मत्स्यपुराणMatsyapurāṇa

MPur, 174

173 of 175 · 105 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

मत्स्य उवाच । (१।१)

matsya uvāca

1.2१.२

श्रुतस्ते दैत्यसैन्यस्य विस्तारो रविनन्दन । (१।२)

śrutaste daityasainyasya vistāro ravinandana |

1.3१.३

सुराणामपि सैन्यस्य विस्तारं वैष्णवं शृणु ॥ (१।३)

surāṇāmapi sainyasya vistāraṃ vaiṣṇavaṃ śṛṇu ||

2.1२.१

आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च महाबलौ । (२।१)

ādityā vasavo rudrā aśvinau ca mahābalau |

2.2२.२

सबलाः सानुगाश्चैव संनह्यन्त यथाक्रमम् ॥ (२।२)

sabalāḥ sānugāścaiva saṃnahyanta yathākramam ||

3.1३.१

पुरुहूतस्तु पुरतो लोकपालः सहस्रदृक् । (३।१)

puruhūtastu purato lokapālaḥ sahasradṛk |

3.2३.२

ग्रामणीः सर्वदेवानामारुरोह सुरद्विपम् ॥ (३।२)

grāmaṇīḥ sarvadevānāmāruroha suradvipam ||

4.1४.१

मध्ये चास्य रथः सर्वपक्षिप्रवरहंसः । (४।१)

madhye cāsya rathaḥ sarvapakṣipravarahaṃsaḥ |

4.2४.२

सुचारुचक्रचरणो हेमवज्रपरिष्कृतः ॥ (४।२)

sucārucakracaraṇo hemavajrapariṣkṛtaḥ ||

5.1५.१

देवगन्धर्वयक्षौघैर् अनुयातः सहस्रशः । (५।१)

devagandharvayakṣaughair anuyātaḥ sahasraśaḥ |

5.2५.२

दीप्तिमद्भिः सदस्यैश्च ब्रह्मर्षिभिरभिष्टुतः ॥ (५।२)

dīptimadbhiḥ sadasyaiśca brahmarṣibhirabhiṣṭutaḥ ||

6.1६.१

वज्रविस्फूर्जितोद्भूतैर् विद्युदिन्द्रायुधोदितैः । (६।१)

vajravisphūrjitodbhūtair vidyudindrāyudhoditaiḥ |

6.2६.२

युक्तो बलाहकगणैः पर्वतैरिव कामगैः ॥ (६।२)

yukto balāhakagaṇaiḥ parvatairiva kāmagaiḥ ||

7.1७.१

यमारूढः स भगवान्पर्येति सकलं जगत् । (७।१)

yamārūḍhaḥ sa bhagavānparyeti sakalaṃ jagat |

7.2७.२

हविर्धानेषु गायन्ति विप्रा मखमुखे स्थिताः ॥ (७।२)

havirdhāneṣu gāyanti viprā makhamukhe sthitāḥ ||

8.1८.१

स्वर्गे शक्रानुयातेषु देवतूर्यनिनादिषु । (८।१)

svarge śakrānuyāteṣu devatūryaninādiṣu |

8.2८.२

सुन्दर्यः परिनृत्यन्ति शतशोऽप्सरसां गणाः ॥ (८।२)

sundaryaḥ parinṛtyanti śataśo'psarasāṃ gaṇāḥ ||

9.1९.१

केतुना नागराजेन राजमानो यथा रविः । (९।१)

ketunā nāgarājena rājamāno yathā raviḥ |

9.2९.२

युक्तो हयसहस्रेण मनोमारुतरंहसा ॥ (९।२)

yukto hayasahasreṇa manomārutaraṃhasā ||

10.1१०.१

स स्यन्दनवरो भाति गुप्तो मातलिना तदा । (१०।१)

sa syandanavaro bhāti gupto mātalinā tadā |

10.2१०.२

कृत्स्नः परिवृतो मेरुर्भास्करस्येव तेजसा ॥ (१०।२)

kṛtsnaḥ parivṛto merurbhāskarasyeva tejasā ||

11.1११.१

यमस्तु दण्डमुद्यम्य कालयुक्तश्च मुद्गरम् । (११।१)

yamastu daṇḍamudyamya kālayuktaśca mudgaram |

11.2११.२

तस्थौ सुरगणानीके दैत्यान्नादेन भीषयन् ॥ (११।२)

tasthau suragaṇānīke daityānnādena bhīṣayan ||

12.1१२.१

चतुर्भिः सागरैर्युक्तो लेलिहानैश्च पन्नगैः । (१२।१)

caturbhiḥ sāgarairyukto lelihānaiśca pannagaiḥ |

12.2१२.२

शङ्खमुक्ताङ्गदधरो बिभ्रत्तोयमयं वपुः ॥ (१२।२)

śaṅkhamuktāṅgadadharo bibhrattoyamayaṃ vapuḥ ||

13.1१३.१

कालपाशान्समाविध्यन् हयैः शशिकरोपमैः । (१३।१)

kālapāśānsamāvidhyan hayaiḥ śaśikaropamaiḥ |

13.2१३.२

वाय्वीरितैर् जलाकारैः कुर्वंल्लीलाः सहस्रशः ॥ (१३।२)

vāyvīritair jalākāraiḥ kurvaṃllīlāḥ sahasraśaḥ ||

14.1१४.१

पाण्डुरोद्धूतवसनः प्रवालरुचिराङ्गदः । (१४।१)

pāṇḍuroddhūtavasanaḥ pravālarucirāṅgadaḥ |

14.2१४.२

मणिश्यामोत्तमवपुर्हरिभारार्पितो वरः ॥ (१४।२)

maṇiśyāmottamavapurharibhārārpito varaḥ ||

15.1१५.१

वरुणः पाशधृङ् मध्ये देवानीकस्य तस्थिवान् । (१५।१)

varuṇaḥ pāśadhṛṅ madhye devānīkasya tasthivān |

15.2१५.२

युद्धवेलामभिलषन्भिन्नवेल इवार्णवः ॥ (१५।२)

yuddhavelāmabhilaṣanbhinnavela ivārṇavaḥ ||

16.1१६.१

यक्षराक्षससैन्येन गुह्यकानां गणैरपि । (१६।१)

yakṣarākṣasasainyena guhyakānāṃ gaṇairapi |

16.2१६.२

युक्तश्च शङ्खपद्माभ्यां निधीनामधिपः प्रभुः ॥ (१६।२)

yuktaśca śaṅkhapadmābhyāṃ nidhīnāmadhipaḥ prabhuḥ ||

17.1१७.१

राजराजेश्वरः श्रीमान्गदापाणिरदृश्यत । (१७।१)

rājarājeśvaraḥ śrīmāngadāpāṇiradṛśyata |

17.2१७.२

विमानयोधी धनदो विमाने पुष्पके स्थितः ॥ (१७।२)

vimānayodhī dhanado vimāne puṣpake sthitaḥ ||

18.1१८.१

स राजराजः शुशुभे युद्धार्थी नरवाहनः । (१८।१)

sa rājarājaḥ śuśubhe yuddhārthī naravāhanaḥ |

18.2१८.२

उक्षाणमास्थितः संख्ये साक्षादिव शिवः स्वयम् ॥ (१८।२)

ukṣāṇamāsthitaḥ saṃkhye sākṣādiva śivaḥ svayam ||

19.1१९.१

पूर्वपक्षः सहस्राक्षः पितृराजस्तु दक्षिणः । (१९।१)

pūrvapakṣaḥ sahasrākṣaḥ pitṛrājastu dakṣiṇaḥ |

19.2१९.२

वरुणः पश्चिमं पक्षमुत्तरं नरवाहनः ॥ (१९।२)

varuṇaḥ paścimaṃ pakṣamuttaraṃ naravāhanaḥ ||

20.1२०.१

चतुर्षु युक्ताश्चत्वारो लोकपाला महाबलाः । (२०।१)

caturṣu yuktāścatvāro lokapālā mahābalāḥ |

20.2२०.२

स्वासु दिक्षु स्वरक्षन्त तस्य देवबलस्य ते ॥ (२०।२)

svāsu dikṣu svarakṣanta tasya devabalasya te ||

21.1२१.१

सूर्यः सप्ताश्वयुक्तेन रथेनामितगामिना । (२१।१)

sūryaḥ saptāśvayuktena rathenāmitagāminā |

21.2२१.२

श्रिया जाज्वल्यमानेन दीप्यमानैश्च रश्मिभिः ॥ (२१।२)

śriyā jājvalyamānena dīpyamānaiśca raśmibhiḥ ||

22.1२२.१

उदयास्तगचक्रेण मेरुपर्वतगामिना । (२२।१)

udayāstagacakreṇa meruparvatagāminā |

22.2२२.२

त्रिदिवद्वारचक्रेण तपता लोकमव्ययम् ॥ (२२।२)

tridivadvāracakreṇa tapatā lokamavyayam ||

23.1२३.१

सहस्ररश्मियुक्तेन भ्राजमानेन तेजसा । (२३।१)

sahasraraśmiyuktena bhrājamānena tejasā |

23.2२३.२

चचार मध्ये लोकानां द्वादशात्मा दिनेश्वरः ॥ (२३।२)

cacāra madhye lokānāṃ dvādaśātmā dineśvaraḥ ||

24.1२४.१

सोमः श्वेतहये भाति स्यन्दने शीतरश्मिवान् । (२४।१)

somaḥ śvetahaye bhāti syandane śītaraśmivān |

24.2२४.२

हिमवत्तोयपूर्णाभिर्भाभिराह्लादयञ्जगत् ॥ (२४।२)

himavattoyapūrṇābhirbhābhirāhlādayañjagat ||

25.1२५.१

तमृक्षपूगानुगतं शिशिरांशुं द्विजेश्वरम् । (२५।१)

tamṛkṣapūgānugataṃ śiśirāṃśuṃ dvijeśvaram |

25.2२५.२

शशच्छायाङ्किततनुं नैशस्य तमसः क्षयम् ॥ (२५।२)

śaśacchāyāṅkitatanuṃ naiśasya tamasaḥ kṣayam ||

26.1२६.१

ज्योतिषामीश्वरं व्योम्नि रसानां रसदं प्रभुम् । (२६।१)

jyotiṣāmīśvaraṃ vyomni rasānāṃ rasadaṃ prabhum |

26.2२६.२

ओषधीनां सहस्राणां निधानममृतस्य च ॥ (२६।२)

oṣadhīnāṃ sahasrāṇāṃ nidhānamamṛtasya ca ||

27.1२७.१

जगतः प्रथमं भागं सौम्यं सत्यमयं रथम् । (२७।१)

jagataḥ prathamaṃ bhāgaṃ saumyaṃ satyamayaṃ ratham |

27.2२७.२

ददृशुर्दानवाः सोमं हिमप्रहरणं स्थितम् ॥ (२७।२)

dadṛśurdānavāḥ somaṃ himapraharaṇaṃ sthitam ||

28.1२८.१

यः प्राणः सर्वभूतानां पञ्चधा भिद्यते नृषु । (२८।१)

yaḥ prāṇaḥ sarvabhūtānāṃ pañcadhā bhidyate nṛṣu |

28.2२८.२

सप्तधातुगतो लोकांस्त्रीन्दधार चचार च ॥ (२८।२)

saptadhātugato lokāṃstrīndadhāra cacāra ca ||

29.1२९.१

यमाहुरग्निकर्तारं सर्वप्रभवमीश्वरम् । (२९।१)

yamāhuragnikartāraṃ sarvaprabhavamīśvaram |

29.2२९.२

सप्तस्वरगतो यश्च नित्यं गीर्भिरुदीर्यते ॥ (२९।२)

saptasvaragato yaśca nityaṃ gīrbhirudīryate ||

30.1३०.१

यं वदन्त्युत्तमं भूतं यं वदन्त्यशरीरिणम् । (३०।१)

yaṃ vadantyuttamaṃ bhūtaṃ yaṃ vadantyaśarīriṇam |

30.2३०.२

यमाहुराकाशगमं शीघ्रगं शब्दयोगिनम् ॥ (३०।२)

yamāhurākāśagamaṃ śīghragaṃ śabdayoginam ||

31.1३१.१

स वायुः सर्वभूतायुरुद्भूतः स्वेन तेजसा । (३१।१)

sa vāyuḥ sarvabhūtāyurudbhūtaḥ svena tejasā |

31.2३१.२

ववौ प्रव्यथयन्दैत्यान्प्रतिलोमं सतोयदः ॥ (३१।२)

vavau pravyathayandaityānpratilomaṃ satoyadaḥ ||

32.1३२.१

मरुतो दिव्यगन्धर्वैर्विद्याधरगणैः सह । (३२।१)

maruto divyagandharvairvidyādharagaṇaiḥ saha |

32.2३२.२

चिक्रीडुरसिभिः शुभ्रैर्निर्मुक्तैरिव पन्नगैः ॥ (३२।२)

cikrīḍurasibhiḥ śubhrairnirmuktairiva pannagaiḥ ||

33.1३३.१

सृजन्तः सर्पपतयस् तीव्रतोयमयं विषम् । (३३।१)

sṛjantaḥ sarpapatayas tīvratoyamayaṃ viṣam |

33.2३३.२

शरभूता दिवीन्द्राणां चेरुर्व्यात्तानना दिवि ॥ (३३।२)

śarabhūtā divīndrāṇāṃ cerurvyāttānanā divi ||

34.1३४.१

पर्वतैश्च शिलाशृङ्गैः शतशश्चैव पादपैः । (३४।१)

parvataiśca śilāśṛṅgaiḥ śataśaścaiva pādapaiḥ |

34.2३४.२

उपतस्थुः सुरगणाः प्रहर्तुं दानवं बलम् ॥ (३४।२)

upatasthuḥ suragaṇāḥ prahartuṃ dānavaṃ balam ||

35.1३५.१

यः स देवो हृषीकेशः पद्मनाभस्त्रिविक्रमः । (३५।१)

yaḥ sa devo hṛṣīkeśaḥ padmanābhastrivikramaḥ |

35.2३५.२

युगान्तकृष्णवर्त्माभो विश्वस्य जगतः प्रभुः ॥ (३५।२)

yugāntakṛṣṇavartmābho viśvasya jagataḥ prabhuḥ ||

36.1३६.१

सर्वयोनिः स मधुहा हव्यभुक्क्रतुसंस्थितः । (३६।१)

sarvayoniḥ sa madhuhā havyabhukkratusaṃsthitaḥ |

36.2३६.२

भूम्यापोव्योमभूतात्मा श्यामः शान्तिकरो ऽरिहा ॥ (३६।२)

bhūmyāpovyomabhūtātmā śyāmaḥ śāntikaro 'rihā ||

37.1३७.१

अरिघ्नममरादीनां चक्रं गृह्य गदाधरः । (३७।१)

arighnamamarādīnāṃ cakraṃ gṛhya gadādharaḥ |

37.2३७.२

अर्कं नागादिवोद्यन्तम् उद्यम्योत्तमतेजसा ॥ (३७।२)

arkaṃ nāgādivodyantam udyamyottamatejasā ||

38.1३८.१

सव्येनालम्ब्य महतीं सर्वासुरविनाशिनीम् । (३८।१)

savyenālambya mahatīṃ sarvāsuravināśinīm |

38.2३८.२

करेण कालीं वपुषा शत्रुकालप्रदां गदाम् ॥ (३८।२)

kareṇa kālīṃ vapuṣā śatrukālapradāṃ gadām ||

39.1३९.१

अन्यैर्भुजैः प्रदीप्तानि भुजगारिध्वजः प्रभुः । (३९।१)

anyairbhujaiḥ pradīptāni bhujagāridhvajaḥ prabhuḥ |

39.2३९.२

दधारायुधजातानि शार्ङ्गादीनि महाबलः ॥ (३९।२)

dadhārāyudhajātāni śārṅgādīni mahābalaḥ ||

40.1४०.१

स कश्यपस्यात्मभुवं द्विजं भुजगभोजनम् । (४०।१)

sa kaśyapasyātmabhuvaṃ dvijaṃ bhujagabhojanam |

40.2४०.२

पवनाधिकसंपातं गगनक्षोभणं खगम् ॥ (४०।२)

pavanādhikasaṃpātaṃ gaganakṣobhaṇaṃ khagam ||

41.1४१.१

भुजगेन्द्रेण वदने निविष्टेन विराजितम् । (४१।१)

bhujagendreṇa vadane niviṣṭena virājitam |

41.2४१.२

अमृतारम्भनिर्मुक्तं मन्दराद्रिम् इवोच्छ्रितम् ॥ (४१।२)

amṛtārambhanirmuktaṃ mandarādrim ivocchritam ||

42.1४२.१

देवासुरविमर्देषु बहुशो दृष्टविक्रमम् । (४२।१)

devāsuravimardeṣu bahuśo dṛṣṭavikramam |

42.2४२.२

महेन्द्रेणामृतस्यार्थे वज्रेण कृतलक्षणम् ॥ (४२।२)

mahendreṇāmṛtasyārthe vajreṇa kṛtalakṣaṇam ||

43.1४३.१

शिखिनं बलिनं चैव तप्तकुण्डलभूषणम् । (४३।१)

śikhinaṃ balinaṃ caiva taptakuṇḍalabhūṣaṇam |

43.2४३.२

विचित्रपत्रवसनं धातुमन्तमिवाचलम् ॥ (४३।२)

vicitrapatravasanaṃ dhātumantamivācalam ||

44.1४४.१

स्फीतक्रोडावलम्बेन शीतांशुसमतेजसा । (४४।१)

sphītakroḍāvalambena śītāṃśusamatejasā |

44.2४४.२

भोगिभोगावसक्तेन मणिरत्नेन भास्वता ॥ (४४।२)

bhogibhogāvasaktena maṇiratnena bhāsvatā ||

45.1४५.१

पक्षाभ्यां चारुपत्राभ्यामावृत्य दिवि लीलया । (४५।१)

pakṣābhyāṃ cārupatrābhyāmāvṛtya divi līlayā |

45.2४५.२

युगान्ते सेन्द्रचापाभ्यां तोयदाभ्यामिवाम्बरम् ॥ (४५।२)

yugānte sendracāpābhyāṃ toyadābhyāmivāmbaram ||

46.1४६.१

नीललोहितपीताभिः पताकाभिरलंकृतम् । (४६।१)

nīlalohitapītābhiḥ patākābhiralaṃkṛtam |

46.2४६.२

केतुवेषप्रतिच्छन्नं महाकायनिकेतनम् ॥ (४६।२)

ketuveṣapraticchannaṃ mahākāyaniketanam ||

47.1४७.१

अरुणावरजं श्रीमानारुह्य समरे विभुः । (४७।१)

aruṇāvarajaṃ śrīmānāruhya samare vibhuḥ |

47.2४७.२

सुवर्णवर्णवपुषा सुपर्णं खेचरोत्तमम् ॥ (४७।२)

suvarṇavarṇavapuṣā suparṇaṃ khecarottamam ||

48.1४८.१

तमन्वयुर्देवगणा मुनयश्च समाहिताः । (४८।१)

tamanvayurdevagaṇā munayaśca samāhitāḥ |

48.2४८.२

गीर्भिः परममन्त्राभिस्तुष्टुवुश्च जनार्दनम् ॥ (४८।२)

gīrbhiḥ paramamantrābhistuṣṭuvuśca janārdanam ||

49.1४९.१

तद्वैश्रवणसंश्लिष्टं वैवस्वतपुरःसरम् । (४९।१)

tadvaiśravaṇasaṃśliṣṭaṃ vaivasvatapuraḥsaram |

49.2४९.२

द्विजराजपरिक्षिप्तं देवराजविराजितम् ॥ (४९।२)

dvijarājaparikṣiptaṃ devarājavirājitam ||

50.1५०.१

चन्द्रप्रभाभिर्विपुलं युद्धाय समवर्तत । (५०।१)

candraprabhābhirvipulaṃ yuddhāya samavartata |

50.2५०.२

पवनाविद्धनिर्घोषं संप्रदीप्तहुताशनम् ॥ (५०।२)

pavanāviddhanirghoṣaṃ saṃpradīptahutāśanam ||

51.1५१.१

विष्णोर्जिष्णोश्च भ्राजिष्णोस्तेजसा तमसावृतम् । (५१।१)

viṣṇorjiṣṇośca bhrājiṣṇostejasā tamasāvṛtam |

51.2५१.२

बलं बलवदुद्वृत्तं युद्धाय समवर्तत ॥ (५१।२)

balaṃ balavadudvṛttaṃ yuddhāya samavartata ||

52.1५२.१

स्वस्त्यस्तु देवेभ्य इति बृहस्पतिरभाषत । (५२।१)

svastyastu devebhya iti bṛhaspatirabhāṣata |

52.2५२.२

स्वस्त्यस्तु दानवानीक उशना वाक्यमाददे ॥ (५२।२)

svastyastu dānavānīka uśanā vākyamādade ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MPur, 174

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit