ऋषय ऊचुः । (१।१)

चतुर्युगाणि यानि स्युः पूर्वे स्वायम्भुवेऽन्तरे । (१।२)

एषां निसर्गसंख्यां च श्रोतुमिच्छाम विस्तरात् ॥ (१।३)

सूत उवाच । (२।१)

पृथिवीद्युप्रसङ्गेन मया तु प्रागुदाहृतम् । (२।२)

एतच्चतुर्युगं त्वेवं तद्वक्ष्यामि निबोधत । (२।३)

तत्प्रमाणं प्रसंख्याय विस्तराच्चैव कृत्स्नशः ॥ (२।४)

लौकिकेन प्रमाणेन निष्पाद्याब्दं तु मानुषम् । (३।१)

तेनापीह प्रसंख्याय वक्ष्यामि तु चतुर्युगम् । (३।२)

निमेषतुल्यकालानि मात्रालब्धेक्षराणि च ॥ (३।३)

काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिंशच्च काष्ठां गणयेत्कलां तु । (४।१)

त्रिंशत्कलाश्चैव भवेन्मुहूर्तस्तैस्त्रिंशता रात्र्यहनी समेते ॥ (४।२)

अहोरात्रे विभजते सूर्यो मानुषलौकिके । (५।१)

रात्रिः स्वप्नाय भूतानां चेष्टायै कर्मणामहः ॥ (५।२)

पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस् तयोः पुनः । (६।१)

कृष्णपक्षस् त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी ॥ (६।२)

त्रिंशद्ये मानुषा मासाः पित्र्यो मासः स उच्यते । (७।१)

शतानि त्रीणि मासानां षष्ट्या चाभ्यधिकानि तु । (७।२)

पित्र्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण विभाव्यते ॥ (७।३)

मानुषेणैव मानेन वर्षाणां यच्छतं भवेत् । (८।१)

पितॄणां तानि वर्षाणि संख्यातानि तु त्रीणि वै । (८।२)

दश च द्व्यधिका मासाः पितृसंख्येह कीर्तिता ॥ (८।३)

लौकिकेन प्रमाणेन अब्दो यो मानुषः स्मृतः । (९।१)

एतद्दिव्यमहोरात्रमित्येषा वैदिकी श्रुतिः ॥ (९।२)

दिव्ये रात्र्यहनी वर्षं प्रविभागस्तयोः पुनः । (१०।१)

अहस्तु यदुदक्चैव रात्रिर्या दक्षिणायनम् । (१०।२)

एते रात्र्यहनी दिव्ये प्रसंख्याते तयोः पुनः ॥ (१०।३)

त्रिंशद्यानि तु वर्षाणि दिव्यो मासस्तु स स्मृतः । (११।१)

मानुषाणां शतं यच्च दिव्या मासास्त्रयस्तु वै । (११।२)

तथैव सह संख्यातो दिव्य एष विधिः स्मृतः ॥ (११।३)

त्रीणि वर्षशतान्येवं षष्टिर्वर्षास्तथैव च । (१२।१)

दिव्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण प्रकीर्तितः ॥ (१२।२)

त्रीणि वर्षसहस्राणि मानुषेण प्रमाणतः । (१३।१)

त्रिंशदन्यानि वर्षाणि स्मृतः सप्तर्षिवत्सरः ॥ (१३।२)

नव यानि सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि च । (१४।१)

वर्षाणि नवतिश्चैव ध्रुवसंवत्सरः स्मृतः ॥ (१४।२)

षट्त्रिंशत्तु सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि च । (१५।१)

षष्टिश्चैव सहस्राणि संख्यातानि तु संख्यया । (१५।२)

दिव्यं वर्षसहस्रं तु प्राहुः संख्याविदो जनाः ॥ (१५।३)

इत्येतदृषिभिर्गीतं दिव्यया संख्यया द्विजाः । (१६।१)

दिव्येनैव प्रमाणेन युगसंख्या प्रकल्पिता ॥ (१६।२)

चत्वारि भारते वर्षे युगानि ऋषयोऽब्रुवन् । (१७।१)

कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चैवं चतुर्युगम् ॥ (१७।२)

पूर्वं कृतयुगं नाम ततस्त्रेताभिधीयते । (१८।१)

द्वापरं च कलिश्चैव युगानि परिकल्पयेत् ॥ (१८।२)

चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् । (१९।१)

तस्य ताव् [॥। औ२ ज़ेइछेन्झ्] ती संध्या संध्यांशश्च तथाविधः ॥ (१९।२)

इतरेषु ससंध्येषु ससंध्यांशेषु च त्रिषु । (२०।१)

एकपादे निवर्तन्ते सहस्राणि शतानि च ॥ (२०।२)

त्रेता त्रीणि सहस्राणि युगसंख्याविदो विदुः । (२१।१)

तस्यापि त्रिशती संध्या संध्यांशः संध्यया समः ॥ (२१।२)

द्वे सहस्रे द्वापरं तु संध्यांशौ तु चतुःशतम् । (२२।१)

सहस्रमेकं वर्षाणां कलिरेव प्रकीर्तितः । (२२।२)

द्वे शते च तथान्ये च संध्यासंध्यांशयोः स्मृते ॥ (२२।३)

एषा द्वादशसाहस्री युगसंख्या तु संज्ञिता । (२३।१)

कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुष्टयम् ॥ (२३।२)

तत्र संवत्सराः सृष्टा मानुषास्तान्निबोधत । (२४।१)

नियुतानि दश द्वे च पञ्च चैवात्र संख्यया । (२४।२)

अष्टाविंशत्सहस्राणि कृतं युगमथोच्यते ॥ (२४।३)

प्रयुतं तु तथा पूर्णं द्वे चान्ये नियुते पुनः । (२५।१)

षण्णवतिसहस्राणि संख्यातानि च संख्यया । (२५।२)

त्रेतायुगस्य संख्यैषा मानुषेण तु संज्ञिता ॥ (२५।३)

अष्टौ शतसहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु । (२६।१)

चतुःषष्टिसहस्राणि वर्षाणां द्वापरं युगम् ॥ (२६।२)

चत्वारि नियुतानि स्युर्वर्षाणि तु कलिर्युगम् । (२७।१)

द्वात्रिंशच्च तथान्यानि सहस्राणि तु संख्यया । (२७।२)

एतत्कलियुगं प्रोक्तं मानुषेण प्रमाणतः ॥ (२७।३)

एषा चतुर्युगावस्था मानुषेण प्रकीर्तिता । (२८।१)

चतुर्युगस्य संख्याता संध्या संध्यांशकैः सह ॥ (२८।२)

एषा चतुर्युगाख्या तु साधिका त्वेकसप्ततिः । (२९।१)

कृतत्रेतादियुक्ता सा मनोरन्तरमुच्यते ॥ (२९।२)

मन्वन्तरस्य संख्या तु मानुषेण निबोधत । (३०।१)

एकत्रिंशत्तथा कोट्यः संख्याताः संख्यया द्विजैः ॥ (३०।२)

तथा शतसहस्राणि दश चान्यानि भागशः । (३१।१)

सहस्राणि तु द्वात्रिंशच्छतान्यष्टाधिकानि च ॥ (३१।२)

अशीतिश्चैव वर्षाणि मासाश्चैवाधिकास्तु षट् । (३२।१)

मन्वन्तरस्य संख्यैषा मानुषेण प्रकीर्तिता ॥ (३२।२)

दिव्येन च प्रमाणेन प्रवक्ष्याम्यन्तरं मनोः । (३३।१)

सहस्राणां शतान्याहुः स च वै परिसंख्यया ॥ (३३।२)

चत्वारिंशत्सहस्राणि मनोरन्तरमुच्यते । (३४।१)

मन्वन्तरस्य कालस्तु युगैः सह प्रकीर्तितः ॥ (३४।२)

एषा चतुर्युगाख्या तु साधिका ह्येकसप्ततिः । (३५।१)

क्रमेण परिवृत्ता सा मनोरन्तरमुच्यते ॥ (३५।२)

एतच्चतुर्दशगुणं कल्पमाहुस्तु तद्विदः । (३६।१)

ततस्तु प्रलयः कृत्स्नः स तु संप्रलयो महान् ॥ (३६।२)

कल्पप्रमाणो द्विगुणो यथा भवति संख्यया । (३७।१)

चतुर्युगाख्या व्याख्याता कृतं त्रेतायुगं च वै ॥ (३७।२)

त्रेतासृष्टं प्रवक्ष्यामि द्वापरं कलिमेव च । (३८।१)

युगपत्समवेतौ द्वौ द्विधा वक्तुं न शक्यते ॥ (३८।२)

क्रमागतं मयाप्येतत्तुभ्यं नोक्तं युगद्वयम् । (३९।१)

ऋषिवंशप्रसङ्गेन व्याकुलत्वात्तथा क्रमात् ॥ (३९।२)

नोक्तं त्रेतायुगे शेषं तद्वक्ष्यामि निबोधत । (४०।१)

अथ त्रेतायुगस्यादौ मनुः सप्तर्षयश्च ये । (४०।२)

श्रौतस्मार्तं ब्रुवन्धर्मं ब्रह्मणा तु प्रचोदिताः ॥ (४०।३)

दाराग्निहोत्रसम्बन्धम् ऋग्यजुःसामसंहिताः । (४१।१)

इत्यादिबहुलं श्रौतं धर्मं सप्तर्षयोऽब्रुवन् ॥ (४१।२)

परम्परागतं धर्मं स्मार्तं त्वाचारलक्षणम् । (४२।१)

वर्णाश्रमाचारयुतं मनुः स्वायम्भुवो ऽब्रवीत् ॥ (४२।२)

सत्येन ब्रह्मचर्येण श्रुतेन तपसा तथा । (४३।१)

तेषां सुतप्ततपसामार्षेणानुक्रमेण ह ॥ (४३।२)

सप्तर्षीणां मनोश्चैव आदौ त्रेतायुगे ततः । (४४।१)

अबुद्धिपूर्वकं तेन सकृत्पूर्वकमेव च ॥ (४४।२)

अभिवृत्तास्तु ते मन्त्रा दर्शनैस्तारकादिभिः । (४५।१)

आदिकल्पे तु देवानां प्रादुर्भूतास्तु ते स्वयम् ॥ (४५।२)

प्रमाणेष्वथ सिद्धानामन्येषां च प्रवर्तते । (४६।१)

मन्त्रयोगो व्यतीतेषु कल्पेष्वथ सहस्रशः । (४६।२)

ते मन्त्रा वै पुनस्तेषां प्रतिमायामुपस्थिताः ॥ (४६।३)

ऋचो यजूंषि सामानि मन्त्राश्चाथर्वणास्तु ये । (४७।१)

सप्तर्षिभिश्च ये प्रोक्ताः स्मार्तं तु मनुरब्रवीत् ॥ (४७।२)

त्रेतादौ संहता वेदाः केवलं धर्मसेतवः । (४८।१)

संरोधादायुषश्चैव व्यस्यन्ते द्वापरे च ते । (४८।२)

ऋषयस्तपसा वेदानहोरात्रमधीयते ॥ (४८।३)

अनादिनिधना दिव्याः पूर्वं प्रोक्ताः स्वयम्भुवा । (४९।१)

स्वधर्मसंवृताः साङ्गा यथाधर्मं युगे युगे । (४९।२)

विक्रियन्ते स्वधर्मं तु वेदवादाद्यथायुगम् ॥ (४९।३)

आरम्भयज्ञः क्षत्रस्य हविर्यज्ञा विशः स्मृताः । (५०।१)

परिचारयज्ञाः शूद्राश्च जपयज्ञाश्च ब्राह्मणाः ॥ (५०।२)

ततः समुदिता वर्णास्त्रेतायां धर्मशालिनः । (५१।१)

क्रियावन्तः प्रजावन्तः समृद्धाः सुखिनश्च वै ॥ (५१।२)

ब्राह्मणैश्च विधीयन्ते क्षत्रियाः क्षत्रियैर्विशः । (५२।१)

वैश्याञ्छूद्रा अनुवर्तन्ते परस्परमनुग्रहात् ॥ (५२।२)

शुभाः प्रकृतयस्तेषां धर्मा वर्णाश्रमाश्रयाः । (५३।१)

संकल्पितेन मनसा वाचा वा हस्तकर्मणा । (५३।२)

त्रेतायुगे ह्यविकले कर्मारम्भः प्रसिध्यति ॥ (५३।३)

आयूरूपं बलं मेधा आरोग्यं धर्मशीलता । (५४।१)

सर्वसाधारणं ह्येतदासीत्त्रेतायुगे तु वै ॥ (५४।२)

वर्णाश्रमव्यवस्थानमेषां ब्रह्मा तथाकरोत् । (५५।१)

संहिताश्च तथा मन्त्रा आरोग्यं धर्मशीलता ॥ (५५।२)

संहिताश्च तथा मन्त्रा ऋषिभिर् ब्रह्मणः सुतैः । (५६।१)

यज्ञः प्रवर्तितश्चैव तदा ह्येव तु दैवतैः ॥ (५६।२)

यामैः शुक्लैर्जयैश्चैव सर्वसाधनसंभृतैः । (५७।१)

विश्वसृड्भिस् तथा सार्धं देवेन्द्रेण महौजसा । (५७।२)

स्वायम्भुवे ऽन्तरे देवैस्ते यज्ञाः प्राक्प्रवर्तिताः ॥ (५७।३)

सत्यं जपस्तपो दानं पूर्वधर्मो य उच्यते । (५८।१)

यदा धर्मस्य ह्रसते शाखाधर्मस्य वर्धते ॥ (५८।२)

जायन्ते च तदा शूरा आयुष्मन्तो महाबलाः । (५९।१)

न्यस्तदण्डा महायोगा यज्वानो ब्रह्मवादिनः ॥ (५९।२)

पद्मपत्त्रायताक्षाश्च पृथुवक्त्राः सुसंहताः । (६०।१)

सिंहोरस्का महासत्त्वा मत्तमातंगगामिनः ॥ (६०।२)

महाधनुर्धराश्चैव त्रेतायां चक्रवर्तिनः । (६१।१)

सर्वलक्षणपूर्णास्ते न्यग्रोधपरिमण्डलाः ॥ (६१।२)

न्यग्रोधौ तु स्मृतौ बाहू व्यामो न्यग्रोध उच्यते । (६२।१)

व्यामेन सूच्छ्रयो यस्य अत ऊर्ध्वं तु देहिनः । (६२।२)

समुच्छ्रयः परीणाहो न्यग्रोधपरिमण्डलः ॥ (६२।३)

चक्रं रथो मणिर्भार्या निधिरश्वो गजस्तथा । (६३।१)

प्रोक्तानि सप्त रत्नानि पूर्वं स्वायम्भुवेऽन्तरे ॥ (६३।२)

विष्णोरंशेन जायन्ते पृथिव्यां चक्रवर्तिनः । (६४।१)

मन्वन्तरेषु सर्वेषु ह्यतीतानागतेषु वै ॥ (६४।२)

भूतभव्यानि यानीह वर्तमानानि यानि च । (६५।१)

त्रेतायुगानि तेष्वत्र जायन्ते चक्रवर्तिनः ॥ (६५।२)

भद्राणीमानि तेषां च विभाव्यन्ते महीक्षिताम् । (६६।१)

अत्यद्भुतानि चत्वारि बलं धर्मं सुखं धनम् ॥ (६६।२)

अन्योन्यस्याविरोधेन प्राप्यन्ते नृपतेः समम् । (६७।१)

अर्थो धर्मश्च कामश्च यशो विजय एव च ॥ (६७।२)

ऐश्वर्येणाणिमाद्येन प्रभुशक्तिबलान्विताः । (६८।१)

श्रुतेन तपसा चैव ऋषींस्तेऽभिभवन्ति हि ॥ (६८।२)

बलेनाभिभवन्त्येते तेन दानवमानवान् । (६९।१)

लक्षणैश्चैव जायन्ते शरीरस्थैरमानुषैः ॥ (६९।२)

केशाः स्थिता ललाटेन जिह्वा च परिमार्जनी । (७०।१)

श्यामप्रभाश्चतुर्दंष्ट्राः सुवंशाश्चोर्ध्वरेतसः ॥ (७०।२)

आजानुबाहवश्चैव तालहस्तौ वृषाकृती । (७१।१)

परिणाहप्रमाणाभ्यां सिंहस्कन्धाश्च मेधिनः ॥ (७१।२)

पादयोश्चक्रमत्स्यौ तु शङ्खपद्मे च हस्तयोः । (७२।१)

पञ्चाशीतिसहस्राणि जीवन्ति ह्यजरामयाः ॥ (७२।२)

असङ्गा गतयस्तेषां चतस्रश्चक्रवर्तिनाम् । (७३।१)

अन्तरिक्षे समुद्रेषु पाताले पर्वतेषु च ॥ (७३।२)

इज्या दानं तपः सत्यं त्रेताधर्मास्तु वै स्मृताः । (७४।१)

तदा प्रवर्तते धर्मो वर्णाश्रमविभागशः । (७४।२)

मर्यादास्थापनार्थं च दण्डनीतिः प्रवर्तते ॥ (७४।३)

हृष्टपुष्टा जनाः सर्वे अरोगाः पूर्णमानसाः । (७५।१)

एको वेदश्चतुष्पादस्त्रेतायां तु विधिः स्मृतः । (७५।२)

त्रीणि वर्षसहस्राणि जीवन्ते तत्र ताः प्रजाः ॥ (७५।३)

पुत्रपौत्रसमाकीर्णा म्रियन्ते च क्रमेण ताः । (७६।१)

एष त्रेतायुगे भावस्त्रेतासंख्यां निबोधत ॥ (७६।२)

त्रेतायुगस्वभावेन संध्यापादेन वर्तते । (७७।१)

संध्यापादः स्वभावाच्च योऽंशः पादेन तिष्ठति ॥ (७७।२)