशिनी चैव शुक्तिमन्तात्मजास् तु ताः ॥ (३२।२)

सर्वाः पुण्यजलाः पुण्याः सर्वगाश्च समुद्रगाः । (३३।१)

विश्वस्य मातरः सर्वाः सर्वपापहराः शुभाः ॥ (३३।२)

तासां नद्युपनद्यश्च शतशोऽथ सहस्रशः । (३४।१)

तास्विमे कुरुपाञ्चालाः शाल्वाश्चैव सजाङ्गलाः ॥ (३४।२)

शूरसेना भद्रकारा बाह्याः सहपटच्चराः । (३५।१)

मत्स्याः किराताः कुल्याश्च कुन्तलाः काशिकोशलाः ॥ (३५।२)

आवन्ताश्च कलिङ्गाश्च मूकाश्चैवान्धकैः सह । (३६।१)

मध्यदेशा जनपदाः प्रायशः परिकीर्तिताः ॥ (३६।२)

सह्यस्यानन्तरे चैते तत्र गोदावरी नदी । (३७।१)

पृथिव्यामपि कृत्स्नायां स प्रदेशो मनोरमः ॥ (३७।२)

यत्र गोवर्धनो नाम मन्दरो गन्धमादनः । (३८।१)

रामप्रियार्थं स्वर्गीया वृक्षा दिव्यास्तथौषधीः ॥ (३८।२)

भरद्वाजेन मुनिना प्रियार्थमवतारिताः । (३९।१)

ततः पुष्पवरो देशस्तेन जज्ञे मनोरमः ॥ (३९।२)

वाह्लीका वाटधानाश्च आभीराः कालतोयकाः । (४०।१)

पुरंध्राश्चैव शूद्राश्च पल्लवाश् चात्तखण्डिकाः ॥ (४०।२)

गान्धारा यवनाश्चैव सिन्धुसौवीरमद्रकाः । (४१।१)

शका द्रुह्याः पुलिन्दाश्च पारदाहारमूर्तिकाः ॥ (४१।२)

रामठाः कण्टकाराश्च कैकेया दशनामकाः । (४२।१)

क्षत्रियोपनिवेश्याश्च वैश्याः शूद्रकुलानि च ॥ (४२।२)

अत्रयोऽथ भरद्वाजाः प्रस्थलाः सदसेरकाः । (४३।१)

लम्पकास् तलगानाश्च सैनिकाः सह जाङ्गलैः । (४३।२)

एते देशा उदीच्यास्तु प्राच्यान्देशान्निबोधत ॥ (४३।३)

अङ्गा वङ्गा मद्गुरका अन्तर्गिरिबहिर्गिरी । (४४।१)

ततः प्लवंगमातंगा यमका मल्लवर्णकाः । (४४।२)

सुह्मोत्तराः प्रविजया मार्गवा गेयमालवाः ॥ (४४।३)

प्राग्ज्योतिषाश्च पुण्ड्राश्च विदेहास्ताम्रलिप्तकाः । (४५।१)

शाल्वमागधगोनर्दाः प्राच्या जनपदाः स्मृताः ॥ (४५।२)

तेषां परे जनपदा दक्षिणापथवासिनः । (४६।१)

पाण्ड्याश्च केरलाश्चैव चोलाः कुल्यास्तथैव च ॥ (४६।२)

सेतुकाः सूतिकाश्चैव कुपथां वाजिवासिकाः । (४७।१)

नवराष्ट्रा माहिषिकाः कलिङ्गाश्चैव सर्वशः ॥ (४७।२)

कारूषाश्च सहैषीका आटव्याः शबरास्तथा । (४८।१)

पुलिन्दा विन्ध्यपुषिका वैदर्भा दण्डकैः सह ॥ (४८।२)

कुलीयाश्च सिरालाश्च रूपसास् तापसैः सह । (४९।१)

तथा तैत्तिरिकाश्चैव सर्वे कारस्करास्तथा ॥ (४९।२)

वासिक्याश्चैव ये चान्ये ये चैवान्तरनर्मदाः । (५०।१)

भारुकच्छाः समाहेयाः सह सारस्वतैस्तथा ॥ (५०।२)

काच्छीकाश्चैव सौराष्ट्रा आनर्ता अर्बुदैः सह । (५१।१)

इत्येते अपरान्तास्तु शृणु ये विन्ध्यवासिनः ॥ (५१।२)

मालवाश्च करूषाश्च मेकलाश्चोत्कलैः सह । (५२।१)

औण्ड्रा माषा दशार्णाश्च भोजाः किष्किन्धकैः सह ॥ (५२।२)

स्तोशलाः कोसलाश्चैव त्रैपुरा वैदिशास्तथा । (५३।१)

तुमुरास् तुम्बराश्चैव पद्गमा नैषधैः सह ॥ (५३।२)

अरूपाः शौण्डिकेराश्च वीतिहोत्रा अवन्तयः । (५४।१)

एते जनपदाः ख्याता विन्ध्यपृष्ठनिवासिनः ॥ (५४।२)

अतो देशान्प्रवक्ष्यामि पर्वताश्रयिणश्च ये । (५५।१)

निराहाराः सर्वगाश्च कुपथा अपथास्तथा ॥ (५५।२)

कुथप्रावरणाश्चैव ऊर्णादवाः समुद्गकाः । (५६।१)

त्रिगर्ता मण्डलाश्चैव किराताश्चामरैः सह ॥ (५६।२)

चत्वारि भारते वर्षे युगानि मुनयोऽब्रुवन् । (५७।१)

कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् । (५७।२)

तेषां निसर्गं वक्ष्यामि उपरिष्टाच्च कृत्स्नशः ॥ (५७।३)

मत्स्य उवाच । (५८।१)

एतच्छ्रुत्वा तु ऋषय उत्तरं पुनरेव ते । (५८।२)

शुश्रूषवस्तमूचुस्ते प्रकामं लौमहर्षणिम् ॥ (५८।३)

ऋषय ऊचुः । (५९।१)

यच्च किम्पुरुषं वर्षं हरिवर्षं तथैव च । (५९।२)

आचक्ष्व नो यथातत्त्वं कीर्तितं भारतं त्वया ॥ (५९।३)

जम्बूखण्डस्य विस्तारं तथान्येषां विदांवर । (६०।१)

द्वीपानां वासिनां तेषां वृक्षाणां प्रब्रवीहि नः ॥ (६०।२)

पृष्टस्त्वेवं तदा विप्रैर् यथाप्रश्नं विशेषतः । (६१।१)

उवाच ऋषिभिर्दृष्टं पुराणाभिमतं तथा ॥ (६१।२)

सूत उवाच । (६२।१)

शुश्रूषवस्तु यद्विप्राः शुश्रूषध्वमतन्द्रिताः । (६२।२)

जम्बूवर्षः किम्पुरुषः सुमहानन्दनोपमः ॥ (६२।३)

दश वर्षसहस्राणि स्थितिः किम्पुरुषे स्मृता । (६३।१)

जायन्ते मानवास्तत्र सुतप्तकनकप्रभाः ॥ (६३।२)

वर्षे किम्पुरुषे पुण्ये प्लक्षो मधुवहः स्मृतः । (६४।१)

तस्य किम्पुरुषाः सर्वे पिबन्तो रसमुत्तमम् ॥ (६४।२)

अनामया ह्यशोकाश्च नित्यं मुदितमानसाः । (६५।१)

सुवर्णवर्णाश्च नराः स्त्रियश्चाप्सरसः स्मृताः ॥ (६५।२)

ततः परं किम्पुरुषाद्धरिवर्षं प्रचक्षते । (६६।१)

महारजतसंकाशा जायन्ते यत्र मानवाः ॥ (६६।२)

देवलोकच्युताः सर्वे बहुरूपाश्च सर्वशः । (६७।१)

हरिवर्षे नराः सर्वे पिबन्तीक्षुरसं शुभम् ॥ (६७।२)

न जरा बाधते तत्र तेन जीवन्ति ते चिरम् । (६८।१)

एकादश सहस्राणि तेषामायुः प्रकीर्तितम् ॥ (६८।२)

मध्यमं तन्मया प्रोक्तं नाम्ना वर्षमिलावृतम् । (६९।१)

न तत्र सूर्यस्तपति न च जानन्ति मानवाः ॥ (६९।२)

चन्द्रसूर्यौ सनक्षत्रावप्रकाशाविलावृते । (७०।१)

पद्मप्रभाः पद्मवर्णाः पद्मपत्त्रनिभेक्षणाः ॥ (७०।२)

पद्मगन्धाश्च जायन्ते तत्र सर्वे च मानवाः । (७१।१)

जम्बूफलरसाहारा अनिष्पन्दाः सुगन्धिनः ॥ (७१।२)

देवलोकच्युताः सर्वे महारजतवाससः । (७२।१)

त्रयोदश सहस्राणि वर्षाणां ते नरोत्तमाः ॥ (७२।२)

आयुष्प्रमाणं जीवन्ति ये तु वर्ष इलावृते । (७३।१)

मेरोस्तु दक्षिणे पार्श्वे निषधस्योत्तरेण वा ॥ (७३।२)

सुदर्शनो नाम महाञ्जम्बूवृक्षः सनातनः । (७४।१)

नित्यपुष्पफलोपेतः सिद्धचारणसेवितः ॥ (७४।२)

तस्य नाम्ना समाख्यातो जम्बूद्वीपो वनस्पतेः । (७५।१)

योजनानां सहस्रं च शतधा च महान्पुनः ॥ (७५।२)

उत्सेधो वृक्षराजस्य दिवम् आवृत्य तिष्ठति । (७६।१)

तस्य जम्बूफलरसो नदी भूत्वा प्रसर्पति ॥ (७६।२)

मेरुं प्रदक्षिणं कृत्वा जम्बूमूलगता पुनः । (७७।१)

तं पिबन्ति सदा हृष्टा जम्बूरसमिलावृते ॥ (७७।२)

जम्बूफलरसं पीत्वा न जरा बाधतेऽपि तान् । (७८।१)

न क्षुधा न क्लमो वापि न दुःखं च तथाविधम् ॥ (७८।२)

तत्र जाम्बूनदं नाम कनकं देवभूषणम् । (७९।१)

इन्द्रगोपकसंकाशं जायते भासुरं च यत् ॥ (७९।२)

सर्वेषां वर्षवृक्षाणां शुभः फलरसस्तु सः । (८०।१)

स्कन्नं तु काञ्चनं शुभ्रं जायते देवभूषणम् ॥ (८०।२)

तेषां मूत्रं पुरीषं वा दिक्ष्वष्टासु च सर्वशः । (८१।१)

ईश्वरानुग्रहाद्भूमिर्मृतांश्च ग्रसते तु तान् ॥ (८१।२)

रक्षःपिशाचा यक्षाश्च सर्वे हैमवतास्तु ते । (८२।१)

हेमकूटे तु विज्ञेया गन्धर्वाः साप्सरोगणाः ॥ (८२।२)

सर्वे नागा निषेवन्ते शेषवासुकितक्षकाः । (८३।१)

महामेरौ त्रयस्त्रिंशत्क्रीडन्ते यज्ञियाः शुभाः ॥ (८३।२)

नीलवैडूर्ययुक्तेऽस्मिन्सिद्धा ब्रह्मर्षयोऽवसन् । (८४।१)

दैत्यानां दानवानां च श्वेतः पर्वत उच्यते ॥ (८४।२)

शृङ्गवान् पर्वतश्रेष्ठः पितॄणां प्रतिसंचरः । (८५।१)

इत्येतानि मयोक्तानि नववर्षाणि भारते ॥ (८५।२)

भूतैरपि निविष्टानि सन्ति ध्रुवाणि च । (८६।१)

तेषां वृद्धिर्बहुविधा दृश्यते देवमानुषैः । (८६।२)

अशक्या परिसंख्यातुं श्रद्धेया च बुभूषता ॥ (८६।३)