युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

यथा यथा प्रयागस्य माहात्म्यं कथ्यते त्वया । (१।२)

तथा तथा प्रमुच्येऽहं सर्वपापैर्न संशयः ॥ (१।३)

भगवन्केन विधिना गन्तव्यं धर्मनिश्चयैः । (२।१)

प्रयागे यो विधिः प्रोक्तस्तन्मे ब्रूहि महामुने ॥ (२।२)

मार्कण्डेय उवाच । (३।१)

कथयिष्यामि ते राजंस्तीर्थयात्राविधिक्रमम् । (३।२)

आर्षेण विधिनानेन यथादृष्टं यथाश्रुतम् ॥ (३।३)

प्रयागतीर्थयात्रार्थी यः प्रयाति नरः क्वचित् । (४।१)

बलीवर्दसमारूढः शृणु तस्यापि यत्फलम् ॥ (४।२)

नरके वसते घोरे गवां क्रोष्टा हि दारुणे । (५।१)

सलिलं न च गृह्णन्ति पितरस्तस्य देहिनः ॥ (५।२)

यस्तु पुत्रांस्तथा बालान्स्नापयेत् पाययेत्तथा । (६।१)

यथात्मना तथा सर्वं दानं विप्रेषु दापयेत् ॥ (६।२)

ऐश्वर्यलोभमोहाद्वा गच्छेद्यानेन यो नरः । (७।१)

निष्फलं तस्य तत्सर्वं तस्माद्यानं विवर्जयेत् ॥ (७।२)

गङ्गायमुनयोर्मध्ये यस्तु कन्यां प्रयच्छति । (८।१)

आर्षेणैव विवाहेन यथाविभवसम्भवम् ॥ (८।२)

न स पश्यति तं घोरं नरकं तेन कर्मणा । (९।१)

उत्तरान्स कुरून्गत्वा मोदते कालमक्षयम् । (९।२)

पुत्रान्दारांश्च लभते धार्मिकान्रूपसंयुतान् ॥ (९।३)

तत्र दानं प्रकर्तव्यं यथाविभवसम्भवम् । (१०।१)

तेन तीर्थफलं चैव वर्धते नात्र संशयः । (१०।२)

स्वर्गे तिष्ठति राजेन्द्र यावदाभूतसंप्लवम् ॥ (१०।३)

वटमूलं समासाद्य यस्तु प्राणान्विमुञ्चति । (११।१)

सर्वलोकानतिक्रम्य रुद्रलोकं स गच्छति ॥ (११।२)

तत्र ते द्वादशादित्यास्तपन्ति रुद्रसंश्रिताः । (१२।१)

निर्दहन्ति जगत्सर्वं वटमूलं न दह्यते ॥ (१२।२)

नष्टचन्द्रार्कभुवनं यदा चैकार्णवं जगत् । (१३।१)

स्थीयते तत्र वै विष्णुर्यजमानः पुनः पुनः ॥ (१३।२)

देवदानवगन्धर्वा ऋषयः सिद्धचारणाः । (१४।१)

सदा सेवन्ति तत्तीर्थं गङ्गायमुनसंगमम् ॥ (१४।२)

ततो गच्छेत राजेन्द्र प्रयागं संस्तुवंश्च यत् । (१५।१)

यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयः सिद्धचारणाः ॥ (१५।२)

लोकपालाश्च साध्याश्च पितरो लोकसंमताः । (१६।१)

सनत्कुमारप्रमुखास्तथैव परमर्षयः ॥ (१६।२)

अङ्गिरःप्रमुखाश्चैव तथा ब्रह्मर्षयः परे । (१७।१)

तथा नागाः सुपर्णाश्च सिद्धाश्च खेचराश्च ये ॥ (१७।२)

सागराः सरितः शैला नागा विद्याधराश्च ये । (१८।१)

हरिश्च भगवनास्ते प्रजापतिपुरःसरः ॥ (१८।२)

गङ्गायमुनयोर्मध्ये पृथिव्या जघनं स्मृतम् । (१९।१)

प्रयागं राजशार्दूल त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । (१९।२)

ततः पुण्यतमं नास्ति त्रिषु लोकेषु भारत ॥ (१९।३)

श्रवणात्तस्य तीर्थस्य नामसंकीर्तनादपि । (२०।१)

मृत्तिकालम्भनाद्वापि नरः पापात्प्रमुच्यते ॥ (२०।२)

तत्राभिषेकं यः कुर्यात्संगमे शंसितव्रतः । (२१।१)

तुल्यं फलमवाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः ॥ (२१।२)

न देववचनात्तात न लोकवचनात्तथा । (२२।१)

मतिर् उत्क्रमणीया ते प्रयागगमनं प्रति ॥ (२२।२)

दश तीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस्तथा पराः । (२३।१)

तेषां सांनिध्यमत्रैव ततस्तु कुरुनन्दन ॥ (२३।२)

या गतिर् योगयुक्तस्य सत्यस्थस्य मनीषिणः । (२४।१)

सा गतिस्त्यजतः प्राणान् गङ्गायमुनसंगमे ॥ (२४।२)

न ते जीवन्ति लोकेऽस्मिंस्तत्र तत्र युधिष्ठिर । (२५।१)

ये प्रयागं न सम्प्राप्तास् त्रिषु लोकेषु वञ्चिताः ॥ (२५।२)

एवं दृष्ट्वा तु तत्तीर्थं प्रयागं परमं पदम् । (२६।१)

मुच्यते सर्वपापेभ्यः शशाङ्क इव राहुणा ॥ (२६।२)

कम्बलाश्वतरौ नागौ विपुले यमुनातटे । (२७।१)

तत्र स्नात्वा च पीत्वा च सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ (२७।२)

तत्र गत्वा च संस्थानं महादेवस्य विश्रुतम् । (२८।१)

नरस्तारयते सर्वान्दश पूर्वान्दशापरान् ॥ (२८।२)

कृत्वाभिषेकं तु नरः सोऽश्वमेधफलं लभेत् । (२९।१)

स्वर्गलोकमवाप्नोति यावदाभूतसंप्लवम् ॥ (२९।२)

पूर्वपार्श्वे तु गङ्गायास् त्रिषु लोकेषु भारत । (३०।१)

कूपं चैव तु सामुद्रं प्रतिष्ठानं च विश्रुतम् ॥ (३०।२)

ब्रह्मचारी जितक्रोधस् त्रिरात्रं यदि तिष्ठति । (३१।१)

सर्वपापविशुद्धात्मा सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥ (३१।२)

उत्तरेण प्रतिष्ठानाद्भागीरथ्यास्तु पूर्वतः । (३२।१)

हंसप्रपतनं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥ (३२।२)

अश्वमेधफलं तस्मिन्स्नानमात्रेण भारत । (३३।१)

यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च तावत्स्वर्गे महीयते ॥ (३३।२)

उर्वशीरमणे पुण्ये विपुले हंसपाण्डुरे । (३४।१)

परित्यजति यः प्राणाञ्शृणु तस्यापि यत्फलम् ॥ (३४।२)

षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च । (३५।१)

सेव्यते पितृभिः सार्धं स्वर्गलोके नराधिप ॥ (३५।२)

उर्वशीं तु सदा पश्येत्स्वर्गलोके नरोत्तम । (३६।१)

पूज्यते सततं पुत्र ऋषिगन्धर्वकिंनरैः ॥ (३६।२)

ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टः क्षीणकर्मा दिवश्च्युतः । (३७।१)

उर्वशीसदृशीनां तु कन्यानां लभते शतम् ॥ (३७।२)

मध्ये नारीसहस्राणां बहूनां च पतिर्भवेत् । (३८।१)

दशग्रामसहस्राणां भोक्ता भवति भूमिपः ॥ (३८।२)

काञ्चीनूपुरशब्देन सुप्तोऽसौ प्रतिबुध्यते । (३९।१)

भुक्त्वा तु विपुलान् भोगांस्तत्तीर्थं भजते पुनः ॥ (३९।२)

शुक्लाम्बरधरो नित्यं नियतः संयतेन्द्रियः । (४०।१)

एकं कालं तु भुञ्जानो मासं भूमिपतिर्भवेत् ॥ (४०।२)

सुवर्णालंकृतानां तु नारीणां लभते शतम् । (४१।१)

पृथिव्याम् आसमुद्रायां महाभूमिपतिर्भवेत् ॥ (४१।२)

धनधान्यसमायुक्तो दाता भवति नित्यशः । (४२।१)

भुक्त्वा तु विपुलान्भोगांस्तत्तीर्थं लभते पुनः ॥ (४२।२)

अथ संध्यावटे रम्ये ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः । (४३।१)

उपवासी शुचिः संध्यां ब्रह्मलोकमवाप्नुयात् ॥ (४३।२)

कोटितीर्थं समासाद्य यस्तु प्राणान्परित्यजेत् । (४४।१)

कोटिवर्षसहस्राणां स्वर्गलोके महीयते ॥ (४४।२)

ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टः क्षीणकर्मा दिवश्च्युतः । (४५।१)

सुवर्णमणिमुक्ताढ्यकुले जायेत रूपवान् ॥ (४५।२)

ततो भोगवतीं गत्वा वासुकेरुत्तरेण तु । (४६।१)

दशाश्वमेधकं नाम तीर्थं तत्रापरं भवेत् ॥ (४६।२)

कृताभिषेकस्तु नरः सोऽश्वमेधफलं लभेत् । (४७।१)

धनाढ्यो रूपवान्दक्षो दाता भवति धार्मिकः ॥ (४७।२)

चतुर्वेदेषु यत्पुण्यं यत्पुण्यं सत्यवादिषु । (४८।१)

अहिंसायां तु यो धर्मो गमनादेव तत्फलम् ॥ (४८।२)

कुरुक्षेत्रसमा गङ्गा यत्र यत्रावगाह्यते । (४९।१)

कुरुक्षेत्राद्दशगुणा यत्र विन्ध्येन संगता ॥ (४९।२)

यत्र गङ्गा महाभागा बहुतीर्था तपोधना । (५०।१)

सिद्धक्षेत्रं हि तज्ज्ञेयं नात्र कार्या विचारणा ॥ (५०।२)

क्षितौ तारयते मर्त्यान्नागांस्तारयतेऽप्यधः । (५१।१)

दिवि तारयते देवांस्तेन त्रिपथगा स्मृता ॥ (५१।२)

यावदस्थीनि गङ्गायां तिष्ठन्ति हि शरीरिणः । (५२।१)

तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥ (५२।२)

ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो जम्बूद्वीपपतिर्भवेत् । (५३।१)

तीर्थानां तु परं तीर्थं नदीनां तु महानदी । (५३।२)

मोक्षदा सर्वभूतानां महापातकिनामपि ॥ (५३।३)

सर्वत्र सुलभा गङ्गा त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा । (५४।१)

गङ्गाद्वारे प्रयागे च गङ्गासागरसंगमे । (५४।२)

तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः ॥ (५४।३)

सर्वेषामेव भूतानां पापोपहतचेतसाम् । (५५।१)

गतिम् अन्विष्यमाणानां नास्ति गङ्गासमा गतिः ॥ (५५।२)

पवित्राणां पवित्रं च मङ्गलानां च मङ्गलम् । (५६।१)

महेश्वरशिरोभ्रष्टा सर्वपापहरा शुभा ॥ (५६।२)

कृते तु नैमिषं क्षेत्रं त्रेतायां पुष्करं परम् । (५७।१)

द्वापरे तु कुरुक्षेत्रं कलौ गङ्गा विशिष्यते ॥ (५७।२)

गङ्गामेव निषेवेत प्रयागं तु विशेषतः । (५८।१)

नान्यत्कलियुगे घोरे भेषजं नृप विद्यते ॥ (५८।२)