ऋषय ऊचुः । (१।१)

कथं मत्स्येन कथितस्तारकस्य वधो महान् । (१।२)

कस्मिन्काले विनिर्वृत्ता कथेयं सूतनन्दन ॥ (१।३)

त्वन्मुखक्षीरसिन्धूत्था कथेयममृतात्मिका । (२।१)

कर्णाभ्यां पिबतां तृप्तिरस्माकं न प्रजायते । (२।२)

इदं मुने समाख्याहि महाबुद्धे मनोगतम् ॥ (२।३)

सूत उवाच । (३।१)

पृष्टस्तु मनुना देवो मत्स्यरूपी जनार्दनः । (३।२)

कथं शरवणे जातो देवः षड्वदनो विभो ॥ (३।३)

एतत्तु वचनं श्रुत्वा पार्थिवस्यामितौजसः । (४।१)

उवाच भगवान्प्रीतो ब्रह्मसूनुर्महामतिम् ॥ (४।२)

मत्स्य उवाच । (५।१)

वज्राङ्गो नाम दैत्योऽभूत्तस्य पुत्रस्तु तारकः । (५।२)

सुरानुद्वासयामास पुरेभ्यः स महाबलः ॥ (५।३)

ततस्ते ब्रह्मणोऽभ्याशं जग्मुर्भयनिपीडिताः । (६।१)

भीतांश्च त्रिदशान्दृष्ट्वा ब्रह्मा तेषामुवाच ह ॥ (६।२)

संत्यजध्वं भयं देवाः शंकरस्यात्मजः शिशुः । (७।१)

तुहिनाचलदौहित्रस्तं हनिष्यति दानवम् ॥ (७।२)

ततः काले तु कस्मिंश्चिद्दृष्ट्वा वै शैलजां शिवः । (८।१)

स्वरेतो वह्निवदने व्यसृजत्कारणान्तरे ॥ (८।२)

तत्प्राप्तं वह्निवदने रेतो देवानतर्पयत् । (९।१)

विदार्य जठराण्येषामजीर्णं निर्गतं मुने ॥ (९।२)

पतितं तत्सरिद्वरां ततस्तु शरकानने । (१०।१)

तस्मात्तु स समुद्भूतो गुहो दिनकरप्रभः ॥ (१०।२)

स सप्तदिवसो बालो निजघ्ने तारकासुरम् । (११।१)

एवं श्रुत्वा ततो वाक्यं तम् ऊचुर् ऋषिसत्तमाः ॥ (११।२)

ऋषय ऊचुः । (१२।१)

अत्याश्चर्यवती रम्या कथेयं पापनाशिनी । (१२।२)

विस्तरेण हि नो ब्रूहि याथातथ्येन शृण्वताम् ॥ (१२।३)

वज्राङ्गो नाम दैत्येन्द्रः कस्य वंशोद्भवः पुरा । (१३।१)

यस्याभूत्तारकः पुत्रः सुरप्रमथनो बली ॥ (१३।२)

निर्मितः को वधे चाभूत्तस्य दैत्येश्वरस्य तु । (१४।१)

गुहजन्म तु कार्त्स्न्येन अस्माकं ब्रूहि मानद ॥ (१४।२)

सूत उवाच । (१५।१)

मानसो ब्रह्मणः पुत्रो दक्षो नाम प्रजापतिः । (१५।२)

षष्टिं सोऽजनयत्कन्या वैरिण्यामेव नः श्रुतम् ॥ (१५।३)

ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । (१६।१)

सप्तविंशतिं सोमाय चतस्रोऽरिष्टनेमये ॥ (१६।२)

द्वे वै बाहुकपुत्राय द्वे वै चाङ्गिरसे तथा । (१७।१)

द्वे कृशाश्वाय विदुषे प्रजापतिसुतः प्रभुः ॥ (१७।२)

अदितिर्दितिर्दनुर्विश्वा ह्यरिष्टा सुरसा तथा । (१८।१)

सुरभिर्विनता चैव ताम्रा क्रोधवशा इरा ॥ (१८।२)

कद्रूर्मुनिश्च लोकस्य मातरो गोषु मातरः । (१९।१)

तासां सकाशाल्लोकानां जङ्गमस्थावरात्मनाम् ॥ (१९।२)

जन्म नानाप्रकाराणां ताभ्योऽन्ये देहिनः स्मृताः । (२०।१)

देवेन्द्रोपेन्द्रपूषाद्याः सर्वे ते दितिजा मताः ॥ (२०।२)

दितेः सकाशाल्लोकास्तु हिरण्यकशिपादयः । (२१।१)

दानवाश्च दनोः पुत्रा गावश्च सुरभीसुताः ॥ (२१।२)

पक्षिणो विनतापुत्रा गरुडप्रमुखाः स्मृताः । (२२।१)

नागाः कद्रूसुता ज्ञेयाः शेषाश्चान्येऽपि जन्तवः ॥ (२२।२)

त्रैलोक्यनाथं शक्रं तु सर्वामरगणप्रभुम् । (२३।१)

हिरण्यकशिपुश्चक्रे जित्वा राज्यं महाबलः ॥ (२३।२)

ततः केनापि कालेन हिरण्यकशिपादयः । (२४।१)

निहता विष्णुना संख्ये शेषाश्चेन्द्रेण दानवाः ॥ (२४।२)

ततो निहतपुत्राभूद्दितिर् वरमयाचत । (२५।१)

भर्तारं कश्यपं देवं पुत्रमन्यं महाबलम् ॥ (२५।२)

समरे शक्रहन्तारं स तस्या अददात्प्रभुः ॥ (२६।०)

नियमे वर्त हे देवि सहस्रं शुचिमानसा । (२७।१)

वर्षाणां लप्स्यसे पुत्रमित्युक्ता सा तथाकरोत् ॥ (२७।२)

वर्तन्त्या नियमे तस्याः सहस्राक्षः समाहितः । (२८।१)

उपासामाचरत्तस्याः सा चैनमन्वमन्यत ॥ (२८।२)

दशवत्सरशेषस्य सहस्रस्य तदा दितिः । (२९।१)

उवाच शक्रं सुप्रीता वरदा तपसि स्थिता ॥ (२९।२)

दितिरुवाच । (३०।१)

पुत्रोत्तीर्णव्रतां प्रायो विद्धि मां पाकशासन । (३०।२)

भविष्यति च ते भ्राता तेन सार्धमिमां श्रियम् ॥ (३०।३)

भुङ्क्ष्व वत्स यथाकामं त्रैलोक्यं हतकण्टकम् । (३१।१)

इत्युक्त्वा निद्रयाविष्टा चरणाक्रान्तमूर्धजा ॥ (३१।२)

स्वयं सुष्वापानियता भाविनोऽर्थस्य गौरवात् । (३२।१)

तत्तु रन्ध्रं समासाद्य जठरं पाकशासनः ॥ (३२।२)

चकार सप्तधा गर्भं कुलिशेन तु देवराट् । (३३।१)

एकैकं तु पुनः खण्डं चकार मघवा ततः ॥ (३३।२)

सप्तधा सप्तधा कोपात्प्राबुध्यत ततो दितिः । (३४।१)

विबुध्योवाच मा शक्र घातयेथाः प्रजां मम ॥ (३४।२)

तच्छ्रुत्वा निर्गतः शक्रः स्थित्वा प्राञ्जलिरग्रतः । (३५।१)

उवाच वाक्यं संत्रस्तो मातुर्वै वदनेरितम् ॥ (३५।२)

शक्र उवाच । (३६।१)

दिवास्वप्नपरा मातः पादाक्रान्तशिरोरुहा । (३६।२)

सप्तसप्तभिरेवातस्तव गर्भः कृतो मया ॥ (३६।३)

एकोनपञ्चाशत्कृता भागा वज्रेण ते सुताः । (३७।१)

दास्यामि तेषां स्थानानि दिवि दैवतपूजिते ॥ (३७।२)

इत्युक्ता सा तदा देवी सैवमस्त्वित्यभाषत । (३८।१)

पुनश्च देवी भर्तारमुवाचासितलोचना ॥ (३८।२)

पुत्रं प्रजापते देहि शक्रजेतारमूर्जितम् । (३९।१)

यो नास्त्रशस्त्रैर्वध्यत्वं गच्छेत्त्रिदिववासिनाम् ॥ (३९।२)

इत्युक्तः स तथोवाच तां पत्नीमतिदुःखिताम् । (४०।१)

दश वर्षसहस्राणि तपः कृत्वा तु लप्स्यसे ॥ (४०।२)

वज्रासारमयैर् अङ्गैर् अछेद्यैरायसैर् दृढैः । (४१।१)

वज्राङ्गो नाम पुत्रस्ते भविता पुत्रवत्सले ॥ (४१।२)

सा तु लब्धवरा देवी जगाम तपसे वनम् । (४२।१)

दश वर्षसहस्राणि सा तपो घोरमाचरत् ॥ (४२।२)

तपसोऽन्ते भगवती जनयामास दुर्जयम् । (४३।१)

पुत्रमप्रतिकर्माणमजेयं वज्रदुश्छिदम् ॥ (४३।२)

स जातमात्र एवाभूत्सर्वशस्त्रास्त्रपारगः । (४४।१)

उवाच मातरं भक्त्या मातः किं करवाण्यहम् ॥ (४४।२)

तमुवाच ततो हृष्टा दितिर्दैत्याधिपं च सा । (४५।१)

बहवो मे हताः पुत्राः सहस्राक्षेण पुत्रक ॥ (४५।२)

तेषां त्वं प्रतिकर्तुं वै गच्छ शक्रवधाय च । (४६।१)

बाढमित्येव तामुक्त्वा जगाम त्रिदिवं बली ॥ (४६।२)

बद्ध्वा ततः सहस्राक्षं पाशेनामोघवर्चसा । (४७।१)

मातुरन्तिकमागच्छद्व्याघ्रः क्षुद्रमृगं यथा ॥ (४७।२)

एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा कश्यपश्च महातपाः । (४८।१)

आगतौ तत्र यत्रास्तां मातापुत्रावभीतकौ ॥ (४८।२)

दृष्ट्वा तु तावुवाचेदं ब्रह्मा कश्यप एव च । (४९।१)

मुञ्चैनं पुत्र देवेन्द्रं किमनेन प्रयोजनम् ॥ (४९।२)

अपमानो वधः प्रोक्तः पुत्र संभावितस्य च । (५०।१)

अस्मद्वाक्येन यो मुक्तो विद्धि तं मृतमेव च ॥ (५०।२)

परस्य गौरवान्मुक्तः शत्रूणां भारमावहेत् । (५१।१)

जीवन्नेव मृतो वत्स दिवसे दिवसे स तु ॥ (५१।२)

महतां वशमायाते वैरं नैवास्ति वैरिणि । (५२।१)

एतच्छ्रुत्वा तु वज्राङ्गः प्रणतो वाक्यमब्रवीत् ॥ (५२।२)

न मे कृत्यमनेनास्ति मातुराज्ञा कृता मया । (५३।१)

त्वं सुरासुरनाथोऽसि मम च प्रपितामहः ॥ (५३।२)

करिष्ये त्वद्वचो देव एष मुक्तः शतक्रतुः । (५४।१)

तपसे मे रतिर्देव निर्विघ्नं चैव मे भवेत् ॥ (५४।२)

त्वत्प्रसादेन भगवन्नित्युक्त्वा विरराम सः । (५५।१)

तस्मिंस्तूष्णीं स्थिते दैत्ये प्रोवाचेदं पितामहः ॥ (५५।२)

ब्रह्मोवाच । (५६।१)

तपस्त्वं क्रूरमापन्नो ह्यस्मच्छासनसंस्थितः । (५६।२)

अनया चित्तशुद्ध्या ते पर्याप्तं जन्मनः फलम् ॥ (५६।३)

इत्युक्त्वा पद्मजः कन्यां ससर्जायतलोचनाम् । (५७।१)

तामस्मै प्रददौ देवः पत्न्यर्थं पद्मसम्भवः ॥ (५७।२)

वराङ्गीति च नामास्याः कृत्वा यातः पितामहः । (५८।१)

वज्राङ्गोऽपि तया सार्धं जगाम तपसे वनम् ॥ (५८।२)

ऊर्ध्वबाहुः स दैत्येन्द्रोऽचरदब्दसहस्रकम् । (५९।१)

कालं कमलपत्त्राक्षः शुद्धबुद्धिर् महातपाः ॥ (५९।२)

तावच्चावाङ्मुखः कालं तावत्पञ्चाग्निमध्यगः । (६०।१)

निराहारो घोरतपास्तपोराशिरजायत ॥ (६०।२)

ततः सोऽन्तर्जले चक्रे कालं वर्षसहस्रकम् । (६१।१)

जलान्तरं प्रविष्टस्य तस्य पत्नी महाव्रता ॥ (६१।२)

तस्यैव तीरे सरसस्तत्प्रीत्या मौनमास्थिता । (६२।१)

निराहारा तपो घोरं प्रविवेश महाद्युतिः ॥ (६२।२)

तस्यां तपसि वर्तन्त्यामिन्द्रश्चक्रे विभीषिकाम् । (६३।१)

भूत्वा तु मर्कटस्तत्र तदाश्रमपदं महान् ॥ (६३।२)

चक्रे विलोलं निःशेषं तुम्बीघटकरण्डकम् । (६४।१)

ततस्तु मेघरूषेण कम्पं तस्याकरोन्महान् ॥ (६४।२)

ततो भुजंगरूपेण बद्ध्वा च चरणद्वयम् । (६५।१)

अपाकर्षत्ततो दूरं भ्रमंस्तस्या महीमिमाम् ॥ (६५।२)

तपोबलाढ्या सा तस्य न वध्यत्वं जगाम ह । (६६।१)

ततो गोमायुरूपेण तस्यादूषयदाश्रमम् ॥ (६६।२)

ततस्तु मेघरूपेण तस्याः क्लेदयदाश्रमम् । (६७।१)

भीषिकाभिः भेकाभिस्तां क्लिश्यन्पाकशासनः ॥ (६७।२)

विरराम यदा नैवं वज्राङ्गमहिषी तदा । (६८।१)

शैलस्य दुष्टतां मत्वा शापं दातुं व्यवस्थिता ॥ (६८।२)

स शापाभिमुखां दृष्ट्वा शैलः पुरुषविग्रहः । (६९।१)

उवाच तां वरारोहां वराङ्गीं भीरुचेतनः ॥ (६९।२)

नाहं वराङ्गने दुष्टः सेव्योऽहं सर्वदेहिनाम् । (७०।१)

विभ्रमं तु करोत्येष रुषितः पाकशासनः ॥ (७०।२)

एतस्मिन्नन्तरे जातः कालो वर्षसहस्रिकः । (७१।१)

तस्मिन्गते तु भगवान्काले कमलसंभवः । (७१।२)

तुष्टः प्रोवाच वज्राङ्गं तमागम्य जलाश्रयम् ॥ (७१।३)

ब्रह्मोवाच । (७२।१)

ददामि सर्वकामांस्ते उत्तिष्ठ दितिनन्दन । (७२।२)

एवमुक्तस्तदोत्थाय दैत्येन्द्ररतपसां निधिः । (७२।३)

उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं सर्वलोकपितामहम् ॥ (७२।४)

वज्राङ्ग उवाच । (७३।१)

आसुरो मास्तु मे भावः सन्तु लोका ममाक्षयाः । (७३।२)

तपस्येव रतिर् मेऽस्तु शरीरायारतु वर्तनम् ॥ (७३।३)

एवमस्त्विति तं देवो जगाम स्वकमालयम् । (७४।१)

वज्राङ्गोऽपि समाप्ते तु तपसि स्थिरसंयमः ॥ (७४।२)

आहारमिच्छन्भार्यां स्वां न ददर्शाश्रमे स्वके । (७५।१)

क्षुधाविष्टः स शैलस्य गहनं प्रविवेश ह ॥ (७५।२)

आदातुं फलमूलानि स च तस्मिन्व्यलोकयत् । (७६।१)

रुदतीं तां प्रियां दीनां तनुप्रच्छादिताननाम् । (७६।२)

तां विलोक्य स दैत्येन्द्रः प्रोवाच परिसान्त्वयन् ॥ (७६।३)

वज्राङ्ग उवाच । (७७।१)

केन तेऽपकृतं भीरु यमलोकं यियासुना । (७७।२)

कं वा कामं प्रयच्छामि शीघ्रं मे ब्रूहि भामिनि ॥ (७७।३)