MPur, 139
Select a line for its word-by-word analysis.
तारकाख्ये हते युद्धे उत्सार्य प्रमथान्मयः । (१।२)
tārakākhye hate yuddhe utsārya pramathānmayaḥ |
भोऽसुरेन्द्राधुना सर्वे निबोधध्वं प्रभाषितम् । (२।१)
bho'surendrādhunā sarve nibodhadhvaṃ prabhāṣitam |
यत्कर्तव्यं मया चैव युष्माभिश्च महाबलैः ॥ (२।२)
yatkartavyaṃ mayā caiva yuṣmābhiśca mahābalaiḥ ||
पुष्यं समेष्यते काले चन्द्रश्चन्द्रनिभाननाः । (३।१)
puṣyaṃ sameṣyate kāle candraścandranibhānanāḥ |
यदैकं त्रिपुरं सर्वं क्षणमेकं भविष्यति ॥ (३।२)
yadaikaṃ tripuraṃ sarvaṃ kṣaṇamekaṃ bhaviṣyati ||
यो वः प्राणो बलं यच्च या च वो वैरितासुराः । (६।१)
yo vaḥ prāṇo balaṃ yacca yā ca vo vairitāsurāḥ |
तत एवं कृतेऽस्माभिस् त्रिपुरस्यापि रक्षणे । (८।१)
tata evaṃ kṛte'smābhis tripurasyāpi rakṣaṇe |
प्रतीक्षिष्यन्ति विवशाः पुष्ययोगं दिवौकसः ॥ (८।२)
pratīkṣiṣyanti vivaśāḥ puṣyayogaṃ divaukasaḥ ||
प्रयत्नेन वयं सर्वे कुर्मस्तव प्रभाषितम् । (१०।१)
prayatnena vayaṃ sarve kurmastava prabhāṣitam |
तथा कुर्मो यथा रुद्रो न मोक्ष्यति पुरे शरम् ॥ (१०।२)
tathā kurmo yathā rudro na mokṣyati pure śaram ||
अद्य यास्यामः संग्रामं तद्रुद्रस्य जिघांसवः । (११।१)
adya yāsyāmaḥ saṃgrāmaṃ tadrudrasya jighāṃsavaḥ |
कथयन्ति दितेः पुत्रा हृष्टा भिन्नतनूरुहाः ॥ (११।२)
kathayanti diteḥ putrā hṛṣṭā bhinnatanūruhāḥ ||
कल्पं स्थास्यति वा खस्थं त्रिपुरं शाश्वतं ध्रुवम् । (१२।१)
kalpaṃ sthāsyati vā khasthaṃ tripuraṃ śāśvataṃ dhruvam |
वयं न धर्मं हास्यामो यस्मिन्योक्ष्यसि नो भवान् । (१३।१)
vayaṃ na dharmaṃ hāsyāmo yasminyokṣyasi no bhavān |
अदैवतम् अदैत्यं वा लोकं द्रक्ष्यन्ति मानवाः ॥ (१३।२)
adaivatam adaityaṃ vā lokaṃ drakṣyanti mānavāḥ ||
इति संमन्त्र्य हृष्टास्ते पुरान्तर्विबुधारयः । (१४।१)
iti saṃmantrya hṛṣṭāste purāntarvibudhārayaḥ |
प्रदोषे मुदिता भूत्वा चेरुर्मन्मथचारताम् ॥ (१४।२)
pradoṣe muditā bhūtvā cerurmanmathacāratām ||
मुहुर्मुक्तोदयो भ्रान्त उदयाग्रं महामणिः । (१५।१)
muhurmuktodayo bhrānta udayāgraṃ mahāmaṇiḥ |
तमांस्युत्सार्य भगवांश्चन्द्रो जृम्भति सोऽम्बरम् ॥ (१५।२)
tamāṃsyutsārya bhagavāṃścandro jṛmbhati so'mbaram ||
सिंहो यथा चोपविष्टो वैडूर्यशिखरे महान् ॥ (१६।२)
siṃho yathā copaviṣṭo vaiḍūryaśikhare mahān ||
विष्णोर्यथा च विस्तीर्णे हारश्चोरसि संस्थितः । (१७।१)
viṣṇoryathā ca vistīrṇe hāraścorasi saṃsthitaḥ |
भ्राजते भ्राजयṁल्लोकान् सृजञ्ज्योत्स्नारसं बलात् ॥ (१७।३)
bhrājate bhrājayaṁllokān sṛjañjyotsnārasaṃ balāt ||
शीतांशावुदिते चन्द्रे ज्योत्स्नापूर्णे पुरेऽसुराः । (१८।१)
śītāṃśāvudite candre jyotsnāpūrṇe pure'surāḥ |
दीपाश्चम्पकपुष्पाभा नाल्पस्नेहप्रदीपिताः ॥ (१९।२)
dīpāścampakapuṣpābhā nālpasnehapradīpitāḥ ||
तदा मठेषु ते दीपाः स्नेहपूर्णाः प्रदीपिताः । (२०।१)
tadā maṭheṣu te dīpāḥ snehapūrṇāḥ pradīpitāḥ |
ज्वलतोऽदीपयन्दीपांश्चन्द्रोदय इव ग्रहाः ॥ (२०।३)
jvalato'dīpayandīpāṃścandrodaya iva grahāḥ ||
चन्द्रांशुभिर्भासमानम् अन्तर्दीपैः सुदीपितम् । (२१।१)
candrāṃśubhirbhāsamānam antardīpaiḥ sudīpitam |
तस्मिन्पुरे वै तरुणप्रदोषे चन्द्राट्टहासे तरुणप्रदोषे । (२२।१)
tasminpure vai taruṇapradoṣe candrāṭṭahāse taruṇapradoṣe |
रत्यर्थिनो वै दनुजा गृहेषु सहाङ्गनाभिः सुचिरं विरेमुः ॥ (२२।२)
ratyarthino vai danujā gṛheṣu sahāṅganābhiḥ suciraṃ viremuḥ ||
विनोदिता ये तु वृषध्वजस्य पञ्चेषवस्ते मकरध्वजेन । (२३।१)
vinoditā ye tu vṛṣadhvajasya pañceṣavaste makaradhvajena |
तत्रासुरेष्वासुरपुंगवेषु स्वाङ्गाङ्गनाः स्वेदयुता बभूवुः ॥ (२३।२)
tatrāsureṣvāsurapuṃgaveṣu svāṅgāṅganāḥ svedayutā babhūvuḥ ||
कलप्रलापेषु च दानवीनां वीणाप्रलापेषु च मूर्छितेषु । (२४।१)
kalapralāpeṣu ca dānavīnāṃ vīṇāpralāpeṣu ca mūrchiteṣu |
मत्तप्रलापेषु च कोकिलानां सचापबाणो मदनो ममन्थ ॥ (२४।२)
mattapralāpeṣu ca kokilānāṃ sacāpabāṇo madano mamantha ||
तमांसि नैशानि द्रुतं निहत्य ज्योत्स्नावितानेन जगद्वितत्य । (२५।१)
tamāṃsi naiśāni drutaṃ nihatya jyotsnāvitānena jagadvitatya |
खे रोहिणीं तां च प्रियां समेत्य चन्द्रः प्रभाभिः कुरुतेऽधिराज्यम् ॥ (२५।२)
khe rohiṇīṃ tāṃ ca priyāṃ sametya candraḥ prabhābhiḥ kurute'dhirājyam ||
स्थित्वैव कान्तस्य तु पादमूले काचिद्वरस्त्री स्वकपोलमूले । (२६।१)
sthitvaiva kāntasya tu pādamūle kācidvarastrī svakapolamūle |
विशेषकं चारुतरं करोति तेनाननं स्वं समलंकरोति ॥ (२६।२)
viśeṣakaṃ cārutaraṃ karoti tenānanaṃ svaṃ samalaṃkaroti ||
दृष्ट्वाननं मण्डलदर्पणस्थं महाप्रभा मे मुखजेति जप्त्वा । (२७।१)
dṛṣṭvānanaṃ maṇḍaladarpaṇasthaṃ mahāprabhā me mukhajeti japtvā |
स्मृत्वा वराङ्गी रमणेरितानि तेनैव भावेन रतीमवाप ॥ (२७।२)
smṛtvā varāṅgī ramaṇeritāni tenaiva bhāvena ratīmavāpa ||
रोमाञ्चितैर्गात्रवरैर्युवभ्यो रतानुरागाद् रमणेन चान्याः । (२८।१)
romāñcitairgātravarairyuvabhyo ratānurāgād ramaṇena cānyāḥ |
स्वयं द्रुतं यान्ति मदाभिभूताः क्षपा यथा चार्कदिनावसाने ॥ (२८।२)
svayaṃ drutaṃ yānti madābhibhūtāḥ kṣapā yathā cārkadināvasāne ||
पेपीयते चातिरसानुविद्धा विमार्गितान्या च प्रियं प्रसन्ना । (२९।१)
pepīyate cātirasānuviddhā vimārgitānyā ca priyaṃ prasannā |
काचित्प्रियस्यातिचिरात्प्रसन्ना आसीत्प्रलापेषु च सम्प्रसन्ना ॥ (२९।२)
kācitpriyasyāticirātprasannā āsītpralāpeṣu ca samprasannā ||
गोशीर्षयुक्तैर्हरिचन्दनैश्च पङ्काङ्किताक्षी च वरासुरीणाम् । (३०।१)
gośīrṣayuktairharicandanaiśca paṅkāṅkitākṣī ca varāsurīṇām |
मनोज्ञरूपा रुचिरा बभूवुः पूर्णामृतस्येव सुवर्णकुम्भाः ॥ (३०।२)
manojñarūpā rucirā babhūvuḥ pūrṇāmṛtasyeva suvarṇakumbhāḥ ||
क्षताधरोष्ठा द्रुतदोषरक्ता ललन्ति दैत्या दयितासु रक्ताः । (३१।१)
kṣatādharoṣṭhā drutadoṣaraktā lalanti daityā dayitāsu raktāḥ |
तन्त्रीप्रलापास्त्रिपुरेषु रक्ताः स्त्रीणां प्रलापेषु पुनर्विरक्ताः ॥ (३१।२)
tantrīpralāpāstripureṣu raktāḥ strīṇāṃ pralāpeṣu punarviraktāḥ ||
क्वचित्प्रवृत्तं मधुराभिगानं कामस्य बाणैः सुकृतं निधानम् । (३२।१)
kvacitpravṛttaṃ madhurābhigānaṃ kāmasya bāṇaiḥ sukṛtaṃ nidhānam |
आपानभूमीषु सुखप्रमेयं गेयं प्रवृत्तं त्वथ साधयन्ति ॥ (३२।२)
āpānabhūmīṣu sukhaprameyaṃ geyaṃ pravṛttaṃ tvatha sādhayanti ||
गेयं प्रवृत्तं त्वथ शोधयन्ति केचित्प्रियां तत्र च साधयन्ति । (३३।१)
geyaṃ pravṛttaṃ tvatha śodhayanti kecitpriyāṃ tatra ca sādhayanti |
केचित्प्रियां सम्प्रति बोधयन्ति संबुध्य संबुध्य च रामयन्ति ॥ (३३।२)
kecitpriyāṃ samprati bodhayanti saṃbudhya saṃbudhya ca rāmayanti ||
धूतप्रसूनप्रभवः सुबन्धः सूर्ये गते वै त्रिपुरे बभूव । (३४।१)
dhūtaprasūnaprabhavaḥ subandhaḥ sūrye gate vai tripure babhūva |
समर्मरो नूपुरमेखलानां शब्दश्च संबाधति कोकिलानाम् ॥ (३४।२)
samarmaro nūpuramekhalānāṃ śabdaśca saṃbādhati kokilānām ||
प्रियावगूढा दयितोपगूढा काचित्प्ररूढाङ्गरुहापि नारी । (३५।१)
priyāvagūḍhā dayitopagūḍhā kācitprarūḍhāṅgaruhāpi nārī |
सुचारुबाष्पाङ्कुरपल्लवानां नवाम्बुसिक्ता इव भूमिरासीत् ॥ (३५।२)
sucārubāṣpāṅkurapallavānāṃ navāmbusiktā iva bhūmirāsīt ||
शशाङ्कपादैरुपशोभितेषु प्रासादवर्येषु वराङ्गनानाम् । (३६।१)
śaśāṅkapādairupaśobhiteṣu prāsādavaryeṣu varāṅganānām |
माधुर्यभूताभरणा महान्तः स्वना बभूवुर्मदनेषु तुल्याः ॥ (३६।२)
mādhuryabhūtābharaṇā mahāntaḥ svanā babhūvurmadaneṣu tulyāḥ ||
पानेन खिन्ना दयितातिवेलं कपोलमाजिघ्रसि किं ममेदम् । (३७।१)
pānena khinnā dayitātivelaṃ kapolamājighrasi kiṃ mamedam |
आरोह मे श्रोणिमिमां विशालां पीनोन्नतां काञ्चनमेखलाढ्याम् ॥ (३७।२)
āroha me śroṇimimāṃ viśālāṃ pīnonnatāṃ kāñcanamekhalāḍhyām ||
रथ्यासु चन्द्रोदयभासितासु सुरेन्द्रमार्गेषु च विस्तृतेषु । (३८।१)
rathyāsu candrodayabhāsitāsu surendramārgeṣu ca vistṛteṣu |
दैत्याङ्गना यूथगता विभान्ति तारा यथा चन्द्रमसो दिवान्ते ॥ (३८।२)
daityāṅganā yūthagatā vibhānti tārā yathā candramaso divānte ||
अट्टाट्टहासेषु च चामरेषु प्रेङ्खासु चान्या मदलोलभावात् । (३९।१)
aṭṭāṭṭahāseṣu ca cāmareṣu preṅkhāsu cānyā madalolabhāvāt |
संदोलयन्ते कलसम्प्रहासाः प्रोवाच काञ्ची गुणसूक्ष्मनादा ॥ (३९।२)
saṃdolayante kalasamprahāsāḥ provāca kāñcī guṇasūkṣmanādā ||
अम्लानमालान्वितसुन्दरीणां पर्याय एषोऽस्ति च हर्षितानाम् । (४०।१)
amlānamālānvitasundarīṇāṃ paryāya eṣo'sti ca harṣitānām |
श्रूयन्ति वाचः कलधौतकल्पा वापीषु चान्ये कलहंसशब्दाः ॥ (४०।२)
śrūyanti vācaḥ kaladhautakalpā vāpīṣu cānye kalahaṃsaśabdāḥ ||
काञ्चीकलापश्च सहाङ्गरागः प्रेङ्खासु तद्रागकृताश्च भावाः । (४१।१)
kāñcīkalāpaśca sahāṅgarāgaḥ preṅkhāsu tadrāgakṛtāśca bhāvāḥ |
छिन्दन्ति तासामसुराङ्गनानां प्रियालयान् मन्मथमार्गणानाम् ॥ (४१।२)
chindanti tāsāmasurāṅganānāṃ priyālayān manmathamārgaṇānām ||
चित्राम्बरश्चोद्धृतकेशपाशः संदोल्यमानः शुशुभेऽसुरीणाम् । (४२।१)
citrāmbaraścoddhṛtakeśapāśaḥ saṃdolyamānaḥ śuśubhe'surīṇām |
सुचारुवेशाभरणैर् उपेतस् तारागणैर् ज्योतिरिवास चन्द्रः ॥ (४२।२)
sucāruveśābharaṇair upetas tārāgaṇair jyotirivāsa candraḥ ||
संदोलनाद् उच्छ्वसितैश्छिन्नसूत्रैः काञ्चीभ्रष्टैर्मणिभिर्विप्रकीर्णैः । (४३।१)
saṃdolanād ucchvasitaiśchinnasūtraiḥ kāñcībhraṣṭairmaṇibhirviprakīrṇaiḥ |
दोलाभूमिस्तैर्विचित्रा विभाति चन्द्रस्य पार्श्वोपगतैर् विचित्रा ॥ (४३।२)
dolābhūmistairvicitrā vibhāti candrasya pārśvopagatair vicitrā ||
सचन्द्रिके सोपवने प्रदोषे रुतेषु वृन्देषु च कोकिलानाम् । (४४।१)
sacandrike sopavane pradoṣe ruteṣu vṛndeṣu ca kokilānām |
शरव्ययं प्राप्य पुरेऽसुराणां प्रक्षीणबाणो मदनश्चचार ॥ (४४।२)
śaravyayaṃ prāpya pure'surāṇāṃ prakṣīṇabāṇo madanaścacāra ||
इति तत्र पुरेऽमरद्विषाणां सपदि हि पश्चिमकौमुदी तदासीत् । (४५।१)
iti tatra pure'maradviṣāṇāṃ sapadi hi paścimakaumudī tadāsīt |
रणशिरसि पराभविष्यतां वै भवतुरगैः कृतसंक्षया अरीणाम् ॥ (४५।२)
raṇaśirasi parābhaviṣyatāṃ vai bhavaturagaiḥ kṛtasaṃkṣayā arīṇām ||
चन्द्रोऽथ कुन्दकुसुमाकरहारवर्णो ज्योत्स्नावितानरहितो ऽभ्रसमानवर्णः । (४६।१)
candro'tha kundakusumākarahāravarṇo jyotsnāvitānarahito 'bhrasamānavarṇaḥ |
विछायतां हि समुपेत्य न भाति तद्वद्भाग्यक्षये धनपतिश्च नरो विवर्णः ॥ (४६।२)
vichāyatāṃ hi samupetya na bhāti tadvadbhāgyakṣaye dhanapatiśca naro vivarṇaḥ ||
चन्द्रप्रभामरुणसारथिनाभिभूय संतप्तकाञ्चनरथाङ्गसमानबिम्बः । (४७।१)
candraprabhāmaruṇasārathinābhibhūya saṃtaptakāñcanarathāṅgasamānabimbaḥ |
स्थित्वोदयाग्रमुकुटे बहुरेव सूर्यो भात्यम्बरे तिमिरतोयवहां तरिष्यन् ॥ (४७।२)
sthitvodayāgramukuṭe bahureva sūryo bhātyambare timiratoyavahāṃ tariṣyan ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.