ऋषय ऊचुः । (१।१)

कथं गच्छत्यमावास्यां मासि मासि दिवं नृपः । (१।२)

ऐलः पुरूरवाः सूत तर्पयेत कथं पितॄन् । (१।३)

एतदिच्छामहे श्रोतुं प्रभावं तस्य धीमतः ॥ (१।४)

सूत उवाच । (२।१)

एतदेव तु पप्रच्छ मनुः स मधुसूदनम् । (२।२)

सूर्यपुत्राय चोवाच यथा तन्मे निबोधत ॥ (२।३)

मत्स्य उवाच । (३।१)

तस्य चाहं प्रवक्ष्यामि प्रभावं विस्तरेण तु । (३।२)

ऐलस्य दिवि संयोगं सोमेन सह धीमता ॥ (३।३)

सोमाच्चैवामृतप्राप्तिः पितॄणां तर्पणं तथा । (४।१)

सौम्या बर्हिषदः काव्या अग्निष्वात्तास्तथैव च ॥ (४।२)

यदा चन्द्रश्च सूर्यश्च नक्षत्राणां समागतौ । (५।१)

अमावास्यां निवसत एकस्मिन्नथ मण्डले ॥ (५।२)

तदा स गच्छति द्रष्टुं दिवाकरनिशाकरौ । (६।१)

अमावास्याममावास्यां मातामहपितामहौ ॥ (६।२)

अभिवाद्य तु तौ तत्र कालापेक्षः स तिष्ठति । (७।१)

प्रचस्कन्द ततः सोममर्चयित्वा परिश्रमात् ॥ (७।२)

ऐलः पुरूरवा विद्वान्मासि श्राद्धचिकीर्षया । (८।१)

ततः स दिवि सोमं वै ह्युपतस्थे पितॄनपि ॥ (८।२)

द्विलवं कुहूमात्रं च तावुभौ तु निधाय सः । (९।१)

सिनीवालीप्रमाणाल्पकुहूमात्रव्रतोदये ॥ (९।२)

कुहूमात्रं पित्रुद्देशं ज्ञात्वा कुहूमुपासाते । (१०।१)

तमुपास्य ततः सोमं कलापेक्षी प्रतीक्षते ॥ (१०।२)

स्वधामृतं तु सोमाद्वै वसंस्तेषां च तृप्तये । (११।१)

दशभिः पञ्चभिश्चैव स्वधामृतपरिस्रवैः । (११।२)

कृष्णपक्षभुजां प्रीतिर् द्रुह्यते परमांशुभिः ॥ (११।३)

सद्योऽभिक्षरता तेन सौम्येन मधुना च सः । (१२।१)

निवापेष्वथ दत्तेषु पित्र्येण विधिना तु वै ॥ (१२।२)

स्वधामृतेन सौम्येन तर्पयामास वै पितॄन् । (१३।१)

सौम्या बर्हिषदः काव्या अग्निष्वात्तास्तथैव च ॥ (१३।२)

ऋतुरग्निः स्मृतो विप्रैरृतुं संवत्सरं विदुः । (१४।१)

जज्ञिरे ऋतवस्तस्मादृतुभ्यो ह्यार्तवा अभवन् ॥ (१४।२)

पितर ऋतवोऽर्धमासा विज्ञेया ऋतुसूनवः । (१५।१)

पितामहास्तु ऋतवो ह्यमावास्याब्दसूनवः । (१५।२)

प्रपितामहाः स्मृता देवाः पञ्चाब्दा ब्रह्मणः सुताः ॥ (१५।३)

सौम्या बर्हिषदः काव्या अग्निष्वात्ता इति त्रिधा । (१६।१)

गृहस्था ये तु यज्वानो हविर्यज्ञार्तवाश्च ये । (१६।२)

स्मृता बर्हिषदस्ते वै पुराणे निश्चयं गताः ॥ (१६।३)

गृहमेधिनश्च यज्वानो ह्यग्निष्वात्तार्तवाः स्मृताः । (१७।१)

अष्टकापतयः काव्याः पञ्चाब्दांस्तु निबोधत ॥ (१७।२)

तेषु संवत्सरो ह्यग्निः सूर्यस्तु परिवत्सरः । (१८।१)

सोमस् त्विड्वत्सरश् चैव वायुश्चैवानुवत्सरः ॥ (१८।२)

रुद्रस्तु वत्सरस्तेषां पञ्चाब्दा ये युगात्मकाः । (१९।१)

कालेनाधिष्ठितस्तेषु चन्द्रमाः स्रवते सुधाम् ॥ (१९।२)

एते स्मृता देवकृत्याः सोमपाश्चोष्मपाश्च ये । (२०।१)

तांस्तेन तर्पयामास यावदासीत्पुरूरवाः ॥ (२०।२)

यस्मात्प्रसूयते सोमो मासि मासि विशेषतः । (२१।१)

ततः स्वधाभृतं तद्वै पितॄणां सोमपायिनाम् । (२१।२)

एतत्तदमृतं सोममवाप मधु चैव हि ॥ (२१।३)

ततः पीतसुधं सोमं सूर्योऽसावेकरश्मिना । (२२।१)

आप्यायते सुषुम्नेन सोमं तु सोमपायिनम् ॥ (२२।२)

निःशेषा वै कलाः पूर्वा युगपद् व्यापयन् पुरा । (२३।१)

सुषुम्नाप्यायमानस्य भागं भागमहःक्रमात् ॥ (२३।२)

कलाः क्षीयन्ति कृष्णास्ताः शुक्ला ह्याप्याययन्ति च । (२४।१)

एवं सा सूर्यवीर्येण चन्द्रस्याप्यायिता तनुः ॥ (२४।२)

पौर्णमास्यां स दृश्येत शुक्लः सम्पूर्णमण्डलः । (२५।१)

एवमाप्यायितः सोमः शुक्लपक्षेऽप्यहःक्रमात् । (२५।२)

देवैः पीतसुधं सोमं पुरा पश्चात्पिबेद्रविः ॥ (२५।३)

पीतं पञ्चदशाहं तु रश्मिनैकेन भास्करः । (२६।१)

आप्याययत्सुषुम्नेन भागं भागमहःक्रमात् ॥ (२६।२)

सुषुम्नाप्यायमानस्य शुक्ला वर्धन्ति वै कलाः । (२७।१)

तस्माद्ध्रसन्ति वै कृष्णाः शुक्ला ह्याप्याययन्ति च ॥ (२७।२)

एवमाप्यायते सोमः क्षयिते च पुनः पुनः । (२८।१)

समृद्धिरेवं सोमस्य पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः ॥ (२८।२)

इत्येष पितृमान्सोमः स्मृतस्तद्वसुधात्मकः । (२९।१)

कान्तः पञ्चदशैः सार्धं सुधाभृतपरिस्रवैः ॥ (२९।२)

अतः परं प्रवक्ष्यामि पर्वणां संधयश्च याः । (३०।१)

यथा ग्रथ्नन्ति पर्वाणि आवृत्तादिक्षुवेणुवत् ॥ (३०।२)

तथाब्दमासाः पक्षाश्च शुक्लाः कृष्णास्तु वै स्मृताः । (३१।१)

पौर्णमास्यास्तु यो भेदो ग्रन्थयः संधयस्तथा ॥ (३१।२)

अर्धमासस्य पर्वाणि द्वितीयाप्रभृतीनि च । (३२।१)

अग्न्याधानक्रिया यस्मान्नीयन्ते पर्वसंधिषु ॥ (३२।२)

तस्मात्तु पर्वणो ह्यादौ प्रतिपद्यादिसंधिषु । (३३।१)

सायाह्ने अनुमत्याश्च द्वौ लवौ काल उच्यते । (३३।२)

लवौ द्वावेव राकायाः कालो ज्ञेयोऽपराह्णिकः ॥ (३३।३)

प्रकृतिः कृष्णपक्षस्य कालेऽतीते ऽपराह्णिके । (३४।१)

सायाह्ने प्रतिपद्येष स कालः पौर्णमासिकः ॥ (३४।२)

व्यतीपाते स्थिते सूर्ये लेखादूर्ध्वं युगान्तरम् । (३५।१)

युगान्तरोदिते चैव चन्द्रे लेखोपरि स्थिते ॥ (३५।२)

पूर्णमासव्यतीपातौ यदा पश्येत्परस्परम् । (३६।१)

तौ तु वै प्रतिपद्यावत्तस्मिन्काले व्यवस्थितौ ॥ (३६।२)

तत्कालं सूर्यमुद्दिश्य दृष्ट्वा संख्यातुमर्हसि । (३७।१)

स चैव सत्क्रियाकालः षष्ठः कालो ऽभिधीयते ॥ (३७।२)

पूर्णेन्दुः पूर्णपक्षे तु रात्रिसंधिषु पूर्णिमा । (३८।१)

तस्मादाप्यायते नक्तं पौर्णमास्यां निशाकरः ॥ (३८।२)

यदान्योन्यवतीं पाते पूर्णिमां प्रेक्षते दिवा । (३९।१)

चन्द्रादित्योऽपराह्णे तु पूर्णत्वात् पूर्णिमा स्मृता ॥ (३९।२)

यस्मात्तामनुमन्यन्ते पितरो दैवतैः सह । (४०।१)

तस्माद् अनुमतिर्नाम पूर्णत्वात् पूर्णिमा स्मृता ॥ (४०।२)

अत्यर्थं राजते यस्मात्पौर्णमास्यां निशाकरः । (४१।१)

रञ्जनाच्चैव चन्द्रस्य राकेति कवयो विदुः ॥ (४१।२)

अमा वसेतामृक्षे तु यदा चन्द्रदिवाकरौ । (४२।१)

एका पञ्चदशी रात्रिरमावास्या ततः स्मृता ॥ (४२।२)

उद्दिश्य ताममावास्यां यदा दर्शं समागतौ । (४३।१)

अन्योन्यं चन्द्रसूर्यौ तु दर्शनाद्दर्श उच्यते ॥ (४३।२)

द्वौ द्वौ लवावमावास्यां स कालः पर्वसंधिषु । (४४।१)

द्व्यक्षरः कुहूमात्रश्च पर्वकालस्तु स स्मृतः ॥ (४४।२)

दृष्टचन्द्रा त्वमावास्या मध्याह्नप्रभृतीह वै । (४५।१)

दिवा तदूर्ध्वं रात्र्यां तु सूर्ये प्राप्ते तु चन्द्रमाः । (४५।२)

सूर्येण सहसोद्गच्छेत्ततः प्रातस्तनात्तु वै ॥ (४५।३)

समागम्य लवौ द्वौ तु मध्याह्नान्निपतन्रविः । (४६।१)

प्रतिपच्छुक्लपक्षस्य चन्द्रमाः सूर्यमण्डलात् ॥ (४६।२)

निर्मुच्यमानयोर्मध्ये तयोर्मण्डलयोस्तु वै । (४७।१)

स तदान्वाहुतेः कालो दर्शस्य च वषट्क्रियाः । (४७।२)

एतदृतुमुखं ज्ञेयममावास्यां तु पार्वणम् ॥ (४७।३)

दिवा पर्व त्वमावास्यां क्षीणेन्दौ धवले तु वै । (४८।१)

तस्माद्दिवा त्वमावास्यां गृह्यते यो दिवाकरः ॥ (४८।२)

कुहेति कोकिलेनोक्तं यस्मात्कालात्समाप्यते । (४९।१)

तत्कालसंज्ञिता ह्येषा अमावास्या कुहूः स्मृता ॥ (४९।२)

सिनीवालीप्रमाणं तु क्षीणशेषो निशाकरः । (५०।१)

अमावास्या विशत्यर्कं सिनीवाली तदा स्मृता ॥ (५०।२)

अनुमतिश्च राका च सिनीवाली कुहूस्तथा । (५१।१)

एतासां द्विलवः कालः कुहूमात्रा कुहूः स्मृता ॥ (५१।२)

इत्येष पर्वसंधीनां कालो वै द्विलवः स्मृतः । (५२।१)

पर्वणां तुल्यकालस्तु तुल्याहुतिवषट्क्रियाः ॥ (५२।२)

चन्द्रभूर्यव्यतीपाते समे वै पूर्णिमे उभे । (५३।१)

प्रतिपत्प्रतिपन्नस्तु पर्वकालो द्विमात्रकः ॥ (५३।२)

कालः कुहूसिनीवाल्योः समुद्धो द्विलवः स्मृतः । (५४।१)

अर्कनिर्मण्डले सोमे पर्वकालः कलाः स्मृताः ॥ (५४।२)

यस्माद् आपूर्यते सोमः पञ्चदश्यां तु पूर्णिमा । (५५।१)

दशभिः पञ्चभिश्चैव कलाभिर्दिवसक्रमात् ॥ (५५।२)

तस्मात्पञ्चदशे सोमे कला वै नास्ति षोडशी । (५६।१)

तस्मात्सोमस्य विप्रोक्तः पञ्चदश्यां मया क्षयः ॥ (५६।२)

इत्येते पितरो देवाः सोमपाः सोमवर्धनाः । (५७।१)

आर्तवा ऋतवोऽथाब्दा देवास्तान्भावयन्ति हि ॥ (५७।२)

अतः परं प्रवक्ष्यामि पितॄञ्छ्राद्धभुजस्तु ये । (५८।१)

तेषां गतिं च सत्तत्वं प्राप्तिं श्राद्धस्य चैव हि ॥ (५८।२)

न मृतानां गतिः शक्या ज्ञातुं वा पुनरागतिः । (५९।१)

तपसा हि प्रसिद्धेन किं पुनर्मांसचक्षुषा ॥ (५९।२)

अत्र देवान्पितॄंश्चैते पितरो लौकिकाः स्मृताः । (६०।१)

तेषां ते धर्मसामर्थ्यात्स्मृताः सायुज्यगा द्विजैः ॥ (६०।२)

यदि वाश्रमधर्मेण प्रज्ञानेषु व्यवस्थितान् । (६१।१)

अन्ये चात्र प्रसीदन्ति श्रद्धायुक्तेषु कर्मसु ॥ (६१।२)

ब्रह्मचर्येण तपसा यज्ञेन प्रजया भुवि । (६२।१)

श्राद्धेन विद्यया चैव चान्नदानेन सप्तधा ॥ (६२।२)

कर्मस्वेतेषु ये सक्ता वर्तन्त्य् आ देहपातनात् । (६३।१)

देवैस्ते पितृभिः सार्धमूष्मपैः सोमपैस्तथा । (६३।२)

स्वर्गता दिवि मोदन्ते पितृमन्त उपासते ॥ (६३।३)

प्रजावतां प्रसिद्धैषा उक्ता श्राद्धकृतां च वै । (६४।१)

तेषां निवापे दत्तं हि तत्कुलीनैस्तु बान्धवैः ॥ (६४।२)

मासश्राद्धं हि भुञ्जानास्तेऽत्येते सोमलौकिकाः । (६५।१)

एते मनुष्याः पितरो मासश्राद्धभुजस्तु वै ॥ (६५।२)

तेभ्योऽपरे तु ये त्वन्ये संकीर्णाः कर्मयोनिषु । (६६।१)

भ्रष्टाश्चाश्रमधर्मेषु स्वधास्वाहाविवर्जिताः ॥ (६६।२)

भिन्ने देहे दुरापन्नाः प्रेतभूता यमक्षये । (६७।१)

स्वकर्माण्यनुशोचन्तो यातनास्थानमागताः ॥ (६७।२)

दीर्घाश्चैवातिशुष्काश्च श्मश्रुलाश्च विवाससः । (६८।१)

क्षुत्पिपासाभिभूतास्ते विद्रवन्ति त्वितस्ततः ॥ (६८।२)

सरित्सरस्तडागानि पुष्करिण्यश्च सर्वशः । (६९।१)

परान्नान्यभिकाङ्क्षन्तः काल्यमाना इतस्ततः ॥ (६९।२)

स्थानेषु पात्यमाना ये यातनास्थेषु तेषु वै । (७०।१)

शाल्मल्यां वैतरण्यां च कुम्भीपाकेद्धवालुके ॥ (७०।२)

असिपत्त्रवने चैव पात्यमानाः स्वकर्मभिः । (७१।१)

तत्रस्थानां तु तेषां वै दुःखितानाम् अशायिनाम् ॥ (७१।२)

तेषां लोकान्तरस्थानां बान्धवैर्नामगोत्रतः । (७२।१)

भूमावसव्यं दर्भेषु दत्ताः पिण्डास्त्रयस्तु वै । (७२।२)

प्राप्तांस्तु तर्पयन्त्येव प्रेतस्थानेष्वधिष्ठितान् ॥ (७२।३)

अप्राप्ता यातनास्थानं प्रभ्रष्टा ये च पञ्चधा । (७३।१)

पश्चाद्ये स्थावरान्ते वै भूतानीके स्वकर्मभिः ॥ (७३।२)

नानारूपासु जातीनां तिर्यग्योनिषु मूर्तिषु । (७४।१)

यदाहारा भवन्त्येते तासु तास्विह योनिषु ॥ (७४।२)

तस्मिṁस् तस्मिंस् तदाहारे श्राद्धं दत्तं तु प्रीणयेत् । (७५।१)

काले न्यायागतं पात्रे विधिना प्रतिपादितम् । (७५।२)

प्राप्नुवन्त्यन्नमादत्तं यत्र यत्रावतिष्ठते ॥ (७५।३)

यथा गोषु प्रनष्टासु वत्सो विन्दति मातरम् । (७६।१)

तथा श्राद्धेषु दृष्टान्तो मन्त्रः प्रापयते तु तम् ॥ (७६।२)

एवं ह्यविकलं श्राद्धं श्रद्धादत्तं मनुर्ब्रवीत् । (७७।१)

सनत्कुमारः प्रोवाच पश्यन्दिव्येन चक्षुषा ॥ (७७।२)

गतागतज्ञः प्रेतानां प्राप्तिं श्राद्धस्य चैव हि । (७८।१)

कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी ॥ (७८।२)

इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरश्च वै । (७९।१)

अन्योन्यपितरो ह्येते देवाश्च पितरो दिवि ॥ (७९।२)

एते तु पितरो देवा मनुष्याः पितरश्च ये । (८०।१)

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ॥ (८०।२)

इत्येष विषयः प्रोक्तः पितॄणां सोमपायिनाम् । (८१।१)

एतत्पितृमहत्त्वं हि पुराणे निश्चयं गतम् ॥ (८१।२)

इत्येष सोमसूर्याभ्यामैलस्य च समागमः । (८२।१)

अवाप्तिं श्रद्धया चैव पितॄणां चैव तर्पणम् ॥ (८२।२)

पर्वणां चैव यः कालो यातनास्थानमेव च । (८३।१)

समासात्कीर्तितस्तुभ्यं सर्ग एष सनातनः ॥ (८३।२)

वैरूप्यं येन तत्सर्वं कथितं त्वेकदेशिकम् । (८४।१)

अशक्यं परिसंख्यातुं श्रद्धेयं भूतिमिच्छता ॥ (८४।२)

स्वायम्भुवस्य देवस्य एष सर्गो मयेरितः । (८५।१)

विस्तरेणानुपूर्व्याच्च भूयः किं कथयामि वः ॥ (८५।२)