सूत उवाच । (१।१)

शाकद्वीपस्य वक्ष्यामि यथावदिह निश्चयम् । (१।२)

कथ्यमानं निबोध त्वं शाकं द्वीपं द्विजोत्तमाः ॥ (१।३)

जम्बूद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणस्तस्य विस्तरः । (२।१)

विस्तारात्त्रिगुणश्चापि परिणाहः समन्ततः ॥ (२।२)

तेनावृतः समुद्रोऽयं द्वीपेन लवणोदधिः । (३।१)

तत्र पुण्या जनपदाश्चिराच्च म्रियते जनः ॥ (३।२)

कुत एव च दुर्भिक्षं क्षमातेजोयुतेष्विह । (४।१)

तत्रापि पर्वताः शुभ्राः सप्तैव मणिभूषिताः ॥ (४।२)

शाकद्वीपादिषु त्वेषु सप्त सप्त नगास् त्रिषु । (५।१)

ऋज्वायताः प्रतिदिशं निविष्टा वर्षपर्वताः ॥ (५।२)

रत्नाकरादिनामानः सानुमन्तो महाचिताः । (६।१)

समोदिताः प्रतिदिशं द्वीपविस्तारमानतः ॥ (६।२)

उभयत्रावगाढौ च लवणक्षीरसागरौ । (७।१)

शाकद्वीपे तु वक्ष्यामि सप्त दिव्यान्महाचलान् ॥ (७।२)

देवर्षिगन्धर्वयुतः प्रथमो मेरुरुच्यते । (८।१)

प्रागायतः स सौवर्ण उदयो नाम पर्वतः ॥ (८।२)

तत्र मेघास्तु वृष्ट्यर्थं प्रभवन्त्यपयान्ति च । (९।१)

तस्यापरेण सुमहाञ्जलधारो महागिरिः ॥ (९।२)

स वै चन्द्रः समाख्यातः सर्वौषधिसमन्वितः । (१०।१)

तस्मान्नित्यमुपादत्ते वासवः परमं जलम् ॥ (१०।२)

नारदो नाम चैवोक्तो दुर्गशैलो महाचितः । (११।१)

तत्राचलौ समुत्पन्नौ पूर्वं नारदपर्वतौ ॥ (११।२)

तस्यापरेण सुमहाञ्श्यामो नाम महागिरिः । (१२।१)

यत्र श्यामत्वमापन्नाः प्रजाः पूर्वमिमाः किल ॥ (१२।२)

स एव दुन्दुभिर्नाम श्यामपर्वतसंनिभः । (१३।१)

शब्दमृत्युः पुरा तस्मिन्दुन्दुभिस्ताडितः सुरैः ॥ (१३।२)

रत्नमालान्तरमयः शाल्मलश्चान्तरालकृत् । (१४।१)

तस्यापरेण रजतो महानस्तो गिरिः स्मृतः ॥ (१४।२)

स वै सोमक इत्युक्तो देवैर्यत्रामृतं पुरा । (१५।१)

संभृतं च हृतं चैव मातुरर्थे गरुत्मता ॥ (१५।२)

तस्यापरे चाम्बिकेयः सुमनाश्चैव स स्मृतः । (१६।१)

हिरण्याक्षो वराहेण तस्मिञ्छैले निषूदितः ॥ (१६।२)

आम्बिकेयात्परो रम्यः सर्वौषधिनिषेवितः । (१७।१)

विभ्राजस्तु समाख्यातः स्फाटिकस्तु महान्गिरिः ॥ (१७।२)

यस्माद्विभ्राजते वह्निर्विभ्राजस्तेन स स्मृतः । (१८।१)

सैवेह केशवेत्युक्तो यतो वायुः प्रवाति च ॥ (१८।२)

तेषां वर्षाणि वक्ष्यामि पर्वतानां द्विजोत्तमाः । (१९।१)

शृणुध्वं नामतस्तानि यथावदनुपूर्वशः ॥ (१९।२)

द्विनामान्येव वर्षाणि यथैव गिरयस्तथा । (२०।१)

उदयस्योदयं वर्षं जलधारेति विश्रुतम् ॥ (२०।२)

नाम्ना गतभयं नाम वर्षं तत्प्रथमं स्मृतम् । (२१।१)

द्वितीयं जलधारस्य सुकुमारमिति स्मृतम् ॥ (२१।२)

तदेव शैशिरं नाम वर्षं तत्परिकीर्तितम् । (२२।१)

नारदस्य च कौमारं तदेव च सुखोदयम् ॥ (२२।२)

श्यामपर्वतवर्षं तद् अनीचकम् इति स्मृतम् । (२३।१)

आनन्दकमिति प्रोक्तं तदेव मुनिभिः शुभम् ॥ (२३।२)

सोमकस्य शुभं वर्षं विज्ञेयं कुसुमोत्करम् । (२४।१)

तदेवासितम् इत्युक्तं वर्षं सोमकसंज्ञितम् ॥ (२४।२)

आम्बिकेयस्य मैनाकं क्षेमकं चैव तत्कृतम् । (२५।१)

केसरः पर्वतस्यापि महाद्रुममिति स्मृतम् । (२५।२)

तदेव धवमित्युक्तं वर्षं विभ्राजसंज्ञितम् ॥ (२५।३)

द्वीपस्य परिणाहं च ह्रस्वदीर्घत्वमेव च । (२६।१)

जम्बूद्वीपेन संख्यातं तस्य मध्ये वनस्पतिः ॥ (२६।२)

शाको नाम महावृक्षः प्रजास्तस्य महानुगाः । (२७।१)

एतेषु देवगन्धर्वाः सिद्धाश्च सह चारणैः ॥ (२७।२)

विहरन्ति रमन्ते च दृश्यमानाश्च तैः सह । (२८।१)

तत्र पुण्या जनपदाश्चातुर्वर्ण्यसमन्विताः ॥ (२८।२)

तेषु नद्यश्च सप्तैव प्रतिवर्षं समुद्रगाः । (२९।१)

द्विनाम्ना चैव ताः सर्वा गङ्गाः सप्तविधाः स्मृताः ॥ (२९।२)

प्रथमा सुकुमारीति गङ्गा शिवजला शुभा । (३०।१)

मुनितप्ता च नाम्नैषा नदी सम्परिकीर्तिता ॥ (३०।२)

सुकुमारी तपःसिद्धा द्वितीया नामतः सती । (३१।१)

नन्दा च पावनी चैव तृतीया परिकीर्तिता ॥ (३१।२)

शिबिका च चतुर्थी स्याद्द्विविधा च पुनः स्मृता । (३२।१)

इक्षुश्च पञ्चमी ज्ञेया तथैव च पुनः कुहूः ॥ (३२।२)

वेणुका चामृता चैव षष्ठी सम्परिकीर्तिता । (३३।१)

सुकृता च गभस्ती च सप्तमी परिकीर्तिता ॥ (३३।२)

एताः सप्त महाभागाः प्रतिवर्षं शिवोदकाः । (३४।१)

भावयन्ति जनं सर्वं शाकद्वीपनिवासिनम् ॥ (३४।२)

अभिगच्छन्ति ताश्चान्या नदा नद्यः सरांसि च । (३५।१)

बहूदकपरिस्रावा यतो वर्षति वासवः ॥ (३५।२)

तासां तु नामधेयानि परिमाणं तथैव च । (३६।१)

न शक्यं परिसंख्यातुं पुण्यास्ताः सरिदुत्तमाः ॥ (३६।२)

ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीर्जनपदास्तु ते । (३७।१)

एते शान्तभयाः प्रोक्ताः प्रमोदा ये च वै शिवाः ॥ (३७।२)

आनन्दाश्च सुखाश्चैव क्षेमकाश्च नवैः सह । (३८।१)

वर्णाश्रमाचारयुता देशास्ते सप्त विश्रुताः ॥ (३८।२)

आरोग्या बलिनश्चैव सर्वे मरणवर्जिताः । (३९।१)

अवसर्पिणी न तेष्वस्ति त तथैवोत्सर्पिणी पुनः ॥ (३९।२)

न तत्रास्ति युगावस्था चतुर्युगकृता क्वचित् । (४०।१)

त्रेतायुगसमः कालस्तथा तत्र प्रवर्तते ॥ (४०।२)

शाकद्वीपादिषु ज्ञेयं पञ्चस्वेतेषु सर्वशः । (४१।१)

देशस्य तु विचारेण कालः स्वाभाविकः स्मृतः ॥ (४१।२)

न तेषु संकरः कश्चिद्वर्णाश्रमकृतः क्वचित् । (४२।१)

धर्मस्य चाव्यभीचाराद् एकान्तसुखिनः प्रजाः ॥ (४२।२)

न तेषु माया लोभो वा ईर्ष्यासूया भयं कुतः । (४३।१)

विपर्ययो न तेष्वस्ति तद्वै स्वाभाविकं स्मृतम् ॥ (४३।२)

कालो नैव च तेष्वस्ति न दण्डो न च दाण्डिकः । (४४।१)

स्वधर्मेण च धर्मज्ञास्ते रक्षन्ति परस्परम् ॥ (४४।२)

परिमण्डलस्तु सुमहान् द्वीपो वै कुशसंज्ञकः । (४५।१)

नदीजलैः परिवृतः पर्वतश्चाभ्रसंनिभैः ॥ (४५।२)

सर्वधातुविचित्रैश्च मणिविद्रुमभूषितैः । (४६।१)

अन्यैश्च विविधाकारै रम्यैर्जनपदैस्तथा ॥ (४६।२)

वृक्षैः पुष्पफलोपेतैः सर्वतो धनधान्यवान् । (४७।१)

नित्यं पुष्पफलोपेतः सर्वरत्नसमावृतः ॥ (४७।२)

आवृतः पशुभिः सर्वैर्ग्राम्यारण्यैश्च सर्वशः । (४८।१)

आनुपूर्व्यात्समासेन कुशद्वीपं निबोधत ॥ (४८।२)

अथ तृतीयं वक्ष्यामि कुशद्वीपं च कृत्स्नशः । (४९।१)

कुशद्वीपेन क्षीरोदः सर्वतः परिवारितः ॥ (४९।२)

शाकद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणेन समन्वितः । (५०।१)

तत्रापि पर्वताः सप्त विज्ञेया रत्नयोनयः ॥ (५०।२)

रत्नाकरास्तथा नद्यस्तेषां नामानि मे शृणु । (५१।१)

द्विनामानश्च ते सर्वे शाकद्वीपे यथा तथा ॥ (५१।२)

प्रथमः सूर्यसंकाशः कुमुदो नाम पर्वतः । (५२।१)

विद्रुमोच्चय इत्युक्तः स एव च महीधरः ॥ (५२।२)

सर्वधातुमयैः शृङ्गैः शिलाजालसमन्वितैः । (५३।१)

द्वितीयः पर्वतस्तत्र उन्नतो नाम विश्रुतः ॥ (५३।२)

हेमपर्वत इत्युक्तः स एव च महीधरः । (५४।१)

हरितालमयैः शृङ्गैर्द्वीपमावृत्य सर्वशः ॥ (५४।२)

बलाहकस्तृतीयस्तु जात्यञ्जनमयो गिरिः । (५५।१)

द्युतिमान्नामतः प्रोक्तः स एव च महीधरः ॥ (५५।२)

चतुर्थः पर्वतो द्रोणो यत्रौषध्यो महागिरौ । (५६।१)

विशल्यकरणी चैव मृतसंजीवनी तथा ॥ (५६।२)

पुष्पवान्नाम सैवोक्तः पर्वतः सुमहाचितः । (५७।१)

कङ्कस्तु पञ्चमस्तेषां पर्वतो नाम सारवान् ॥ (५७।२)

कुशेशय इति प्रोक्तः पुनः स पृथिवीधरः । (५८।१)

दिव्यपुष्पफलोपेतो दिव्यविरुत्समन्वितः ॥ (५८।२)

षष्ठस्तु पर्वतस्तत्र महिषो मेघसंनिभः । (५९।१)

स एव तु पुनः प्रोक्तो हरिरित्यभिविश्रुतः ॥ (५९।२)

तस्मिन्सोऽग्निर्निवसति महिषो नाम योऽप्सुजः । (६०।१)

सप्तमः पर्वतस्तत्र ककुद्मान्स हि भाषते ॥ (६०।२)

मन्दरः सैव विज्ञेयः सर्वधातुमयः शुभः । (६१।१)

मन्द इत्येष यो धातुरपामर्थे प्रकाशकः ॥ (६१।२)

अपां विदारणाच्चैव मन्दरः स निगद्यते । (६२।१)

तत्र रत्नान्यनेकानि स्वयं रक्षति वासवः ॥ (६२।२)

प्रजापतिमुपादाय प्रजाभ्यो विदधत्स्वयम् । (६३।१)

तेषामन्तरविष्कम्भो द्विगुणः समुदाहृतः ॥ (६३।२)

इत्येते पर्वताः सप्त कुशद्वीपे प्रभाषिताः । (६४।१)

तेषां वर्षाणि वक्ष्यामि सप्तैव तु विभागशः ॥ (६४।२)

कुमुदस्य स्मृतः श्वेत उन्नतश्चेव स स्मृतः । (६५।१)

उन्नतस्य तु विज्ञेयं वर्षं लोहितसंज्ञकम् ॥ (६५।२)

वेणुमण्डलकं चैव तथैव परिकीर्तितम् । (६६।१)

बलाहकस्य जीमूतः स्वैरथाकारमित्यपि ॥ (६६।२)

द्रोणस्य हरिकं नाम लवणं च पुनः स्मृतम् । (६७।१)

कङ्कस्यापि ककुन् नाम धृतिमच्चैव तत्स्मृतम् ॥ (६७।२)

महिषं महिषस्यापि पुनश्चापि प्रभाकरम् । (६८।१)

ककुद्मिनस्तु तद्वर्षं कपिलं नाम विश्रुतम् ॥ (६८।२)

एतान्यपि विशिष्टानि सप्त सप्त पृथक्पृथक् । (६९।१)

वर्षाणि पर्वताश्चैव नदीस्तेषु निबोधत ॥ (६९।२)

तत्रापि नद्यः सप्तैव प्रतिवर्षं हि ताः स्मृताः । (७०।१)

द्विनामवत्यस्ताः सर्वाः सर्वाः पुण्यजलाः स्मृताः ॥ (७०।२)

धूतपापा नदी नाम योनिश्चैव पुनः स्मृता । (७१।१)

सीता द्वितीया विज्ञेया सा चैव हि निशा स्मृता ॥ (७१।२)

पवित्रा तृतीया विज्ञेया वितृष्णापि च या पुनः । (७२।१)

चतुर्थी ह्लादिनीत्युक्ता चन्द्रभा इति च स्मृता ॥ (७२।२)

विद्युच्च पञ्चमी प्रोक्ता शुक्ला चैव विभाव्यते । (७३।१)

पुण्ड्रा षष्ठी तु विज्ञेया पुनश्चैव विभावरी ॥ (७३।२)

महती सप्तमी प्रोक्ता पुनश्चैषा धृतिः स्मृता । (७४।१)

अन्यास्ताभ्योऽपि संजाताः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ (७४।२)

अभिगच्छन्ति ता नद्यो यतो वर्षति वासवः । (७५।१)

इत्येष संनिवेशो वः कुशद्वीपस्य वर्णितः ॥ (७५।२)

शाकद्वीपेन विस्तारः प्रोक्तस्तस्य सनातनः । (७६।१)

कुशद्वीपः समुद्रेण घृतमण्डोदकेन च ॥ (७६।२)

सर्वतः सुमहान् द्वीपश्चन्द्रवत्परिवेष्टितः । (७७।१)

विस्तारान्मण्डलाच्चैव क्षीरोदाद्द्विगुणो मतः ॥ (७७।२)

ततः परं प्रवक्ष्यामि क्रौञ्चद्वीपं यथा तथा । (७८।१)

कुशद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणस्तस्य विस्तरः ॥ (७८।२)

घृतोदकः समुद्रो वै क्रौञ्चद्वीपेन संवृतः । (७९।१)

चक्रनेमिप्रमाणेन वृतो वृत्तेन सर्वशः ॥ (७९।२)

तस्मिन्द्वीपे नगाः श्रेष्ठा देवनो गिरिरुच्यते । (८०।१)

देवनात्परतश्चापि गोविन्दो नाम पर्वतः ॥ (८०।२)

गोविन्दात्परतश्चापि क्रौञ्चस्तु प्रथमो गिरिः । (८१।१)

क्रौञ्चात्परे पावनकः पावनादन्धकारकः ॥ (८१।२)

अन्धकारात्परे चापि देवावृन् नाम पर्वतः । (८२।१)

देवावृतः परेणापि पुण्डरीको महान्गिरिः ॥ (८२।२)

एते रत्नमयाः सप्त क्रौञ्चद्वीपस्य पर्वताः । (८३।१)

परस्परस्य द्विगुणो विष्कम्भो वर्षपर्वतः ॥ (८३।२)

वर्षाणि तस्य वक्ष्यामि नामतस्तु निबोधत । (८४।१)

क्रौञ्चस्य कुशलो देशो वामनस्य मनोनुगः ॥ (८४।२)

मनोनुगात्परे चोष्णास्तृतीयोऽपि स उच्यते । (८५।१)

उष्णात्परे पावनकः पावनादन्धकारकः ॥ (८५।२)

अन्धकारकदेशात्तु मुनिदेशस्तथा परः । (८६।१)

मुनिदेशात्परे चापि प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः ॥ (८६।२)

सिद्धचारणसंकीर्णो गौरप्रायः शुचिर्जनः । (८७।१)

श्रुतास्तत्रैव नद्यस्तु प्रतिवर्षं गताः शुभाः ॥ (८७।२)

गौरी कुमुद्वती चैव संध्या रात्रिर्मनोजवा । (८८।१)

ख्याती च पुण्डरीका च गङ्गा सप्तविधा स्मृता ॥ (८८।२)

तासां सहस्रशश्चान्या नद्यः पार्श्वसमीपगाः । (८९।१)

अभिगच्छन्ति ता नद्यो बहुलाश्च बहूदकाः ॥ (८९।२)

तेषां निसर्गो देशानामानुपूर्व्येण सर्वशः । (९०।१)

न शक्यो विस्तराद्वक्तुमपि वर्षशतैरपि ॥ (९०।२)

सर्गो यश्च प्रजानां तु संहारो यश्च तेषु वै । (९१।१)

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि शाल्मलस्य निबोधत ॥ (९१।२)

शाल्मलो द्विगुणो द्वीपः क्रौञ्चद्वीपस्य विस्तरात् । (९२।१)

परिवार्य समुद्रं तु दधिमण्डोदकं स्थितः ॥ (९२।२)

तत्र पुण्या जनपदाश्चिराच्च म्रियते जनः । (९३।१)

कुत एव तु दुर्भिक्षं क्षमातेजोयुता हि ते ॥ (९३।२)

प्रथमः सूर्यसंकाशः सुमना नाम पर्वतः । (९४।१)

पीतस्तु मध्यमश्चासीत्ततः कुम्भमयो गिरिः ॥ (९४।२)

नाम्ना सर्वसुखो नाम दिव्यौषधिसमन्वितः । (९५।१)

तृतीयश्चैव सौवर्णो भृङ्गपत्त्रनिभो गिरिः ॥ (९५।२)

सुमहान् रोहितो नाम दिव्यो गिरिवरो हि सः । (९६।१)

सुमनाः कुशलो देशः सुखोदर्कः सुखोदयः ॥ (९६।२)

रोहितो यस्तृतीयस्तु रोहिणो नाम विश्रुतः । (९७।१)

तत्र रत्नान्यनेकानि स्वयं रक्षति वासवः ॥ (९७।२)

प्रजापतिमुपादाय प्रसन्नो विदधत्स्वयम् । (९८।१)

न तत्र मेघा वर्षन्ति शीतोष्णं च न तद्विधम् ॥ (९८।२)

वर्णाश्रमाणां वार्त्ता वा त्रिषु द्वीपेषु विद्यते । (९९।१)

न ग्रहो न च चन्द्रोऽस्ति ईर्ष्यासूया भयं तथा ॥ (९९।२)

उद्भिदान्युदकान्यत्र गिरिप्रस्रवणानि च । (१००।१)

भोजनं षड्रसं तत्र तेषां स्वयमुपस्थितम् ॥ (१००।२)

अधमोत्तमं न तेष्वस्ति न लोभो न परिग्रहः । (१०१।१)

आरोग्यबलवन्तश्च एकान्तसुखिनो नराः ॥ (१०१।२)

त्रिंशद्वर्षसहस्राणि मानसीं सिद्धिमास्थिताः । (१०२।१)

सुखमायुश्च रूपं च धर्मैश्वर्यं तथैव च ॥ (१०२।२)

शाल्मलान्तेषु विज्ञेयं द्वीपेषु त्रिषु सर्वतः । (१०३।१)

व्याख्यातः शाल्मलान्तानां द्वीपानां तु विधिः शुभः ॥ (१०३।२)

परिमण्डलस्तु द्वीपस्य चक्रवत्परिवेष्टितः । (१०४।१)

सुरोदेन समुद्रेण द्विगुणेन समन्वितः ॥ (१०४।२)