सूत उवाच । (१।१)

मयः प्रहारं कृत्वा तु मायावी दानवर्षभः । (१।२)

विवेश तूर्णं त्रिपुरमभ्रं नीलमिवाम्बरम् ॥ (१।३)

स दीर्घमुष्णं निःश्वस्य दानवान्वीक्ष्य मध्यगान् । (२।१)

दध्यौ लोकक्षये प्राप्ते कालं काल इवापरः ॥ (२।२)

इन्द्रोऽपि बिभ्यते यस्य स्थितो युद्धेप्सुरग्रतः । (३।१)

स चापि निधनं प्राप्तो विद्युन्माली महायशाः ॥ (३।२)

दुर्गं वै त्रिपुरस्यास्य न समं विद्यते पुरम् । (४।१)

तस्याप्येषोऽनयः प्राप्तो न दुर्गं कारणं क्वचित् ॥ (४।२)

कालस्यैव वशे सर्वं दुर्गं दुर्गतरं च यत् । (५।१)

काले क्रुद्धे कथं कालात्त्राणं नोऽद्य भविष्यति ॥ (५।२)

एकेषु त्रिषु यत्किंचिद्बलं वै सर्वजन्तुषु । (६।१)

कालस्य तद्वशं सर्वमिति पैतामहो विधिः ॥ (६।२)

अस्मिन्कः प्रभवेद्योगो ह्यसंधार्ये ऽमितात्मनि । (७।१)

लङ्घने कः समर्थः स्यादृते देवं महेश्वरम् ॥ (७।२)

बिभेमि नेन्द्राद्धि यमाद्वरुणान्न च वित्तपात् । (८।१)

स्वामी चैषां तु देवानां दुर्जयः स महेश्वरः ॥ (८।२)

ऐश्वर्यस्य फलं यत्तत्प्रभुत्वस्य च यत्फलम् । (९।१)

तदद्य दर्शयिष्यामि यावद्वीराः समन्ततः ॥ (९।२)

वापीममृततोयेन पूर्णां स्रक्ष्ये वरौषधीः । (१०।१)

जीविष्यन्ति तदा दैत्याः संजीवनवरौषधैः ॥ (१०।२)

इति संचिन्त्य बलवान्मयो मायाविनां वरः । (११।१)

मायया ससृजे वापीं रम्भामिव पितामहः ॥ (११।२)

द्वियोजनायतां दीर्घां पूर्णयोजनविस्तृताम् । (१२।१)

आरोहसंक्रमवतीं चित्ररूपां कथामिव ॥ (१२।२)

इन्दोः किरणकल्पेन मृष्टेनामृतगन्धिना । (१३।१)

पूर्णां परमतोयेन गुणपूर्णामिवाङ्गनाम् ॥ (१३।२)

उत्पलैः कुमुदैः पद्मैर्वृतां कादम्बकैस्तथा । (१४।१)

चन्द्रभास्करवर्णाभैर् भीमैर् आवरणैर्वृताम् ॥ (१४।२)

खगैर् मधुररावैश्च चारुचामीकरप्रभैः । (१५।१)

कामैषिभिर् इवाकीर्णां जीवानाम् अरणीम् इव ॥ (१५।२)

तां वापीं सृज्य स मयो गङ्गामिव महेश्वरः । (१६।१)

तस्यां प्रक्षालयामास विद्युन्मालिनमादितः ॥ (१६।२)

स वाप्यां मज्जितो दैत्यो देवशत्रुर् महाबलः । (१७।१)

उत्तस्थाविन्धनैरिद्धः सद्यो हुत इवानलः ॥ (१७।२)

मयस्य चाञ्जलिं कृत्वा तारकाख्यो ऽभिवादितः । (१८।१)

विद्युन्मालीति वचनं मयमुत्थाय चाब्रवीत् ॥ (१८।२)

क्व नन्दी सह रुद्रेण वृतः प्रमथजम्बुकैः । (१९।१)

युध्यामो ऽरीन् विनिष्पीड्य दया देहेषु का हि नः ॥ (१९।२)

अन्वास्यैव च रुद्रस्य भवामः प्रभविष्णवः । (२०।१)

तैर्वा विनिहता युद्धे भविष्यामो यमाशनाः ॥ (२०।२)

विद्युन्मालेर् निशम्यैतन्मयो वचनमूर्जितम् । (२१।१)

तं परिष्वज्य सार्द्राक्ष इदमाह महासुरः ॥ (२१।२)

विद्युन्मालिन्न मे राज्यमभिप्रेतं न जीवितम् । (२२।१)

त्वया विना महाबाहो किमन्येन महासुर ॥ (२२।२)

महामृतमयी वापी ह्येषा मायाभिरीश्वर । (२३।१)

सृष्टा दानवदैत्यानां हतानां जीववर्धिनी ॥ (२३।२)

दिष्ट्या त्वां दैत्य पश्यामि यमलोकाद् इहागतम् । (२४।१)

दुर्गतावनयग्रस्तं भोक्ष्यामोऽद्य महानिधिम् ॥ (२४।२)

दृष्ट्वा दृष्ट्वा च तां वापीं मायया मयनिर्मिताम् । (२५।१)

हृष्टाननाक्षा दैत्येन्द्रा इदं वचनमब्रुवन् ॥ (२५।२)

दानवा युध्यतेदानीं प्रमथैः सह निर्भयाः । (२६।१)

मयेन निर्मिता वापी हतान्संजीवयिष्यति ॥ (२६।२)

ततः क्षुब्धाम्बुधिनिभा भेरी सा तु भयंकरी । (२७।१)

वाद्यमाना ननादोच्चै रौरवी सा पुनः पुनः ॥ (२७।२)

श्रुत्वा भेरीरवं घोरं मेघारम्भितसंनिभम् । (२८।१)

न्यपतन्नसुरास्तूर्णं त्रिपुराद्युद्धलालसाः ॥ (२८।२)

लोहराजतसौवर्णैः कटकैर्मणिराजितैः । (२९।१)

आमुक्तैः कुण्डलैर्हारैर्मुकुटैरपि चोत्कटैः ॥ (२९।२)

धूमायिता ह्यविरमा ज्वलन्त इव पावकाः । (३०।१)

आयुधानि समादाय काशिनो दृढविक्रमाः ॥ (३०।२)

नृत्यमाना इव नटा गर्जन्त इव तोयदाः । (३१।१)

करोच्छ्रया इव गजाः सिंहा इव च निर्भयाः ॥ (३१।२)

ह्रदा इव च गम्भीराः सूर्या इव प्रतापिताः । (३२।१)

द्रुमा इव च दैत्येन्द्रास्त्रासयन्तो बलं महत् ॥ (३२।२)

प्रमथा अपि सोत्साहा गरुडोत्पातपातिनः । (३३।१)

युयुत्सवोऽभिधावन्ति दानवान्दानवारयः ॥ (३३।२)

नन्दीश्वरेण प्रमथास्तारकाख्येन दानवाः । (३४।१)

चक्रुः संहत्य संग्रामं चोद्यमाना बलेन च ॥ (३४।२)

तेऽसिभिश्चन्द्रसंकाशैः शूलैश्चानलपिङ्गलैः । (३५।१)

बाणैश्च दृढनिर्मुक्तैरभिजघ्नुः परस्परम् ॥ (३५।२)

शराणां सृज्यमानानामसीनां च निपात्यताम् । (३६।१)

रूपाण्यासन्महोल्कानां पतन्तीनामिवाम्बरात् ॥ (३६।२)

शक्तिभिर्भिन्नहृदया निर्दया इव पातिताः । (३७।१)

निरयेष्विव निर्मग्नाः कूजन्ते प्रमथासुराः ॥ (३७।२)

हेमकुण्डलयुक्तानि किरीटोत्कटवन्ति च । (३८।१)

शिरांस्युर्व्यां पतन्ति स्म गिरिकूटा इवात्यये ॥ (३८।२)

परश्वधैः पट्टिशैश्च खड्गैश्च परिघैस्तथा । (३९।१)

छिन्नाः करिवराकारा निपेतुस्ते धरातले ॥ (३९।२)

गर्जन्ति सहसा हृष्टाः प्रमथा भीमगर्जनाः । (४०।१)

साधयन्त्यपरे सिद्धा युद्धगान्धर्वमद्भुतम् ॥ (४०।२)

बलवान्भासि प्रमथ दर्पितो भासि दानव । (४१।१)

इति चोच्चारयन्वाचं वारणा रणधूर्गताः ॥ (४१।२)

परिघैराहताः केचिद्दानवैः शंकरानुगाः । (४२।१)

वमन्ते रुधिरं वक्त्रैः स्वर्णधातुमिवाचलाः ॥ (४२।२)

प्रमथैरपि नाराचैरसुराः सुरशत्रवः । (४३।१)

द्रुमैश्च गिरिशृङ्गैश्च गाढमेवाहवे हताः ॥ (४३।२)

सूदितानथ तान्दैत्यानन्ये दानवपुंगवाः । (४४।१)

उत्क्षिप्य चिक्षिपुर् वाप्यां मयदानवचोदिताः ॥ (४४।२)

ते चापि भास्वरैर्देहैः स्वर्गलोक इवामराः । (४५।१)

उत्तस्थुर्वापीमासाद्य सद्रूपाभरणाम्बराः ॥ (४५।२)

अथैके दानवाः प्राप्य वापीप्रक्षेपणाद् असून् । (४६।१)

आस्फोट्य सिंहनादं च कृत्वाधावंस्तथासुराः ॥ (४६।२)

दानवाः प्रमथानेतान्प्रसर्पत किम् आसथ । (४७।१)

हतानपि हि वो वापी पुनरुज्जीवयिष्यति ॥ (४७।२)

एवं श्रुत्वा शङ्कुकर्णो वचोऽग्रग्रहसंनिभः । (४८।१)

द्रुतमेवैत्य देवेशमिदं वचनमब्रवीत् ॥ (४८।२)

सूदिताः सूदिता देव प्रमथैरसुरा ह्यमी । (४९।१)

उत्तिष्ठन्ति पुनर्भीमाः सस्या इव जलोक्षिताः ॥ (४९।२)

अस्मिन्किल पुरे वापी पूर्णामृतरसाम्भसा । (५०।१)

निहता निहता यत्र क्षिप्ता जीवन्ति दानवाः ॥ (५०।२)

इति विज्ञापयद्देवं शङ्कुकर्णो महेश्वरम् । (५१।१)

अभवन्दानवबल उत्पाता वै सुदारुणाः ॥ (५१।२)

तारकाख्यः सुभीमाक्षो दारितास्यो हरिर्यथा । (५२।१)

अभ्यधावत्सुसंक्रुद्धो महादेवरथं प्रति ॥ (५२।२)

त्रिपुरे तु महान्घोरो भेरीशङ्खरवो बभौ । (५३।१)

दानवा निःसृता दृष्ट्वा देवदेवरथे सुरम् ॥ (५३।२)

भूकम्पश्चाभवत्तत्र शताङ्गो भूगतोऽभवत् । (५४।१)

दृष्ट्वा क्षोभमगाद्रुद्रः स्वयम्भूश्च पितामहः ॥ (५४।२)

ताभ्यां देववरिष्ठाभ्यामन्वितः स रथोत्तमः । (५५।१)

अनायतनम् आसाद्य सीदते गुणवानिव ॥ (५५।२)

धातुक्षये देह इव ग्रीष्मे चाल्पमिवोदकम् । (५६।१)

शैथिल्यं याति स रथः स्नेहो विप्रकृतो यथा ॥ (५६।२)

रथादुत्पत्यात्मभूर् वै सीदन्तं तु रथोत्तमम् । (५७।१)

उज्जहार महाप्राणो रथं त्रैलोक्यरूपिणम् ॥ (५७।२)

तदा शराद्विनिष्पत्य पीतवासा जनार्दनः । (५८।१)

वृषरूपं महत्कृत्वा रथं जग्राह दुर्धरम् ॥ (५८।२)

स विषाणाभ्यां त्रैलोक्यं रथमेव महारथः । (५९।१)

प्रगृह्योद्वहते सज्जं कुलं कुलवहो यथा ॥ (५९।२)

तारकाख्योऽपि दैत्येन्द्रो गिरीन्द्र इव पक्षवान् । (६०।१)

अभ्यद्रवत्तदा देवं ब्रह्माणं हतवांश्च सः ॥ (६०।२)

स तारकाख्याभिहतः प्रतोदं न्यस्य कूबरे । (६१।१)

विजज्वाल मुहुर्ब्रह्मा श्वासं वक्त्रात् समुद्गिरन् ॥ (६१।२)

तत्र दैत्यैर्महानादो दानवैरपि भैरवः । (६२।१)

तारकाख्यस्य पूजार्थं कृतो जलधरोपमः ॥ (६२।२)

रथचरणकरोऽथ महामृधे वृषभवपुर्वृषभेन्द्रपूजितः । (६३।१)

दितितनयबलं विमर्द्य सर्वं त्रिपुरपुरं प्रविवेश केशवः ॥ (६३।२)

सजलजलदराजितां समस्तां कुमुदवरोत्पलफुल्लपङ्कजाढ्याम् । (६४।१)

सुरगुरुरपिबत्पयोऽमृतं तद्रविरिव संचितशार्वरं तमोऽन्धम् ॥ (६४।२)

वापीं पीत्वासुरेन्द्राणां पीतवासा जनार्दनः । (६५।१)

नर्दमानो महाबाहुः प्रविवेश शरं ततः ॥ (६५।२)

ततोऽसुरा भीमगणेश्वरैर्हताः प्रहारसंवर्धितशोणितापगाः । (६६।१)

पराङ्मुखा भीममुखैः कृता रणे यथा नयाभ्युद्यततत्परैर्नरैः ॥ (६६।२)

स तारकाख्यस् तडिन्मालिरेव च मयेन सार्धं प्रमथैरभिद्रुताः । (६७।१)

पुरं परावृत्य नु ते शरार्दिता यथा शरीरं पवनोदये गताः ॥ (६७।२)

गणेश्वराभ्युद्यतदर्पकाशिनो महेन्द्रनन्दीश्वरषण्मुखा युधि । (६८।१)

विनेदुरुच्चैर्जहसुश्च दुर्मदा जयेम चन्द्रादिदिगीश्वरैः सह ॥ (६८।२)