MPur, 42
Select a line for its word-by-word analysis.
पृच्छाम्यहं वसुमानौषदश्विर्यद्यस्ति लोको दिवि मह्यं नरेन्द्र । (१।२)
pṛcchāmyahaṃ vasumānauṣadaśviryadyasti loko divi mahyaṃ narendra |
यद्यन्तरिक्षे प्रथितो महात्मन्क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये ॥ (१।३)
yadyantarikṣe prathito mahātmankṣetrajñaṃ tvāṃ tasya dharmasya manye ||
यदन्तरिक्षं पृथिवी दिशश्च यत्तेजसा तपते भानुमांश्च । (२।२)
yadantarikṣaṃ pṛthivī diśaśca yattejasā tapate bhānumāṃśca |
लोकास् तावन्तो दिवि संस्थिता वै ते त्वां भवन्तं प्रतिपालयन्ति ॥ (२।३)
lokās tāvanto divi saṃsthitā vai te tvāṃ bhavantaṃ pratipālayanti ||
तांस् ते ददामि पत मां प्रपातं ये मे लोकास्तव ते वै भवन्तु । (३।२)
tāṃs te dadāmi pata māṃ prapātaṃ ye me lokāstava te vai bhavantu |
क्रीणीष्वैनांस् तृणकेनापि राजन्प्रतिग्रहस्ते यदि सम्यक्प्रदुष्टः ॥ (३।३)
krīṇīṣvaināṃs tṛṇakenāpi rājanpratigrahaste yadi samyakpraduṣṭaḥ ||
न मिथ्याहं विक्रयं वै स्मरामि मया कृतं शिशुभावेऽपि राजन् । (४।२)
na mithyāhaṃ vikrayaṃ vai smarāmi mayā kṛtaṃ śiśubhāve'pi rājan |
कुर्यां न चैवाकृतपूर्वमन्यैर् विवित्समानो वसुमन्न साधु ॥ (४।३)
kuryāṃ na caivākṛtapūrvamanyair vivitsamāno vasumanna sādhu ||
तांस् त्वं लोकान्प्रतिपद्यस्व राजन्मया दत्तान्यदि नेष्टः क्रयस्ते । (५।२)
tāṃs tvaṃ lokānpratipadyasva rājanmayā dattānyadi neṣṭaḥ krayaste |
नाहं तान्वै प्रतिगन्ता नरेन्द्र सर्वे लोकास्तावका वै भवन्तु ॥ (५।३)
nāhaṃ tānvai pratigantā narendra sarve lokāstāvakā vai bhavantu ||
पृच्छामि त्वां शिबिरौशीनरोऽहं ममापि लोका यदि सन्ति तात । (६।२)
pṛcchāmi tvāṃ śibirauśīnaro'haṃ mamāpi lokā yadi santi tāta |
यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिताः क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये ॥ (६।३)
yadyantarikṣe yadi vā divi śritāḥ kṣetrajñaṃ tvāṃ tasya dharmasya manye ||
न त्वं वाचा हृदयेनापि राजन् परीप्समानो मावमंस्था नरेन्द्र । (७।२)
na tvaṃ vācā hṛdayenāpi rājan parīpsamāno māvamaṃsthā narendra |
तेनानन्ता दिवि लोकाः स्थिता वै विद्युद्रूपाः स्वनवन्तो महान्तः ॥ (७।३)
tenānantā divi lokāḥ sthitā vai vidyudrūpāḥ svanavanto mahāntaḥ ||
तांस् त्वं लोकान्प्रतिपद्यस्व राजन्मया दत्तान्यदि नेष्टः क्रयस्ते । (८।२)
tāṃs tvaṃ lokānpratipadyasva rājanmayā dattānyadi neṣṭaḥ krayaste |
न चाहं तान्प्रतिपद्य दत्त्वा यत्र त्वं तात गन्तासि लोकान् ॥ (८।३)
na cāhaṃ tānpratipadya dattvā yatra tvaṃ tāta gantāsi lokān ||
यथा त्वमिन्द्रप्रतिमप्रभावस्ते चाप्यनन्ता नरदेव लोकाः । (९।२)
yathā tvamindrapratimaprabhāvaste cāpyanantā naradeva lokāḥ |
तथाद्य लोके न रमेऽन्यदत्ते तस्माच्छिबे नाभिनन्दामि वाचम् ॥ (९।३)
tathādya loke na rame'nyadatte tasmācchibe nābhinandāmi vācam ||
सर्वे प्रदाय तांल्लोकान् गन्तारो नरकं वयम् ॥ (१०।३)
sarve pradāya tāṃllokān gantāro narakaṃ vayam ||
यदर्हास् तद्वदध्वं वः सन्तः सत्यादिदर्शिनः । (११।२)
yadarhās tadvadadhvaṃ vaḥ santaḥ satyādidarśinaḥ |
अहं तु नाभिगृह्णामि यत्कृतं न मया पुरा ॥ (११।३)
ahaṃ tu nābhigṛhṇāmi yatkṛtaṃ na mayā purā ||
अलिप्समानस्य तु मे यदुक्तं न तत्तथास्तीह नरेन्द्रसिंह । (१२।१)
alipsamānasya tu me yaduktaṃ na tattathāstīha narendrasiṃha |
अस्य प्रदानस्य यदेव युक्तं तस्यैव चानन्तफलं भविष्यम् ॥ (१२।२)
asya pradānasya yadeva yuktaṃ tasyaiva cānantaphalaṃ bhaviṣyam ||
कस्यैते प्रतिदृश्यन्ते रथाः पञ्च हिरण्मयाः । (१३।२)
kasyaite pratidṛśyante rathāḥ pañca hiraṇmayāḥ |
उच्चैः सन्तः प्रकाशन्ते ज्वलन्तोऽग्निशिखा इव ॥ (१३।३)
uccaiḥ santaḥ prakāśante jvalanto'gniśikhā iva ||
भवतां मम चैवैते रथा भान्ति हिरण्मयाः । (१४।२)
bhavatāṃ mama caivaite rathā bhānti hiraṇmayāḥ |
आरुह्यैतेषु गन्तव्यं भवद्भिश्च मया सह ॥ (१४।३)
āruhyaiteṣu gantavyaṃ bhavadbhiśca mayā saha ||
सर्वैरिदानीं गन्तव्यं सह स्वर्गो जितो यतः । (१६।२)
sarvairidānīṃ gantavyaṃ saha svargo jito yataḥ |
ते ऽभिरुह्य रथान्सर्वे प्रयाता नृपते नृपाः । (१७।२)
te 'bhiruhya rathānsarve prayātā nṛpate nṛpāḥ |
आक्रामन्तो दिवं भान्ति धर्मेणावृत्य रोदसी ॥ (१७।३)
ākrāmanto divaṃ bhānti dharmeṇāvṛtya rodasī ||
अहं मन्ये पूर्वमेकोऽभिगन्ता सखा चेन्द्रः सर्वथा मे महात्मा । (१८।२)
ahaṃ manye pūrvameko'bhigantā sakhā cendraḥ sarvathā me mahātmā |
कस्मादेवं शिबिरौशीनरोऽयमेकोऽत्ययात् सर्वं वेगेन वाहान् ॥ (१८।३)
kasmādevaṃ śibirauśīnaro'yameko'tyayāt sarvaṃ vegena vāhān ||
उशीनरस्य पुत्रोऽयं तस्माच्छ्रेष्ठो हि वः शिबिः ॥ (१९।३)
uśīnarasya putro'yaṃ tasmācchreṣṭho hi vaḥ śibiḥ ||
दानं शौचं सत्यमथो ह्य् अहिंसा ह्रीः श्रीस्तितिक्षा समतानृशंस्यम् । (२०।१)
dānaṃ śaucaṃ satyamatho hy ahiṃsā hrīḥ śrīstitikṣā samatānṛśaṃsyam |
राजन्त्येतान्यथ सर्वाणि राज्ञि शिबौ स्थितान्यप्रतिमे सुबुद्ध्या । (२०।२)
rājantyetānyatha sarvāṇi rājñi śibau sthitānyapratime subuddhyā |
एवं वृत्तं ह्रीनिषेवी बिभर्ति तस्माच्छिबिर् अभिगन्ता रथेन ॥ (२०।३)
evaṃ vṛttaṃ hrīniṣevī bibharti tasmācchibir abhigantā rathena ||
अथाष्टकः पुनरेवान्वपृच्छन्मातामहं कौतुकादिन्द्रकल्पम् । (२१।२)
athāṣṭakaḥ punarevānvapṛcchanmātāmahaṃ kautukādindrakalpam |
पृच्छामि त्वां नृपते ब्रूहि सत्यं कुतश्च कश्चासि कथं त्वमागाः । (२१।३)
pṛcchāmi tvāṃ nṛpate brūhi satyaṃ kutaśca kaścāsi kathaṃ tvamāgāḥ |
कृतं त्वया यद्धि न तस्य कर्ता लोके त्वदन्यो ब्राह्मणः क्षत्रियो वा ॥ (२१।४)
kṛtaṃ tvayā yaddhi na tasya kartā loke tvadanyo brāhmaṇaḥ kṣatriyo vā ||
ययातिरस्मि नहुषस्य पुत्रः पूरोः पिता सार्वभौमस्त्विहासम् । (२२।२)
yayātirasmi nahuṣasya putraḥ pūroḥ pitā sārvabhaumastvihāsam |
गुह्यं मन्त्रं मामकेभ्यो ब्रवीमि मातामहो भवतां सुप्रकाशः ॥ (२२।३)
guhyaṃ mantraṃ māmakebhyo bravīmi mātāmaho bhavatāṃ suprakāśaḥ ||
सर्वाम् इमां पृथिवीं निर्जिगाय ऋद्धां महीमददां ब्राह्मणेभ्यः । (२३।१)
sarvām imāṃ pṛthivīṃ nirjigāya ṛddhāṃ mahīmadadāṃ brāhmaṇebhyaḥ |
मेध्यानश्वान्नैकशस् तान्सुरूपांस्तदा देवाः पुण्यभाजो भवन्ति ॥ (२३।२)
medhyānaśvānnaikaśas tānsurūpāṃstadā devāḥ puṇyabhājo bhavanti ||
अदामहं पृथिवीं ब्राह्मणेभ्यः पूर्णामिमामखिलान्नैः प्रशस्ताम् । (२४।१)
adāmahaṃ pṛthivīṃ brāhmaṇebhyaḥ pūrṇāmimāmakhilānnaiḥ praśastām |
गोभिः सुवर्णैश्च धनैश्च मुख्यैरश्वाः सनागाः शतशस्त्वर्बुदानि ॥ (२४।२)
gobhiḥ suvarṇaiśca dhanaiśca mukhyairaśvāḥ sanāgāḥ śataśastvarbudāni ||
सत्येन मे द्यौश्च वसुंधरा च तथैवाग्निर्ज्वलते मानुषेषु । (२५।१)
satyena me dyauśca vasuṃdharā ca tathaivāgnirjvalate mānuṣeṣu |
न मे वृथा व्याहृतमेव वाक्यं सत्यं हि सन्तः प्रतिपूजयन्ति ॥ (२५।२)
na me vṛthā vyāhṛtameva vākyaṃ satyaṃ hi santaḥ pratipūjayanti ||
साध्वष्टक प्रब्रवीमीह सत्यं प्रतर्दनं वसुमन्तं शिबिं च । (२६।१)
sādhvaṣṭaka prabravīmīha satyaṃ pratardanaṃ vasumantaṃ śibiṃ ca |
सर्वे देवा मुनयश्च लोकाः सत्येन पूज्या इति मे मनोगतम् ॥ (२६।२)
sarve devā munayaśca lokāḥ satyena pūjyā iti me manogatam ||
यो नः सर्वजितं सर्वं यथावृत्तं निवेदयेत् । (२७।१)
yo naḥ sarvajitaṃ sarvaṃ yathāvṛttaṃ nivedayet |
अनसूयुर् द्विजाग्न्येभ्यः स भजेन्नः सलोकताम् ॥ (२७।२)
anasūyur dvijāgnyebhyaḥ sa bhajennaḥ salokatām ||
एवं राजन्स महात्मा ययातिः स्वदौहित्रैस्तारितो मित्रवर्यैः । (२८।२)
evaṃ rājansa mahātmā yayātiḥ svadauhitraistārito mitravaryaiḥ |
त्यक्त्वा महीं परमोदारकर्मा स्वर्गं गतः कर्मभिर्व्याप्य पृथ्वीम् ॥ (२८।३)
tyaktvā mahīṃ paramodārakarmā svargaṃ gataḥ karmabhirvyāpya pṛthvīm ||
एवं सर्वं विस्तरतो यथावदाख्यातं ते चरितं नाहुषस्य । (२९।१)
evaṃ sarvaṃ vistarato yathāvadākhyātaṃ te caritaṃ nāhuṣasya |
वंशो यस्य प्रथितं पौरवेयो यस्मिञ्जातस्त्वं मनुजेन्द्रकल्पः ॥ (२९।२)
vaṃśo yasya prathitaṃ pauraveyo yasmiñjātastvaṃ manujendrakalpaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.