ऋषय ऊचुः । (१।१)

यदेतद्भवता प्रोक्तं श्रुतं सर्वमशेषतः । (१।२)

कथं देवगृहाणि स्युः पुनर्ज्योतींषि वर्णय ॥ (१।३)

सूत उवाच । (२।१)

एतत्सर्वं प्रवक्ष्यामि सूर्याचन्द्रमसोर्गतिम् । (२।२)

यथा देवगृहाणि स्युः सूर्याचन्द्रमसोस्तथा ॥ (२।३)

अग्नेर्व्युष्टौ रजन्यां वै ब्रह्मणाव्यक्तयोनिना । (३।१)

अव्याकृतमिदं त्वासीन्नैशेन तमसा वृतम् ॥ (३।२)

चतुर्भूतावशिष्टेऽस्मिन्ब्रह्मणा समधिष्ठिते । (४।१)

स्वयम्भूर् भगवांस्तत्र लोकतत्त्वार्थसाधकः ॥ (४।२)

खद्योतरूपी विचरन्नाविर्भावं व्यचिन्तयत् । (५।१)

ज्ञात्वाग्निं कल्पकालादाव् अपः पृथ्वीं च संश्रिता ॥ (५।२)

स संभृत्य प्रकाशार्थं त्रिधा तुल्योऽभवत्पुनः । (६।१)

पाचको यस्तु लोकेऽस्मिन्पार्थिवः सोऽग्निरुच्यते ॥ (६।२)

यश्चासौ तपते सूर्ये शुचिरग्निश्च स स्मृतः । (७।१)

वैद्युतो जाठरः सौम्यो वैद्युतश्चाप्यबिन्धनः ॥ (७।२)

तेजोभिश्चाप्यते कश्चित्कश्चिदेवाप्यनिन्धनः । (८।१)

काष्ठेन्धनस्तु निर्मथ्यः सो ऽद्भिः शाम्यति पावकः ॥ (८।२)

अर्चिष्मान्पचनोऽग्निस्तु निष्प्रभः सौम्यलक्षणः । (९।१)

यश्चासौ मण्डले शुक्ले निरूष्मा न प्रकाशते ॥ (९।२)

प्रभा सौरी तु पादेन अस्तं याति दिवाकरे । (१०।१)

अग्निमाविशते रात्रौ तस्मादग्निः प्रकाशते ॥ (१०।२)

उदिते तु पुनः सूर्ये ऊष्माग्नेस्तु समाविशत् । (११।१)

पादेन तेजसश्चाग्नेस्तस्मात् संतपते दिवा ॥ (११।२)

प्राकाश्यं च तथौष्ण्यं च सौर्याग्नेये तु तेजसी । (१२।१)

परस्परानुप्रवेशादाप्यायेते दिवानिशम् ॥ (१२।२)

उत्तरे चैव भूम्यर्धे तथा ह्यस्मिंस्तु दक्षिणे । (१३।१)

उत्तिष्ठति पुनः सूर्ये रात्रिराविशते ह्य् अपः ॥ (१३।२)

तस्मात्ताम्रा भवन्त्यापो दिवारात्रिप्रवेशनात् । (१४।१)

अस्तं गते पुनः सूर्ये अहर्वै प्रविशत्य् अपः ॥ (१४।२)

तस्मान्नक्तं पुनः शुक्ला ह्यापो दृश्यन्ति भासुराः । (१५।१)

एतेन क्रमयोगेण भूम्यर्धे दक्षिणोत्तरे ॥ (१५।२)

उदयास्तमये ह्यत्र अहोरात्रं विशत्य् अपः । (१६।१)

यश्चासौ तपते सूर्यः सो ऽपः पिबति रश्मिभिः ॥ (१६।२)

सहस्रपादस्त्वेषोऽग्नी रक्तकुम्भनिभस्तु सः । (१७।१)

आदत्ते स तु नाडीनां सहस्रेण समन्ततः ॥ (१७।२)

अपो नदीसमुद्रेभ्यो ह्रदकूपेभ्य एव च । (१८।१)

तस्य रश्मिसहस्रेण शीतवर्षोष्णनिःस्रवः ॥ (१८।२)

तासां चतुःशतं नाड्यो वर्षन्ते चित्रमूर्तयः । (१९।१)

चन्दनाश्चैव मेध्याश्च केतनाश् चेतनास्तथा ॥ (१९।२)

अमृता जीवनाः सर्वा रश्मयो वृष्टिसर्जनाः । (२०।१)

हिमोद्भवाश्च तेऽन्योन्यं रश्मयस्त्रिंशतः स्मृताः । (२०।२)

चन्द्रताराग्रहैः सर्वैः पीता भानोर्गभस्तयः ॥ (२०।३)

एता मध्यास्तथान्याश्च ह्लादिन्यो हिमसर्जनाः । (२१।१)

शुक्लाश्च ककुभश्चैव गावो विश्वसृतश्च याः ॥ (२१।२)

शुक्लास्ता नामतः सर्वास्त्रिंशतो घर्मसर्जनाः । (२२।१)

संबिभ्रति हि ताः सर्वा मनुष्यान्देवताः पितॄन् ॥ (२२।२)

मनुष्यानोषधीभिश्च स्वधया च पितॄनपि । (२३।१)

अमृतेन सुरान्सर्वान्संततं परितर्पयन् ॥ (२३।२)

वसन्ते चैव ग्रीष्मे च शनैः संतपते त्रिभिः । (२४।१)

वर्षासु च शरद्येवं चतुर्भिः संप्रवर्षति ॥ (२४।२)

हेमन्ते शिशिरे चैव हिमोत्सर्गस् त्रिभिः पुनः । (२५।१)

ओषधीषु बलं धत्ते सुधां च स्वधया पुनः ॥ (२५।२)

सूर्योऽमरत्वममृते त्रयस् त्रिषु नियच्छति । (२६।१)

एवं रश्मिसहस्रं तु सौरं लोकार्थसाधकम् ॥ (२६।२)

भिद्यते ऋतुमासाद्य सहस्रं बहुधा पुनः । (२७।१)

इत्येवं मण्डलं शुक्लं भास्वरं लोकसंज्ञितम् ॥ (२७।२)

नक्षत्रग्रहसोमानां प्रतिष्ठा योनिरेव च । (२८।१)

चन्द्र ऋक्षग्रहाः सर्वे विज्ञेयाः सूर्यसम्भवाः ॥ (२८।२)

सुषुम्ना सूर्यरश्मिर्या क्षीणं शशिनमेधते । (२९।१)

हरिकेशः पुरस्तात्तु यो वै नक्षत्रयोनिकृत् ॥ (२९।२)

दक्षिणे विश्वकर्मा तु रश्मिराप्याययद्बुधम् । (३०।१)

विश्वावसुश्च यः पश्चाच्छुक्रयोनिश्च स स्मृतः ॥ (३०।२)

संवर्धनस्तु यो रश्मिः स योनिर्लोहितस्य च । (३१।१)

षष्ठस्तु ह्यश्वभू रश्मिर्योनिः स हि बृहस्पतेः ॥ (३१।२)

शनैश्चरं पुनश्चापि रश्मिराप्यायते सुराट् । (३२।१)

न क्षीयते यतस्तानि तस्मान्नक्षत्रता स्मृता ॥ (३२।२)

क्षेत्राण्येतानि वै सूर्यमापतन्ति गभस्तिभिः । (३३।१)

क्षेत्राणि तेषामादत्ते सूर्यो नक्षत्रता ततः ॥ (३३।२)

अस्माल्लोकादमुं लोकं तीर्णानां सुकृतात्मनाम् । (३४।१)

तारणात्तारका ह्येताः शुक्लत्वाच्चैव शुक्लिकाः ॥ (३४।२)

दिव्यानां पार्थिवानां च वंशानां चैव सर्वशः । (३५।१)

तपनस्तेजसो योगादादित्य इति गद्यते ॥ (३५।२)

स्रवतिः स्यन्दनार्थे च धातुरेष निगद्यते । (३६।१)

स्रवणात्तेजसश्चैव तेनासौ सविता स्मृतः ॥ (३६।२)

बह्वर्थश्चन्द इत्येष प्रधानो धातुरुच्यते । (३७।१)

शुक्लत्वे ह्यमृतत्वे च शीतत्वे ह्लादनेऽपि च ॥ (३७।२)

सूर्याचन्द्रमसोर्दिव्ये मण्डले भास्वरे खगे । (३८।१)

जलतेजोमये शुक्ले वृत्तकुम्भनिभे शुभे ॥ (३८।२)

वसन्ति कर्मदेवास्तु स्थानान्येतानि सर्वशः । (३९।१)

मन्वन्तरेषु सर्वेषु ऋषिसूर्यग्रहादयः ॥ (३९।२)

तानि देवगृहाणि स्युः स्थानाख्यानि भवन्ति हि । (४०।१)

सौरं सूर्यो ऽविशत्स्थानं सौम्यं सोमस्तथैव च ॥ (४०।२)

शौक्रं शुक्रो ऽविशत्स्थानं षोडशारं प्रभास्वरम् । (४१।१)

बृहस्पतिर्बृहत्त्वं च लोहितं चापि लोहितः ॥ (४१।२)

शनैश्चरोऽविशत्स्थानमेवं शानैश्चरं तथा । (४२।१)

बुधोऽपि वै बुधस्थानं भानुं स्वर्भानुरेव च ॥ (४२।२)

नक्षत्राणि च सर्वाणि नाक्षत्राण्याविशन्ति च । (४३।१)

ज्योतींषि सुकृताम् एते ज्ञेया देवगृहास्तु वै ॥ (४३।२)

स्थानान्येतानि तिष्ठन्ति यावदाभूतसंप्लवम् । (४४।१)

मन्वन्तरेषु सर्वेषु देवस्थानानि तानि वै ॥ (४४।२)

अभिमानेन तिष्ठन्ति तानि देवाः पुनः पुनः । (४५।१)

अतीतास्तु सहातीतैर्भाव्या भाव्यैः सुरैः सह ॥ (४५।२)

वर्तन्ते वर्तमानैश्च सुरैः सार्धं तु स्थानिनः । (४६।१)

सूर्यो देवो विवस्वांश्च अष्टमस्त्वदितेः सुतः ॥ (४६।२)

द्युतिमान्धर्मयुक्तश्च सोमो देवो वसुः स्मृतः । (४७।१)

शुक्रो दैत्यस्तु विज्ञेयो भार्गवोऽसुरयाजकः ॥ (४७।२)

बृहस्पतिर् बृहत्तेजा देवाचार्यो ऽङ्गिरःसुतः । (४८।१)

बुधो मनोहरश्चैव शशिपुत्रस्तु स स्मृतः ॥ (४८।२)

शनैश्चरो विरूपश्च संज्ञापुत्रो विवस्वतः । (४९।१)

अग्निर्विकेश्यां जज्ञे तु युवासौ लोहिताधिपः ॥ (४९।२)

नक्षत्रनाम्न्यः क्षेत्रेषु दाक्षायण्यः सुताः स्मृताः । (५०।१)

स्वर्भानुः सिंहिकापुत्रो भूतसंसाधनोऽसुरः ॥ (५०।२)

चन्द्रार्कग्रहनक्षत्रेष्वभिमानी प्रकीर्तितः । (५१।१)

स्थानान्येतानि चोक्तानि स्थानिन्यश्चैव देवताः ॥ (५१।२)

शुक्लमग्निसमं दिव्यं सहस्रांशोर्विवस्वतः । (५२।१)

सहस्रांशुत्विषः स्थानम् अम्मयं तैजसं तथा ॥ (५२।२)

आशास्थानं मनोज्ञस्य रविरश्मिगृहे स्थितम् । (५३।१)

शुक्रः षोडशरश्मिस्तु यस्तु देवो ह्यपोमयः ॥ (५३।२)

लोहितो नवरश्मिस्तु स्थानमाप्यं तु तस्य वै । (५४।१)

बृहद्द्वादशरश्मीकं हरिद्राभं तु वेधसः ॥ (५४।२)

अष्टरश्मिशनेस्तत्तु कृष्णं वृद्धमयस्मयम् । (५५।१)

स्वर्भानोस्त्वायसं स्थानं भूतसंतापनालयम् ॥ (५५।२)

सुकृताम् आश्रयास्तारा रश्मयस्तु हिरण्मयाः । (५६।१)

तारणात्तारका ह्येताः शुक्लत्वाच्चैव तारकाः ॥ (५६।२)

नवयोजनसाहस्रो विष्कम्भः सवितुः स्मृतः । (५७।१)

मण्डलं त्रिगुणं चास्य विस्तारो भास्करस्य तु ॥ (५७।२)

द्विगुणः सूर्यविस्ताराद्विस्तारः शशिनः स्मृतः । (५८।१)

त्रिगुणं मण्डलं चास्य वैपुल्याच्छशिनः स्मृतम् ॥ (५८।२)

सर्वोपरि निसृष्टानि मण्डलानि तु तारकाः । (५९।१)

योजनार्धप्रमाणानि ताभ्योऽन्यानि गणानि तु ॥ (५९।२)

तुल्यो भूत्वा तु स्वर्भानुस्तदधस्तात्प्रसर्पति । (६०।१)

उद्धूत्य पार्थिवीं छायां निर्मितां मण्डलाकृतिम् ॥ (६०।२)

ब्रह्मणा निर्मितं स्थानं तृतीयं तु तमोमयम् । (६१।१)

आदित्यात्स तु निष्क्रम्य सोमं गच्छति पर्वसु ॥ (६१।२)

आदित्यमेति सोमाच्च पुनः सौरेषु पर्वसु । (६२।१)

स्वभासा तुदते यस्मात्स्वर्भानुरिति स स्मृतः ॥ (६२।२)

चन्द्रतः षोडशो भागो भार्गवस्य विधीयते । (६३।१)

विष्कम्भान्मण्डलाच्चैव योजनानां तु स स्मृतः ॥ (६३।२)

भार्गवात्पादहीनश्च विज्ञेयो वै बृहस्पतिः । (६४।१)

बृहस्पतेः पादहीनौ केतुवक्रावुभौ स्मृतौ ॥ (६४।२)

विस्तारमण्डलाभ्यां तु पादहीनस्तयोर्बुधः । (६५।१)

तारानक्षत्ररूपाणि वपुष्मन्तीह यानि वै ॥ (६५।२)

बुधेन समरूपाणि विस्तारान्मण्डलात्तु वै । (६६।१)

तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परम् ॥ (६६।२)

शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैकमेव च । (६७।१)

सर्वोपरि निसृष्टानि मण्डलानि तु तारकाः ॥ (६७।२)

योजनार्धप्रमाणानि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते । (६८।१)

उपरिष्टात्तु ये तेषां ग्रहा ये क्रूरसात्त्विकाः ॥ (६८।२)

सौरश्चाङ्गिरसो वक्रो विज्ञेया मन्दचारिणः । (६९।१)

तेभ्योऽधस्तात्तु चत्वारः पुनश्चान्ये महाग्रहाः ॥ (६९।२)

सोमः सूर्यो बुधश्चैव भार्गवश्चेति शीघ्रगाः । (७०।१)

यावन्ति चैव ऋक्षाणि कोट्यस्तावन्ति तारकाः ॥ (७०।२)

सर्वेषां तु ग्रहाणां वै सूर्योऽधस्तात्प्रसर्पति । (७१।१)

विस्तीर्णं मण्डलं कृत्वा तस्योर्ध्वं चरते शशी ॥ (७१।२)

नक्षत्रमण्डलं चापि सोमाद् ऊर्ध्वं प्रसर्पति । (७२।१)

नक्षत्रेभ्यो बुधश्चोर्ध्वं बुधाच्चोर्ध्वं तु भार्गवः ॥ (७२।२)

वक्रस्तु भार्गवाद् ऊर्ध्वं वक्राद् ऊर्ध्वं बृहस्पतिः । (७३।१)

तस्माच्छनैश्चरश्चोर्ध्वं देवाचार्योपरि स्थितः ॥ (७३।२)

शनैश्चरात्तथा चोर्ध्वं ज्ञेयं सप्तर्षिमण्डलम् । (७४।१)

सप्तर्षिभ्यो ध्रुवश्चोर्ध्वं समस्तं त्रिदिवं ध्रुवे ॥ (७४।२)

द्विगुणेषु सहस्रेषु योजनानां शतेषु च । (७५।१)

ग्रहान्तरम् अथैकैकमूर्ध्वं नक्षत्रमण्डलात् ॥ (७५।२)

ताराग्रहान्तराणि स्युरुपर्युपर्यधिष्ठितम् । (७६।१)

ग्रहाश्च चन्द्रसूर्यौ च दिवि दिव्येन तेजसा ॥ (७६।२)

नक्षत्रेषु च युज्यन्ते गच्छन्तो नियतक्रमात् । (७७।१)

चन्द्रार्कग्रहनक्षत्रा नीचोच्चगृहमाश्रिताः ॥ (७७।२)

समागमे च भेदे च पश्यन्ति युगपत्प्रजाः । (७८।१)

परस्परं स्थिता ह्येवं युज्यन्ते च परस्परम् ॥ (७८।२)

असंकरेण विज्ञेयस्तेषां योगस्तु वै बुधैः । (७९।१)

इत्येवं संनिवेशो वै पृथिव्या ज्योतिषां च यः ॥ (७९।२)

द्वीपानामुदधीनां च पर्वतानां तथैव च । (८०।१)

वर्षाणां च नदीनां च ये च तेषु वसन्ति वै ॥ (८०।२)

इत्येषोऽर्कवशेनैव संनिवेशस्तु ज्योतिषाम् । (८१।१)

आवर्तः सान्तरो मध्ये संक्षिप्तश्च ध्रुवात्तु स ॥ (८१।२)

सर्वतस्तेषु विस्तीर्णो वृत्ताकार इवोच्छ्रितः । (८२।१)

लोकसंव्यवहारार्थमीश्वरेण विनिर्मितः ॥ (८२।२)

कल्पादौ बुद्धिपूर्वं तु स्थापितोऽसौ स्वयम्भुवा । (८३।१)

इत्येष संनिवेशो वै सर्वस्य ज्योतिरात्मकः ॥ (८३।२)

वैश्वरूपं प्रधानस्य परिणाहोऽस्य यः स्मृतः । (८४।१)

तेषां शक्यं न संख्यातुं याथातथ्येन केनचित् । (८४।२)

गतागतं मनुष्येण ज्योतिषां मांसचक्षुषा ॥ (८४।३)