MPur, 40
Select a line for its word-by-word analysis.
चरन्गृहस्थः कथमेति देवान्कथं भिक्षुः कथम् आचार्यकर्मा । (१।२)
carangṛhasthaḥ kathameti devānkathaṃ bhikṣuḥ katham ācāryakarmā |
वानप्रस्थः सत्पथे संनिविष्टो बहून्यस्मिन् सम्प्रति वेदयन्ति ॥ (१।३)
vānaprasthaḥ satpathe saṃniviṣṭo bahūnyasmin samprati vedayanti ||
आहूताध्यायी गुरुकर्मसु चोद्यतः पूर्वोत्थायी चरमं चोपशायी । (२।२)
āhūtādhyāyī gurukarmasu codyataḥ pūrvotthāyī caramaṃ copaśāyī |
मृदुर्दान्तो धृतिमानप्रमत्तः स्वाध्यायशीलः सिध्यति ब्रह्मचारी ॥ (२।३)
mṛdurdānto dhṛtimānapramattaḥ svādhyāyaśīlaḥ sidhyati brahmacārī ||
धर्मागतं प्राप्य धनं यजेत दद्यात् सदैवातिथीन्भोजयेच्च । (३।१)
dharmāgataṃ prāpya dhanaṃ yajeta dadyāt sadaivātithīnbhojayecca |
अनाददानश्च परैरदत्तं सैषा गृहस्थोपनिषत्पुराणी ॥ (३।२)
anādadānaśca parairadattaṃ saiṣā gṛhasthopaniṣatpurāṇī ||
स्ववीर्यजीवी वृजिनान्निवृत्तो दाता परेभ्यो न परोपतापी । (४।१)
svavīryajīvī vṛjinānnivṛtto dātā parebhyo na paropatāpī |
तादृङ्मुनिः सिद्धिमुपैति मुख्यां वसन्न् अरण्ये नियताहारचेष्टः ॥ (४।२)
tādṛṅmuniḥ siddhimupaiti mukhyāṃ vasann araṇye niyatāhāraceṣṭaḥ ||
अशिल्पजीवी विगृहश्च नित्यं जितेन्द्रियः सर्वतो विप्रमुक्तः । (५।१)
aśilpajīvī vigṛhaśca nityaṃ jitendriyaḥ sarvato vipramuktaḥ |
अनोकशायी लघु लिप्समानश् चरन् देशानेकचरः स भिक्षुः ॥ (५।२)
anokaśāyī laghu lipsamānaś caran deśānekacaraḥ sa bhikṣuḥ ||
रात्र्या यया चाभिरताश्च लोका भवन्ति कामाभिजिताः सुखेन च । (६।१)
rātryā yayā cābhiratāśca lokā bhavanti kāmābhijitāḥ sukhena ca |
तामेव रात्रिं प्रयतेत विद्वानरण्यसंस्थो भवितुं यतात्मा ॥ (६।२)
tāmeva rātriṃ prayateta vidvānaraṇyasaṃstho bhavituṃ yatātmā ||
दशैव पूर्वान्दश चापरांस्तु ज्ञातींस्तथात्मानमथैकविंशम् । (७।१)
daśaiva pūrvāndaśa cāparāṃstu jñātīṃstathātmānamathaikaviṃśam |
अरण्यवासी सुकृतं दधाति मुक्त्वा त्व् अरण्ये स्वशरीरधातून् ॥ (७।२)
araṇyavāsī sukṛtaṃ dadhāti muktvā tv araṇye svaśarīradhātūn ||
भवन्तीति तदाचक्ष्व श्रोतुम् इच्छामहे वयम् ॥ (८।३)
bhavantīti tadācakṣva śrotum icchāmahe vayam ||
ग्रामे वा वसतो ऽरण्यं स मुनिः स्याज्जनाधिप ॥ (९।३)
grāme vā vasato 'raṇyaṃ sa muniḥ syājjanādhipa ||
कथंस्विद्वसतोऽरण्ये ग्रामो भवति पृष्ठतः । (१०।२)
kathaṃsvidvasato'raṇye grāmo bhavati pṛṣṭhataḥ |
ग्रामे वा वसतोऽरण्यं कथं भवति पृष्ठतः ॥ (१०।३)
grāme vā vasato'raṇyaṃ kathaṃ bhavati pṛṣṭhataḥ ||
न ग्राम्यमुपयुञ्जीत य आरण्यो मुनिर्भवेत् । (११।२)
na grāmyamupayuñjīta ya āraṇyo munirbhavet |
तथास्य वसतोऽरण्ये ग्रामो भवति पृष्ठतः ॥ (११।३)
tathāsya vasato'raṇye grāmo bhavati pṛṣṭhataḥ ||
कौपीनाच्छादनं यावत्तावदिच्छेच्च चीवरम् ॥ (१२।२)
kaupīnācchādanaṃ yāvattāvadicchecca cīvaram ||
यावत्प्राणाभिसंधानं तावदिच्छेच्च भोजनम् । (१३।१)
yāvatprāṇābhisaṃdhānaṃ tāvadicchecca bhojanam |
तदास्य वसतो ग्रामेऽरण्यं भवति पृष्ठतः ॥ (१३।२)
tadāsya vasato grāme'raṇyaṃ bhavati pṛṣṭhataḥ ||
यस्तु कामान्परित्यज्य त्यक्तकर्मा जितेन्द्रियः । (१४।१)
yastu kāmānparityajya tyaktakarmā jitendriyaḥ |
आतिष्ठेत मुनिर् मौनं स लोके सिद्धिमाप्नुयात् ॥ (१४।२)
ātiṣṭheta munir maunaṃ sa loke siddhimāpnuyāt ||
असितं सितकर्मस्थं कस्तं नार्चितुमर्हति ॥ (१५।२)
asitaṃ sitakarmasthaṃ kastaṃ nārcitumarhati ||
तपसा कर्शितः क्षामः क्षीणमांसास्थिशोणितः । (१६।१)
tapasā karśitaḥ kṣāmaḥ kṣīṇamāṃsāsthiśoṇitaḥ |
यदा भवति निर्द्वंद्वो मुनिर्मौनं समास्थितः । (१६।२)
yadā bhavati nirdvaṃdvo munirmaunaṃ samāsthitaḥ |
अथास्य लोकैः सर्वो यः सो ऽमृतत्वाय कल्पते ॥ (१६।५)
athāsya lokaiḥ sarvo yaḥ so 'mṛtatvāya kalpate ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.