MPur, 38
Select a line for its word-by-word analysis.
अहं ययातिर्नहुषस्य पुत्रः पूरोः पिता सर्वभूतावमानात् । (१।२)
ahaṃ yayātirnahuṣasya putraḥ pūroḥ pitā sarvabhūtāvamānāt |
प्रभ्रंशितोऽहं सुरसिद्धलोकात्परिच्युतः प्रपताम्यल्पपुण्यः ॥ (१।३)
prabhraṃśito'haṃ surasiddhalokātparicyutaḥ prapatāmyalpapuṇyaḥ ||
अहं हि पूर्वो वयसा भवद्भयस्तेनाभिवादं भवतां न युञ्जे । (२।१)
ahaṃ hi pūrvo vayasā bhavadbhayastenābhivādaṃ bhavatāṃ na yuñje |
यो विद्यया तपसा जन्मना वा वृद्धः स वै सम्भवति द्विजानाम् ॥ (२।२)
yo vidyayā tapasā janmanā vā vṛddhaḥ sa vai sambhavati dvijānām ||
अवादीस्त्वं वयसास्मि प्रवृद्ध इति वै राजन्न् अधिकः कथंचित् । (३।२)
avādīstvaṃ vayasāsmi pravṛddha iti vai rājann adhikaḥ kathaṃcit |
यो वै विद्वांस्तपसा सम्प्रवृद्धः स एव पूज्यो भवति द्विजानाम् ॥ (३।३)
yo vai vidvāṃstapasā sampravṛddhaḥ sa eva pūjyo bhavati dvijānām ||
प्रतिकूलं कर्मणां पापमाहुस्तद्वर्तिनां प्रवणं पापलोकम् । (४।२)
pratikūlaṃ karmaṇāṃ pāpamāhustadvartināṃ pravaṇaṃ pāpalokam |
सन्तोऽसतो नान्ववर्तन्त ते वै यदात्मनैषां प्रतिकूलवादी ॥ (४।३)
santo'sato nānvavartanta te vai yadātmanaiṣāṃ pratikūlavādī ||
अभूद्धनं मे विपुलं महद्वै विचेष्टमानोऽधिगन्ता तदस्मि । (५।१)
abhūddhanaṃ me vipulaṃ mahadvai viceṣṭamāno'dhigantā tadasmi |
एवं प्रधार्यात्महिते निविष्टो यो वर्तते स विजानाति धीरः ॥ (५।२)
evaṃ pradhāryātmahite niviṣṭo yo vartate sa vijānāti dhīraḥ ||
नानाभावा बहवो जीवलोके दैवाधीना नष्टचेष्टाधिकाराः । (६।१)
nānābhāvā bahavo jīvaloke daivādhīnā naṣṭaceṣṭādhikārāḥ |
तत्तत्प्राप्य न विहन्येत धीरो दिष्टं बलीय इति मत्वात्मबुद्ध्या ॥ (६।२)
tattatprāpya na vihanyeta dhīro diṣṭaṃ balīya iti matvātmabuddhyā ||
सुखं हि जन्तुर्यदि वापि दुःखं दैवाधीनं विन्दति नात्मशक्त्या । (७।१)
sukhaṃ hi janturyadi vāpi duḥkhaṃ daivādhīnaṃ vindati nātmaśaktyā |
तस्माद्दिष्टं बलवन्मन्यमानो न संज्वरेन्नापि हृष्येत्कदाचित् ॥ (७।२)
tasmāddiṣṭaṃ balavanmanyamāno na saṃjvarennāpi hṛṣyetkadācit ||
दुःखे न तप्येत सुखे न हृष्येत्समेन वर्तेत सदैव धीरः । (८।१)
duḥkhe na tapyeta sukhe na hṛṣyetsamena varteta sadaiva dhīraḥ |
दिष्टं बलीय इति मन्यमानो न संज्वरेन्नापि हृष्येत् कदाचित् ॥ (८।२)
diṣṭaṃ balīya iti manyamāno na saṃjvarennāpi hṛṣyet kadācit ||
भये न मुह्याम्यष्टकाहं कदाचित्संतापो मे मनसो नास्ति कश्चित् । (९।१)
bhaye na muhyāmyaṣṭakāhaṃ kadācitsaṃtāpo me manaso nāsti kaścit |
धाता यथा मां विदधाति लोके ध्रुवं तथाहं भवितेति मत्वा ॥ (९।२)
dhātā yathā māṃ vidadhāti loke dhruvaṃ tathāhaṃ bhaviteti matvā ||
संस्वेदजा ह्य् अण्डजा ह्य् उद्भिदश्च सरीसृपाः कृमयो ऽप्य् अप्सु मत्स्याः । (१०।१)
saṃsvedajā hy aṇḍajā hy udbhidaśca sarīsṛpāḥ kṛmayo 'py apsu matsyāḥ |
तथाश्मानस्तृणकाष्ठं च सर्वं दिष्टक्षये स्वां प्रकृतिं भजन्ते ॥ (१०।२)
tathāśmānastṛṇakāṣṭhaṃ ca sarvaṃ diṣṭakṣaye svāṃ prakṛtiṃ bhajante ||
अनित्यतां सुखदुःखस्य बुद्ध्वा कस्मात् संतापमष्टकाहं भजेयम् । (११।१)
anityatāṃ sukhaduḥkhasya buddhvā kasmāt saṃtāpamaṣṭakāhaṃ bhajeyam |
किं कुर्यां वै किंच कृत्वा न तप्ये तस्मात्संतापं वर्जयाम्यप्रमत्तः ॥ (११।२)
kiṃ kuryāṃ vai kiṃca kṛtvā na tapye tasmātsaṃtāpaṃ varjayāmyapramattaḥ ||
एवं ब्रुवाणं नृपतिं ययातिमथाष्टकः पुनरेवान्वपृच्छत् । (१२।२)
evaṃ bruvāṇaṃ nṛpatiṃ yayātimathāṣṭakaḥ punarevānvapṛcchat |
मातामहं सर्वगुणोपपन्नं यत्र स्थितं स्वर्गलोके यथावत् ॥ (१२।३)
mātāmahaṃ sarvaguṇopapannaṃ yatra sthitaṃ svargaloke yathāvat ||
ये ये लोकाः पार्थिवेन्द्र प्रधानास्त्वया भुक्ता यं च काले यथा च । (१३।२)
ye ye lokāḥ pārthivendra pradhānāstvayā bhuktā yaṃ ca kāle yathā ca |
तन्मे राजन्ब्रूहि सर्वं यथावत्क्षेत्रज्ञवद्भाषसे त्वं हि धर्मम् ॥ (१३।३)
tanme rājanbrūhi sarvaṃ yathāvatkṣetrajñavadbhāṣase tvaṃ hi dharmam ||
राजाहमासं त्व् इह सार्वभौमस्ततो लोकान्महतश् चाजर्यं वै । (१४।२)
rājāhamāsaṃ tv iha sārvabhaumastato lokānmahataś cājaryaṃ vai |
तत्रावसं वर्षसहस्रमात्रं ततो लोकान्परमानभ्युपेतः ॥ (१४।३)
tatrāvasaṃ varṣasahasramātraṃ tato lokānparamānabhyupetaḥ ||
ततः पुरीं पुरुहूतस्य रम्यां सहस्रद्वारां शतयोजनान्ताम् । (१५।१)
tataḥ purīṃ puruhūtasya ramyāṃ sahasradvārāṃ śatayojanāntām |
अध्यावसं वर्षसहस्रमात्रं ततो लोकान्परमानभ्युपेतः ॥ (१५।२)
adhyāvasaṃ varṣasahasramātraṃ tato lokānparamānabhyupetaḥ ||
ततो दिव्यमजरं प्राप्य लोकं प्रजापतेर् लोकपतेर्दुरापम् । (१६।१)
tato divyamajaraṃ prāpya lokaṃ prajāpater lokapaterdurāpam |
तत्रावसं वर्षसहस्रमात्रं ततो लोकान्परमानभ्युपेतः ॥ (१६।२)
tatrāvasaṃ varṣasahasramātraṃ tato lokānparamānabhyupetaḥ ||
देवस्य देवस्य निवेशने च विजित्य लोकान्न्यवसं यथेष्टम् । (१७।१)
devasya devasya niveśane ca vijitya lokānnyavasaṃ yatheṣṭam |
सम्पूज्यमानस्त्रिदशैः समस्तैस्तुल्यप्रभावद्युतिरीश्वराणाम् ॥ (१७।२)
sampūjyamānastridaśaiḥ samastaistulyaprabhāvadyutirīśvarāṇām ||
तथावसं नन्दने कामरूपी संवत्सराणामयुतं शतानाम् । (१८।१)
tathāvasaṃ nandane kāmarūpī saṃvatsarāṇāmayutaṃ śatānām |
सहाप्सरोभिर्विचरन्पुण्यगन्धान् पश्यन्नगान् पुष्पितांश्चारुरूपान् ॥ (१८।२)
sahāpsarobhirvicaranpuṇyagandhān paśyannagān puṣpitāṃścārurūpān ||
तत्र स्थितं मां देवसुखेषु सक्तं कालेऽतीते महति ततोऽतिमात्रम् । (१९।१)
tatra sthitaṃ māṃ devasukheṣu saktaṃ kāle'tīte mahati tato'timātram |
दूतो देवानामब्रवीदुग्ररूपो ध्वंसेत्युच्चैस्त्रिः प्लुतेन स्वरेण ॥ (१९।२)
dūto devānāmabravīdugrarūpo dhvaṃsetyuccaistriḥ plutena svareṇa ||
एतावन्मे विदितं राजसिंह ततो भ्रष्टोऽहं नन्दनात्क्षीणपुण्यः । (२०।१)
etāvanme viditaṃ rājasiṃha tato bhraṣṭo'haṃ nandanātkṣīṇapuṇyaḥ |
वाचो ऽश्रौषं चान्तरिक्षे सुराणामनुक्रोशाच्छोचतां मां नरेन्द्र ॥ (२०।२)
vāco 'śrauṣaṃ cāntarikṣe surāṇāmanukrośācchocatāṃ māṃ narendra ||
अकस्माद्वै क्षीणपुण्यो ययातिः पतत्यसौ पुण्यकृत् पुण्यकीर्तिः । (२१।१)
akasmādvai kṣīṇapuṇyo yayātiḥ patatyasau puṇyakṛt puṇyakīrtiḥ |
तानब्रुवं पतमानस्तदाहं सतां मध्ये निपतेयं कथं नु ॥ (२१।२)
tānabruvaṃ patamānastadāhaṃ satāṃ madhye nipateyaṃ kathaṃ nu ||
तैराख्यातां भवतां यज्ञभूमिं समीक्ष्य चैनामहमागतोऽस्मि । (२२।१)
tairākhyātāṃ bhavatāṃ yajñabhūmiṃ samīkṣya caināmahamāgato'smi |
हविर्गन्धैर् दर्शितां यज्ञभूमिं धूमापाङ्गं परिगृह्य प्रतीताम् ॥ (२२।२)
havirgandhair darśitāṃ yajñabhūmiṃ dhūmāpāṅgaṃ parigṛhya pratītām ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.