मत्स्यपुराणMatsyapurāṇa

MPur, 38

37 of 175 · 50 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

ययातिरुवाच । (१।१)

yayātiruvāca |

1.2१.२

अहं ययातिर्नहुषस्य पुत्रः पूरोः पिता सर्वभूतावमानात् । (१।२)

ahaṃ yayātirnahuṣasya putraḥ pūroḥ pitā sarvabhūtāvamānāt |

1.3१.३

प्रभ्रंशितोऽहं सुरसिद्धलोकात्परिच्युतः प्रपताम्यल्पपुण्यः ॥ (१।३)

prabhraṃśito'haṃ surasiddhalokātparicyutaḥ prapatāmyalpapuṇyaḥ ||

2.1२.१

अहं हि पूर्वो वयसा भवद्भयस्तेनाभिवादं भवतां न युञ्जे । (२।१)

ahaṃ hi pūrvo vayasā bhavadbhayastenābhivādaṃ bhavatāṃ na yuñje |

2.2२.२

यो विद्यया तपसा जन्मना वा वृद्धः स वै सम्भवति द्विजानाम् ॥ (२।२)

yo vidyayā tapasā janmanā vā vṛddhaḥ sa vai sambhavati dvijānām ||

3.1३.१

अष्टक उवाच । (३।१)

aṣṭaka uvāca

3.2३.२

अवादीस्त्वं वयसास्मि प्रवृद्ध इति वै राजन्न् अधिकः कथंचित् । (३।२)

avādīstvaṃ vayasāsmi pravṛddha iti vai rājann adhikaḥ kathaṃcit |

3.3३.३

यो वै विद्वांस्तपसा सम्प्रवृद्धः स एव पूज्यो भवति द्विजानाम् ॥ (३।३)

yo vai vidvāṃstapasā sampravṛddhaḥ sa eva pūjyo bhavati dvijānām ||

4.1४.१

ययातिरुवाच । (४।१)

yayātiruvāca |

4.2४.२

प्रतिकूलं कर्मणां पापमाहुस्तद्वर्तिनां प्रवणं पापलोकम् । (४।२)

pratikūlaṃ karmaṇāṃ pāpamāhustadvartināṃ pravaṇaṃ pāpalokam |

4.3४.३

सन्तोऽसतो नान्ववर्तन्त ते वै यदात्मनैषां प्रतिकूलवादी ॥ (४।३)

santo'sato nānvavartanta te vai yadātmanaiṣāṃ pratikūlavādī ||

5.1५.१

अभूद्धनं मे विपुलं महद्वै विचेष्टमानोऽधिगन्ता तदस्मि । (५।१)

abhūddhanaṃ me vipulaṃ mahadvai viceṣṭamāno'dhigantā tadasmi |

5.2५.२

एवं प्रधार्यात्महिते निविष्टो यो वर्तते स विजानाति धीरः ॥ (५।२)

evaṃ pradhāryātmahite niviṣṭo yo vartate sa vijānāti dhīraḥ ||

6.1६.१

नानाभावा बहवो जीवलोके दैवाधीना नष्टचेष्टाधिकाराः । (६।१)

nānābhāvā bahavo jīvaloke daivādhīnā naṣṭaceṣṭādhikārāḥ |

6.2६.२

तत्तत्प्राप्य न विहन्येत धीरो दिष्टं बलीय इति मत्वात्मबुद्ध्या ॥ (६।२)

tattatprāpya na vihanyeta dhīro diṣṭaṃ balīya iti matvātmabuddhyā ||

7.1७.१

सुखं हि जन्तुर्यदि वापि दुःखं दैवाधीनं विन्दति नात्मशक्त्या । (७।१)

sukhaṃ hi janturyadi vāpi duḥkhaṃ daivādhīnaṃ vindati nātmaśaktyā |

7.2७.२

तस्माद्दिष्टं बलवन्मन्यमानो न संज्वरेन्नापि हृष्येत्कदाचित् ॥ (७।२)

tasmāddiṣṭaṃ balavanmanyamāno na saṃjvarennāpi hṛṣyetkadācit ||

8.1८.१

दुःखे न तप्येत सुखे न हृष्येत्समेन वर्तेत सदैव धीरः । (८।१)

duḥkhe na tapyeta sukhe na hṛṣyetsamena varteta sadaiva dhīraḥ |

8.2८.२

दिष्टं बलीय इति मन्यमानो न संज्वरेन्नापि हृष्येत् कदाचित् ॥ (८।२)

diṣṭaṃ balīya iti manyamāno na saṃjvarennāpi hṛṣyet kadācit ||

9.1९.१

भये न मुह्याम्यष्टकाहं कदाचित्संतापो मे मनसो नास्ति कश्चित् । (९।१)

bhaye na muhyāmyaṣṭakāhaṃ kadācitsaṃtāpo me manaso nāsti kaścit |

9.2९.२

धाता यथा मां विदधाति लोके ध्रुवं तथाहं भवितेति मत्वा ॥ (९।२)

dhātā yathā māṃ vidadhāti loke dhruvaṃ tathāhaṃ bhaviteti matvā ||

10.1१०.१

संस्वेदजा ह्य् अण्डजा ह्य् उद्भिदश्च सरीसृपाः कृमयो ऽप्य् अप्सु मत्स्याः । (१०।१)

saṃsvedajā hy aṇḍajā hy udbhidaśca sarīsṛpāḥ kṛmayo 'py apsu matsyāḥ |

10.2१०.२

तथाश्मानस्तृणकाष्ठं च सर्वं दिष्टक्षये स्वां प्रकृतिं भजन्ते ॥ (१०।२)

tathāśmānastṛṇakāṣṭhaṃ ca sarvaṃ diṣṭakṣaye svāṃ prakṛtiṃ bhajante ||

11.1११.१

अनित्यतां सुखदुःखस्य बुद्ध्वा कस्मात् संतापमष्टकाहं भजेयम् । (११।१)

anityatāṃ sukhaduḥkhasya buddhvā kasmāt saṃtāpamaṣṭakāhaṃ bhajeyam |

11.2११.२

किं कुर्यां वै किंच कृत्वा न तप्ये तस्मात्संतापं वर्जयाम्यप्रमत्तः ॥ (११।२)

kiṃ kuryāṃ vai kiṃca kṛtvā na tapye tasmātsaṃtāpaṃ varjayāmyapramattaḥ ||

12.1१२.१

शौनक उवाच । (१२।१)

śaunaka uvāca

12.2१२.२

एवं ब्रुवाणं नृपतिं ययातिमथाष्टकः पुनरेवान्वपृच्छत् । (१२।२)

evaṃ bruvāṇaṃ nṛpatiṃ yayātimathāṣṭakaḥ punarevānvapṛcchat |

12.3१२.३

मातामहं सर्वगुणोपपन्नं यत्र स्थितं स्वर्गलोके यथावत् ॥ (१२।३)

mātāmahaṃ sarvaguṇopapannaṃ yatra sthitaṃ svargaloke yathāvat ||

13.1१३.१

अष्टक उवाच । (१३।१)

aṣṭaka uvāca

13.2१३.२

ये ये लोकाः पार्थिवेन्द्र प्रधानास्त्वया भुक्ता यं च काले यथा च । (१३।२)

ye ye lokāḥ pārthivendra pradhānāstvayā bhuktā yaṃ ca kāle yathā ca |

13.3१३.३

तन्मे राजन्ब्रूहि सर्वं यथावत्क्षेत्रज्ञवद्भाषसे त्वं हि धर्मम् ॥ (१३।३)

tanme rājanbrūhi sarvaṃ yathāvatkṣetrajñavadbhāṣase tvaṃ hi dharmam ||

14.1१४.१

ययातिरुवाच । (१४।१)

yayātiruvāca |

14.2१४.२

राजाहमासं त्व् इह सार्वभौमस्ततो लोकान्महतश् चाजर्यं वै । (१४।२)

rājāhamāsaṃ tv iha sārvabhaumastato lokānmahataś cājaryaṃ vai |

14.3१४.३

तत्रावसं वर्षसहस्रमात्रं ततो लोकान्परमानभ्युपेतः ॥ (१४।३)

tatrāvasaṃ varṣasahasramātraṃ tato lokānparamānabhyupetaḥ ||

15.1१५.१

ततः पुरीं पुरुहूतस्य रम्यां सहस्रद्वारां शतयोजनान्ताम् । (१५।१)

tataḥ purīṃ puruhūtasya ramyāṃ sahasradvārāṃ śatayojanāntām |

15.2१५.२

अध्यावसं वर्षसहस्रमात्रं ततो लोकान्परमानभ्युपेतः ॥ (१५।२)

adhyāvasaṃ varṣasahasramātraṃ tato lokānparamānabhyupetaḥ ||

16.1१६.१

ततो दिव्यमजरं प्राप्य लोकं प्रजापतेर् लोकपतेर्दुरापम् । (१६।१)

tato divyamajaraṃ prāpya lokaṃ prajāpater lokapaterdurāpam |

16.2१६.२

तत्रावसं वर्षसहस्रमात्रं ततो लोकान्परमानभ्युपेतः ॥ (१६।२)

tatrāvasaṃ varṣasahasramātraṃ tato lokānparamānabhyupetaḥ ||

17.1१७.१

देवस्य देवस्य निवेशने च विजित्य लोकान्न्यवसं यथेष्टम् । (१७।१)

devasya devasya niveśane ca vijitya lokānnyavasaṃ yatheṣṭam |

17.2१७.२

सम्पूज्यमानस्त्रिदशैः समस्तैस्तुल्यप्रभावद्युतिरीश्वराणाम् ॥ (१७।२)

sampūjyamānastridaśaiḥ samastaistulyaprabhāvadyutirīśvarāṇām ||

18.1१८.१

तथावसं नन्दने कामरूपी संवत्सराणामयुतं शतानाम् । (१८।१)

tathāvasaṃ nandane kāmarūpī saṃvatsarāṇāmayutaṃ śatānām |

18.2१८.२

सहाप्सरोभिर्विचरन्पुण्यगन्धान् पश्यन्नगान् पुष्पितांश्चारुरूपान् ॥ (१८।२)

sahāpsarobhirvicaranpuṇyagandhān paśyannagān puṣpitāṃścārurūpān ||

19.1१९.१

तत्र स्थितं मां देवसुखेषु सक्तं कालेऽतीते महति ततोऽतिमात्रम् । (१९।१)

tatra sthitaṃ māṃ devasukheṣu saktaṃ kāle'tīte mahati tato'timātram |

19.2१९.२

दूतो देवानामब्रवीदुग्ररूपो ध्वंसेत्युच्चैस्त्रिः प्लुतेन स्वरेण ॥ (१९।२)

dūto devānāmabravīdugrarūpo dhvaṃsetyuccaistriḥ plutena svareṇa ||

20.1२०.१

एतावन्मे विदितं राजसिंह ततो भ्रष्टोऽहं नन्दनात्क्षीणपुण्यः । (२०।१)

etāvanme viditaṃ rājasiṃha tato bhraṣṭo'haṃ nandanātkṣīṇapuṇyaḥ |

20.2२०.२

वाचो ऽश्रौषं चान्तरिक्षे सुराणामनुक्रोशाच्छोचतां मां नरेन्द्र ॥ (२०।२)

vāco 'śrauṣaṃ cāntarikṣe surāṇāmanukrośācchocatāṃ māṃ narendra ||

21.1२१.१

अकस्माद्वै क्षीणपुण्यो ययातिः पतत्यसौ पुण्यकृत् पुण्यकीर्तिः । (२१।१)

akasmādvai kṣīṇapuṇyo yayātiḥ patatyasau puṇyakṛt puṇyakīrtiḥ |

21.2२१.२

तानब्रुवं पतमानस्तदाहं सतां मध्ये निपतेयं कथं नु ॥ (२१।२)

tānabruvaṃ patamānastadāhaṃ satāṃ madhye nipateyaṃ kathaṃ nu ||

22.1२२.१

तैराख्यातां भवतां यज्ञभूमिं समीक्ष्य चैनामहमागतोऽस्मि । (२२।१)

tairākhyātāṃ bhavatāṃ yajñabhūmiṃ samīkṣya caināmahamāgato'smi |

22.2२२.२

हविर्गन्धैर् दर्शितां यज्ञभूमिं धूमापाङ्गं परिगृह्य प्रतीताम् ॥ (२२।२)

havirgandhair darśitāṃ yajñabhūmiṃ dhūmāpāṅgaṃ parigṛhya pratītām ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MPur, 38

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit