मत्स्यपुराणMatsyapurāṇa

MPur, 139

138 of 175 · 97 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

सूत उवाच । (१।१)

sūta uvāca

1.2१.२

तारकाख्ये हते युद्धे उत्सार्य प्रमथान्मयः । (१।२)

tārakākhye hate yuddhe utsārya pramathānmayaḥ |

1.3१.३

उवाच दानवान् भूयो भूयः स तु भयावृतान् ॥ (१।३)

uvāca dānavān bhūyo bhūyaḥ sa tu bhayāvṛtān ||

2.1२.१

भोऽसुरेन्द्राधुना सर्वे निबोधध्वं प्रभाषितम् । (२।१)

bho'surendrādhunā sarve nibodhadhvaṃ prabhāṣitam |

2.2२.२

यत्कर्तव्यं मया चैव युष्माभिश्च महाबलैः ॥ (२।२)

yatkartavyaṃ mayā caiva yuṣmābhiśca mahābalaiḥ ||

3.1३.१

पुष्यं समेष्यते काले चन्द्रश्चन्द्रनिभाननाः । (३।१)

puṣyaṃ sameṣyate kāle candraścandranibhānanāḥ |

3.2३.२

यदैकं त्रिपुरं सर्वं क्षणमेकं भविष्यति ॥ (३।२)

yadaikaṃ tripuraṃ sarvaṃ kṣaṇamekaṃ bhaviṣyati ||

4.1४.१

कुरुध्वं निर्भयाः काले कोकिलाशंसितेन च । (४।१)

kurudhvaṃ nirbhayāḥ kāle kokilāśaṃsitena ca |

4.2४.२

स कालः पुष्ययोगस्य पुरस्य च मया कृतः ॥ (४।२)

sa kālaḥ puṣyayogasya purasya ca mayā kṛtaḥ ||

5.1५.१

काले तस्मिन्पुरे यस्तु संभावयति संहतिम् । (५।१)

kāle tasminpure yastu saṃbhāvayati saṃhatim |

5.2५.२

स एनं कारयेच्चूर्णं बलिनैकैषुणा सुरः ॥ (५।२)

sa enaṃ kārayeccūrṇaṃ balinaikaiṣuṇā suraḥ ||

6.1६.१

यो वः प्राणो बलं यच्च या च वो वैरितासुराः । (६।१)

yo vaḥ prāṇo balaṃ yacca yā ca vo vairitāsurāḥ |

6.2६.२

तत्कृत्वा हृदये चैव पालयध्वमिदं पुरम् ॥ (६।२)

tatkṛtvā hṛdaye caiva pālayadhvamidaṃ puram ||

7.1७.१

महेश्वररथं ह्येकं सर्वप्राणेन भीषणम् । (७।१)

maheśvararathaṃ hyekaṃ sarvaprāṇena bhīṣaṇam |

7.2७.२

विमुखीकुरुतात्यर्थं यथा नोत्सृजते शरम् ॥ (७।२)

vimukhīkurutātyarthaṃ yathā notsṛjate śaram ||

8.1८.१

तत एवं कृतेऽस्माभिस् त्रिपुरस्यापि रक्षणे । (८।१)

tata evaṃ kṛte'smābhis tripurasyāpi rakṣaṇe |

8.2८.२

प्रतीक्षिष्यन्ति विवशाः पुष्ययोगं दिवौकसः ॥ (८।२)

pratīkṣiṣyanti vivaśāḥ puṣyayogaṃ divaukasaḥ ||

9.1९.१

निशम्य तन्मयस्यैवं दानवास्त्रिपुरालयाः । (९।१)

niśamya tanmayasyaivaṃ dānavāstripurālayāḥ |

9.2९.२

मुहुः सिंहरुतं कृत्वा मयमूचुर्यमोपमाः ॥ (९।२)

muhuḥ siṃharutaṃ kṛtvā mayamūcuryamopamāḥ ||

10.1१०.१

प्रयत्नेन वयं सर्वे कुर्मस्तव प्रभाषितम् । (१०।१)

prayatnena vayaṃ sarve kurmastava prabhāṣitam |

10.2१०.२

तथा कुर्मो यथा रुद्रो न मोक्ष्यति पुरे शरम् ॥ (१०।२)

tathā kurmo yathā rudro na mokṣyati pure śaram ||

11.1११.१

अद्य यास्यामः संग्रामं तद्रुद्रस्य जिघांसवः । (११।१)

adya yāsyāmaḥ saṃgrāmaṃ tadrudrasya jighāṃsavaḥ |

11.2११.२

कथयन्ति दितेः पुत्रा हृष्टा भिन्नतनूरुहाः ॥ (११।२)

kathayanti diteḥ putrā hṛṣṭā bhinnatanūruhāḥ ||

12.1१२.१

कल्पं स्थास्यति वा खस्थं त्रिपुरं शाश्वतं ध्रुवम् । (१२।१)

kalpaṃ sthāsyati vā khasthaṃ tripuraṃ śāśvataṃ dhruvam |

12.2१२.२

अदानवं वा भविता नारायणपदत्रयम् ॥ (१२।२)

adānavaṃ vā bhavitā nārāyaṇapadatrayam ||

13.1१३.१

वयं न धर्मं हास्यामो यस्मिन्योक्ष्यसि नो भवान् । (१३।१)

vayaṃ na dharmaṃ hāsyāmo yasminyokṣyasi no bhavān |

13.2१३.२

अदैवतम् अदैत्यं वा लोकं द्रक्ष्यन्ति मानवाः ॥ (१३।२)

adaivatam adaityaṃ vā lokaṃ drakṣyanti mānavāḥ ||

14.1१४.१

इति संमन्त्र्य हृष्टास्ते पुरान्तर्विबुधारयः । (१४।१)

iti saṃmantrya hṛṣṭāste purāntarvibudhārayaḥ |

14.2१४.२

प्रदोषे मुदिता भूत्वा चेरुर्मन्मथचारताम् ॥ (१४।२)

pradoṣe muditā bhūtvā cerurmanmathacāratām ||

15.1१५.१

मुहुर्मुक्तोदयो भ्रान्त उदयाग्रं महामणिः । (१५।१)

muhurmuktodayo bhrānta udayāgraṃ mahāmaṇiḥ |

15.2१५.२

तमांस्युत्सार्य भगवांश्चन्द्रो जृम्भति सोऽम्बरम् ॥ (१५।२)

tamāṃsyutsārya bhagavāṃścandro jṛmbhati so'mbaram ||

16.1१६.१

कुमुदालंकृते हंसो यथा सरसि विस्तृते । (१६।१)

kumudālaṃkṛte haṃso yathā sarasi vistṛte |

16.2१६.२

सिंहो यथा चोपविष्टो वैडूर्यशिखरे महान् ॥ (१६।२)

siṃho yathā copaviṣṭo vaiḍūryaśikhare mahān ||

17.1१७.१

विष्णोर्यथा च विस्तीर्णे हारश्चोरसि संस्थितः । (१७।१)

viṣṇoryathā ca vistīrṇe hāraścorasi saṃsthitaḥ |

17.2१७.२

तथावगाढे नभसि चन्द्रोऽत्रिनयनोद्भवः । (१७।२)

tathāvagāḍhe nabhasi candro'trinayanodbhavaḥ |

17.3१७.३

भ्राजते भ्राजयṁल्लोकान् सृजञ्ज्योत्स्नारसं बलात् ॥ (१७।३)

bhrājate bhrājayaṁllokān sṛjañjyotsnārasaṃ balāt ||

18.1१८.१

शीतांशावुदिते चन्द्रे ज्योत्स्नापूर्णे पुरेऽसुराः । (१८।१)

śītāṃśāvudite candre jyotsnāpūrṇe pure'surāḥ |

18.2१८.२

प्रदोषे ललितं चक्रुर्गृहमात्मानमेव च ॥ (१८।२)

pradoṣe lalitaṃ cakrurgṛhamātmānameva ca ||

19.1१९.१

रथ्यासु राजमार्गेषु प्रासादेषु गृहेषु च । (१९।१)

rathyāsu rājamārgeṣu prāsādeṣu gṛheṣu ca |

19.2१९.२

दीपाश्चम्पकपुष्पाभा नाल्पस्नेहप्रदीपिताः ॥ (१९।२)

dīpāścampakapuṣpābhā nālpasnehapradīpitāḥ ||

20.1२०.१

तदा मठेषु ते दीपाः स्नेहपूर्णाः प्रदीपिताः । (२०।१)

tadā maṭheṣu te dīpāḥ snehapūrṇāḥ pradīpitāḥ |

20.2२०.२

गृहाणि वसुमन्त्येषां सर्वरत्नमयानि च । (२०।२)

gṛhāṇi vasumantyeṣāṃ sarvaratnamayāni ca |

20.3२०.३

ज्वलतोऽदीपयन्दीपांश्चन्द्रोदय इव ग्रहाः ॥ (२०।३)

jvalato'dīpayandīpāṃścandrodaya iva grahāḥ ||

21.1२१.१

चन्द्रांशुभिर्भासमानम् अन्तर्दीपैः सुदीपितम् । (२१।१)

candrāṃśubhirbhāsamānam antardīpaiḥ sudīpitam |

21.2२१.२

उपद्रवैः कुलमिव पीयते त्रिपुरे तमः ॥ (२१।२)

upadravaiḥ kulamiva pīyate tripure tamaḥ ||

22.1२२.१

तस्मिन्पुरे वै तरुणप्रदोषे चन्द्राट्टहासे तरुणप्रदोषे । (२२।१)

tasminpure vai taruṇapradoṣe candrāṭṭahāse taruṇapradoṣe |

22.2२२.२

रत्यर्थिनो वै दनुजा गृहेषु सहाङ्गनाभिः सुचिरं विरेमुः ॥ (२२।२)

ratyarthino vai danujā gṛheṣu sahāṅganābhiḥ suciraṃ viremuḥ ||

23.1२३.१

विनोदिता ये तु वृषध्वजस्य पञ्चेषवस्ते मकरध्वजेन । (२३।१)

vinoditā ye tu vṛṣadhvajasya pañceṣavaste makaradhvajena |

23.2२३.२

तत्रासुरेष्वासुरपुंगवेषु स्वाङ्गाङ्गनाः स्वेदयुता बभूवुः ॥ (२३।२)

tatrāsureṣvāsurapuṃgaveṣu svāṅgāṅganāḥ svedayutā babhūvuḥ ||

24.1२४.१

कलप्रलापेषु च दानवीनां वीणाप्रलापेषु च मूर्छितेषु । (२४।१)

kalapralāpeṣu ca dānavīnāṃ vīṇāpralāpeṣu ca mūrchiteṣu |

24.2२४.२

मत्तप्रलापेषु च कोकिलानां सचापबाणो मदनो ममन्थ ॥ (२४।२)

mattapralāpeṣu ca kokilānāṃ sacāpabāṇo madano mamantha ||

25.1२५.१

तमांसि नैशानि द्रुतं निहत्य ज्योत्स्नावितानेन जगद्वितत्य । (२५।१)

tamāṃsi naiśāni drutaṃ nihatya jyotsnāvitānena jagadvitatya |

25.2२५.२

खे रोहिणीं तां च प्रियां समेत्य चन्द्रः प्रभाभिः कुरुतेऽधिराज्यम् ॥ (२५।२)

khe rohiṇīṃ tāṃ ca priyāṃ sametya candraḥ prabhābhiḥ kurute'dhirājyam ||

26.1२६.१

स्थित्वैव कान्तस्य तु पादमूले काचिद्वरस्त्री स्वकपोलमूले । (२६।१)

sthitvaiva kāntasya tu pādamūle kācidvarastrī svakapolamūle |

26.2२६.२

विशेषकं चारुतरं करोति तेनाननं स्वं समलंकरोति ॥ (२६।२)

viśeṣakaṃ cārutaraṃ karoti tenānanaṃ svaṃ samalaṃkaroti ||

27.1२७.१

दृष्ट्वाननं मण्डलदर्पणस्थं महाप्रभा मे मुखजेति जप्त्वा । (२७।१)

dṛṣṭvānanaṃ maṇḍaladarpaṇasthaṃ mahāprabhā me mukhajeti japtvā |

27.2२७.२

स्मृत्वा वराङ्गी रमणेरितानि तेनैव भावेन रतीमवाप ॥ (२७।२)

smṛtvā varāṅgī ramaṇeritāni tenaiva bhāvena ratīmavāpa ||

28.1२८.१

रोमाञ्चितैर्गात्रवरैर्युवभ्यो रतानुरागाद् रमणेन चान्याः । (२८।१)

romāñcitairgātravarairyuvabhyo ratānurāgād ramaṇena cānyāḥ |

28.2२८.२

स्वयं द्रुतं यान्ति मदाभिभूताः क्षपा यथा चार्कदिनावसाने ॥ (२८।२)

svayaṃ drutaṃ yānti madābhibhūtāḥ kṣapā yathā cārkadināvasāne ||

29.1२९.१

पेपीयते चातिरसानुविद्धा विमार्गितान्या च प्रियं प्रसन्ना । (२९।१)

pepīyate cātirasānuviddhā vimārgitānyā ca priyaṃ prasannā |

29.2२९.२

काचित्प्रियस्यातिचिरात्प्रसन्ना आसीत्प्रलापेषु च सम्प्रसन्ना ॥ (२९।२)

kācitpriyasyāticirātprasannā āsītpralāpeṣu ca samprasannā ||

30.1३०.१

गोशीर्षयुक्तैर्हरिचन्दनैश्च पङ्काङ्किताक्षी च वरासुरीणाम् । (३०।१)

gośīrṣayuktairharicandanaiśca paṅkāṅkitākṣī ca varāsurīṇām |

30.2३०.२

मनोज्ञरूपा रुचिरा बभूवुः पूर्णामृतस्येव सुवर्णकुम्भाः ॥ (३०।२)

manojñarūpā rucirā babhūvuḥ pūrṇāmṛtasyeva suvarṇakumbhāḥ ||

31.1३१.१

क्षताधरोष्ठा द्रुतदोषरक्ता ललन्ति दैत्या दयितासु रक्ताः । (३१।१)

kṣatādharoṣṭhā drutadoṣaraktā lalanti daityā dayitāsu raktāḥ |

31.2३१.२

तन्त्रीप्रलापास्त्रिपुरेषु रक्ताः स्त्रीणां प्रलापेषु पुनर्विरक्ताः ॥ (३१।२)

tantrīpralāpāstripureṣu raktāḥ strīṇāṃ pralāpeṣu punarviraktāḥ ||

32.1३२.१

क्वचित्प्रवृत्तं मधुराभिगानं कामस्य बाणैः सुकृतं निधानम् । (३२।१)

kvacitpravṛttaṃ madhurābhigānaṃ kāmasya bāṇaiḥ sukṛtaṃ nidhānam |

32.2३२.२

आपानभूमीषु सुखप्रमेयं गेयं प्रवृत्तं त्वथ साधयन्ति ॥ (३२।२)

āpānabhūmīṣu sukhaprameyaṃ geyaṃ pravṛttaṃ tvatha sādhayanti ||

33.1३३.१

गेयं प्रवृत्तं त्वथ शोधयन्ति केचित्प्रियां तत्र च साधयन्ति । (३३।१)

geyaṃ pravṛttaṃ tvatha śodhayanti kecitpriyāṃ tatra ca sādhayanti |

33.2३३.२

केचित्प्रियां सम्प्रति बोधयन्ति संबुध्य संबुध्य च रामयन्ति ॥ (३३।२)

kecitpriyāṃ samprati bodhayanti saṃbudhya saṃbudhya ca rāmayanti ||

34.1३४.१

धूतप्रसूनप्रभवः सुबन्धः सूर्ये गते वै त्रिपुरे बभूव । (३४।१)

dhūtaprasūnaprabhavaḥ subandhaḥ sūrye gate vai tripure babhūva |

34.2३४.२

समर्मरो नूपुरमेखलानां शब्दश्च संबाधति कोकिलानाम् ॥ (३४।२)

samarmaro nūpuramekhalānāṃ śabdaśca saṃbādhati kokilānām ||

35.1३५.१

प्रियावगूढा दयितोपगूढा काचित्प्ररूढाङ्गरुहापि नारी । (३५।१)

priyāvagūḍhā dayitopagūḍhā kācitprarūḍhāṅgaruhāpi nārī |

35.2३५.२

सुचारुबाष्पाङ्कुरपल्लवानां नवाम्बुसिक्ता इव भूमिरासीत् ॥ (३५।२)

sucārubāṣpāṅkurapallavānāṃ navāmbusiktā iva bhūmirāsīt ||

36.1३६.१

शशाङ्कपादैरुपशोभितेषु प्रासादवर्येषु वराङ्गनानाम् । (३६।१)

śaśāṅkapādairupaśobhiteṣu prāsādavaryeṣu varāṅganānām |

36.2३६.२

माधुर्यभूताभरणा महान्तः स्वना बभूवुर्मदनेषु तुल्याः ॥ (३६।२)

mādhuryabhūtābharaṇā mahāntaḥ svanā babhūvurmadaneṣu tulyāḥ ||

37.1३७.१

पानेन खिन्ना दयितातिवेलं कपोलमाजिघ्रसि किं ममेदम् । (३७।१)

pānena khinnā dayitātivelaṃ kapolamājighrasi kiṃ mamedam |

37.2३७.२

आरोह मे श्रोणिमिमां विशालां पीनोन्नतां काञ्चनमेखलाढ्याम् ॥ (३७।२)

āroha me śroṇimimāṃ viśālāṃ pīnonnatāṃ kāñcanamekhalāḍhyām ||

38.1३८.१

रथ्यासु चन्द्रोदयभासितासु सुरेन्द्रमार्गेषु च विस्तृतेषु । (३८।१)

rathyāsu candrodayabhāsitāsu surendramārgeṣu ca vistṛteṣu |

38.2३८.२

दैत्याङ्गना यूथगता विभान्ति तारा यथा चन्द्रमसो दिवान्ते ॥ (३८।२)

daityāṅganā yūthagatā vibhānti tārā yathā candramaso divānte ||

39.1३९.१

अट्टाट्टहासेषु च चामरेषु प्रेङ्खासु चान्या मदलोलभावात् । (३९।१)

aṭṭāṭṭahāseṣu ca cāmareṣu preṅkhāsu cānyā madalolabhāvāt |

39.2३९.२

संदोलयन्ते कलसम्प्रहासाः प्रोवाच काञ्ची गुणसूक्ष्मनादा ॥ (३९।२)

saṃdolayante kalasamprahāsāḥ provāca kāñcī guṇasūkṣmanādā ||

40.1४०.१

अम्लानमालान्वितसुन्दरीणां पर्याय एषोऽस्ति च हर्षितानाम् । (४०।१)

amlānamālānvitasundarīṇāṃ paryāya eṣo'sti ca harṣitānām |

40.2४०.२

श्रूयन्ति वाचः कलधौतकल्पा वापीषु चान्ये कलहंसशब्दाः ॥ (४०।२)

śrūyanti vācaḥ kaladhautakalpā vāpīṣu cānye kalahaṃsaśabdāḥ ||

41.1४१.१

काञ्चीकलापश्च सहाङ्गरागः प्रेङ्खासु तद्रागकृताश्च भावाः । (४१।१)

kāñcīkalāpaśca sahāṅgarāgaḥ preṅkhāsu tadrāgakṛtāśca bhāvāḥ |

41.2४१.२

छिन्दन्ति तासामसुराङ्गनानां प्रियालयान् मन्मथमार्गणानाम् ॥ (४१।२)

chindanti tāsāmasurāṅganānāṃ priyālayān manmathamārgaṇānām ||

42.1४२.१

चित्राम्बरश्चोद्धृतकेशपाशः संदोल्यमानः शुशुभेऽसुरीणाम् । (४२।१)

citrāmbaraścoddhṛtakeśapāśaḥ saṃdolyamānaḥ śuśubhe'surīṇām |

42.2४२.२

सुचारुवेशाभरणैर् उपेतस् तारागणैर् ज्योतिरिवास चन्द्रः ॥ (४२।२)

sucāruveśābharaṇair upetas tārāgaṇair jyotirivāsa candraḥ ||

43.1४३.१

संदोलनाद् उच्छ्वसितैश्छिन्नसूत्रैः काञ्चीभ्रष्टैर्मणिभिर्विप्रकीर्णैः । (४३।१)

saṃdolanād ucchvasitaiśchinnasūtraiḥ kāñcībhraṣṭairmaṇibhirviprakīrṇaiḥ |

43.2४३.२

दोलाभूमिस्तैर्विचित्रा विभाति चन्द्रस्य पार्श्वोपगतैर् विचित्रा ॥ (४३।२)

dolābhūmistairvicitrā vibhāti candrasya pārśvopagatair vicitrā ||

44.1४४.१

सचन्द्रिके सोपवने प्रदोषे रुतेषु वृन्देषु च कोकिलानाम् । (४४।१)

sacandrike sopavane pradoṣe ruteṣu vṛndeṣu ca kokilānām |

44.2४४.२

शरव्ययं प्राप्य पुरेऽसुराणां प्रक्षीणबाणो मदनश्चचार ॥ (४४।२)

śaravyayaṃ prāpya pure'surāṇāṃ prakṣīṇabāṇo madanaścacāra ||

45.1४५.१

इति तत्र पुरेऽमरद्विषाणां सपदि हि पश्चिमकौमुदी तदासीत् । (४५।१)

iti tatra pure'maradviṣāṇāṃ sapadi hi paścimakaumudī tadāsīt |

45.2४५.२

रणशिरसि पराभविष्यतां वै भवतुरगैः कृतसंक्षया अरीणाम् ॥ (४५।२)

raṇaśirasi parābhaviṣyatāṃ vai bhavaturagaiḥ kṛtasaṃkṣayā arīṇām ||

46.1४६.१

चन्द्रोऽथ कुन्दकुसुमाकरहारवर्णो ज्योत्स्नावितानरहितो ऽभ्रसमानवर्णः । (४६।१)

candro'tha kundakusumākarahāravarṇo jyotsnāvitānarahito 'bhrasamānavarṇaḥ |

46.2४६.२

विछायतां हि समुपेत्य न भाति तद्वद्भाग्यक्षये धनपतिश्च नरो विवर्णः ॥ (४६।२)

vichāyatāṃ hi samupetya na bhāti tadvadbhāgyakṣaye dhanapatiśca naro vivarṇaḥ ||

47.1४७.१

चन्द्रप्रभामरुणसारथिनाभिभूय संतप्तकाञ्चनरथाङ्गसमानबिम्बः । (४७।१)

candraprabhāmaruṇasārathinābhibhūya saṃtaptakāñcanarathāṅgasamānabimbaḥ |

47.2४७.२

स्थित्वोदयाग्रमुकुटे बहुरेव सूर्यो भात्यम्बरे तिमिरतोयवहां तरिष्यन् ॥ (४७।२)

sthitvodayāgramukuṭe bahureva sūryo bhātyambare timiratoyavahāṃ tariṣyan ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MPur, 139

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit