मत्स्य उवाच । (१।१)

एवमेकार्णवीभूते शेते लोके महाद्युतिः । (१।२)

प्रच्छाद्य सलिलेनोर्वीं हंसो नारायणस्तदा ॥ (१।३)

महतो रजसो मध्ये महार्णवसरःसु वै । (२।१)

विरजस्कं महाबाहुमक्षयं ब्रह्म यद्विदुः ॥ (२।२)

आत्मरूपप्रकाशेन तमसा संवृतः प्रभुः । (३।१)

मनः सात्त्विकमाधाय यत्र तत्सत्यमासत ॥ (३।२)

याथातथ्यं परं ज्ञानं भूतं तद्ब्रह्मणा पुरा । (४।१)

रहस्यारण्यकोद्दिष्टं यच्चौपनिषदं स्मृतम् ॥ (४।२)

पुरुषो यज्ञ इत्येतद्यत्परं परिकीर्तितम् । (५।१)

यश्चान्यः पुरुषाख्यः स्यात्स एष पुरुषोत्तमः ॥ (५।२)

ये च यज्ञकरा विप्रा ये चर्त्विज इति स्मृताः । (६।१)

अस्मादेव पुरा भूता यज्ञेभ्यः श्रूयतां तथा ॥ (६।२)

ब्रह्माणं प्रथमं वक्त्रादुद्गातारं च सामगम् । (७।१)

होतारमपि चाध्वर्युं बाहुभ्यामसृजत्प्रभुः ॥ (७।२)

ब्रह्मणो ब्राह्मणाच्छंसि प्रस्तोतारं च सर्वशः । (८।१)

तौ मित्रावरुणौ पृष्ठात् प्रतिप्रस्तारमेव च ॥ (८।२)

उदरात्प्रतिहर्तारं पोतारं चैव पार्थिव । (९।१)

अच्छावाकमथोरुभ्यां नेष्टारं चैव पार्थिव ॥ (९।२)

पाणिभ्यामथ चाग्नीध्रं सुब्रह्मण्यं च जानुतः । (१०।१)

ग्रावस्तुतं तु पादाभ्यामुन्नेतारं च याजुषम् ॥ (१०।२)

एवमेवैष भगवान्षोडशैव जगत्पतिः । (११।१)

प्रवक्तॄन्सर्वयज्ञानामृत्विजोऽसृजदुत्तमान् ॥ (११।२)

तदेष वै वेदमयः पुरुषो यज्ञसंज्ञितः । (१२।१)

वेदाश्चैतन्मयाः सर्वे साङ्गोपनिषदक्रियाः ॥ (१२।२)

स्वपित्येकार्णवे चैव यदाश्चर्यमभूत्पुरा । (१३।१)

श्रूयतां तद्यथा विप्रा मार्कण्डेयकुतूहलम् ॥ (१३।२)

गीर्णो भगवतस्तस्य कुक्षावेव महामुनिः । (१४।१)

बहुवर्षसहस्रायुस्तस्यैव वरतेजसा ॥ (१४।२)

अटंस्तीर्थप्रसङ्गेन पृथिवीं तीर्थगोचराम् । (१५।१)

आश्रमाणि च पुण्यानि देवतायतनानि च ॥ (१५।२)

देशान्राष्ट्राणि चित्राणि पुराणि विविधानि च । (१६।१)

जपहोमपरः शान्तस्तपो घोरं समास्थितः ॥ (१६।२)

मार्कण्डेयस्ततस्तस्य शनैर्वक्त्राद्विनिःसृतः । (१७।१)

स निष्क्रामन्न चात्मानं जानीते देवमायया ॥ (१७।२)

निष्क्रम्याप्यस्य वदनादेकार्णवमथो जगत् । (१८।१)

सर्वतस्तमसाच्छन्नं मार्कण्डेयोऽन्ववैक्षत ॥ (१८।२)

तस्योत्पन्नं भयं तीव्रं संशयश्चात्मजीविते । (१९।१)

देवदर्शनसंहृष्टो विस्मयं परमं गतः ॥ (१९।२)

चिन्तयञ्जलमध्यस्थो मार्कण्डेयो विशङ्कितः । (२०।१)

किं नु स्यान्मम चिन्तेयं मोहः स्वप्नोऽनुभूयते ॥ (२०।२)

व्यक्तमन्यतमो भावस्तेषां संभावितो मम । (२१।१)

न हीदृशं जगत्क्लेशमयुक्तं सत्यमर्हति ॥ (२१।२)

नष्टचन्द्रार्कपवने नष्टपर्वतभूतले । (२२।१)

कतमः स्यादयं लोक इति चिन्तामवस्थितः ॥ (२२।२)

ददर्श चापि पुरुषं स्वपन्तं पर्वतोपमम् । (२३।१)

सलिलेऽर्धमथो मग्नं जीमूतमिव सागरे ॥ (२३।२)

ज्वलन्तमिव तेजोभिर्गोयुक्तमिव भास्करम् । (२४।१)

शर्वर्यां जाग्रतमिव भासन्तं स्वेन तेजसा ॥ (२४।२)

देवं द्रष्टुमिहायातः को भवानिति विस्मयात् । (२५।१)

तथैव स मुनिः कुक्षिं पुनरेव प्रवेशितः ॥ (२५।२)

सम्प्रविष्टः पुनः कुक्षिं मार्कण्डेयोऽतिविस्मयः । (२६।१)

तथैव तु पुनर् भूयो विजानन्स्वप्नदर्शनम् ॥ (२६।२)

स तथैव यथापूर्वं यो धरामटते पुरा । (२७।१)

पुण्यतीर्थजलोपेतां विविधान्याश्रमाणि च ॥ (२७।२)

क्रतुभिर्यजमानाश्च समाप्तवरदक्षिणान् । (२८।१)

अपश्यद्देवकुक्षिस्थान्याजकाञ्छतशो द्विजान् ॥ (२८।२)

सद्वृत्तमास्थिताः सर्वे वर्णा ब्राह्मणपूर्वकाः । (२९।१)

चत्वारश्चाश्रमाः सम्यग्यथोद्दिष्टा मया तव ॥ (२९।२)

एवं वर्षशतं साग्रं मार्कण्डेयस्य धीमतः । (३०।१)

चरतः पृथिवीं सर्वां न कुक्ष्यन्तः समीक्षितः ॥ (३०।२)

ततः कदाचिदथ वै पुनर्वक्त्राद्विनिःसृतः । (३१।१)

सुप्तं न्यग्रोधशाखायां बालमेकं निरैक्षत ॥ (३१।२)

तथैवैकार्णवजले नीहारेणावृताम्बरे । (३२।१)

अव्यग्रः क्रीडते लोके सर्वभूतविवर्जिते ॥ (३२।२)

स मुनिर्विस्मयाविष्टः कौतूहलसमन्वितः । (३३।१)

बालमादित्यसंकाशं नाशक्नोदभिवीक्षितुम् ॥ (३३।२)

स चिन्तयंस्तथैकान्ते स्थित्वा सलिलसंनिधौ । (३४।१)

पूर्वदृष्टमिदं मेने शङ्कितो देवमायया ॥ (३४।२)

अगाधसलिले तस्मिन्मार्कण्डेयः सविस्मयः । (३५।१)

प्लवंस्तथार्तिम् अगमद्भयात्संत्रस्तलोचनः ॥ (३५।२)

स तस्मै भगवानाह स्वागतं बालयोगवान् । (३६।१)

बभाषे मेघतुल्येन स्वरेण पुरुषोत्तमः ॥ (३६।२)

मा भैर्वत्स न भेतव्यमिहैवायाहि मेऽन्तिकम् । (३७।१)

मार्कण्डेयो मुनिस्त्वाह बालं तं श्रमपीडितः ॥ (३७।२)

मार्कण्डेय उवाच । (३८।१)

को मां नाम्ना कीर्तयति तपः परिभवन्मम । (३८।२)

दिव्यं वर्षसहस्राख्यं धर्षयन्निव मे वयः ॥ (३८।३)

न ह्येष वः समाचारो देवेष्वपि ममोचितः । (३९।१)

मां ब्रह्मापि हि देवेशो दीर्घायुरिति भाषते ॥ (३९।२)

कस्तमो घोरमासाद्य मामद्य त्यक्तजीवितः । (४०।१)

मार्कण्डेयेति मामुक्त्वा मृत्युमीक्षितुमर्हति ॥ (४०।२)

सूत उवाच । (४१।१)

एवमाभाष्य तं क्रोधान्मार्कण्डेयो महामुनिः । (४१।२)

तथैव भगवान्भूयो बभाषे मधुसूदनः ॥ (४१।३)

श्रीभगवान् उवाच । (४२।१)

अहं ते जनको वत्स हृषीकेशः पिता गुरुः । (४२।२)

आयुष्प्रदाता पौराणः किं मां त्वं नोपसर्पसि ॥ (४२।३)

मां पुत्रकामः प्रथमं पिता तेऽङ्गिरसो मुनिः । (४३।१)

पूर्वमाराधयामास तपस्तीव्रं समाश्रितः ॥ (४३।२)

ततस्त्वां घोरतपसा प्रावृणोदमितौजसम् । (४४।१)

उक्तवानहमात्मस्थं महर्षिम् अमितौजसम् ॥ (४४।२)

कः समुत्सहते चान्यो यो न भूतात्मकात्मजः । (४५।१)

द्रष्टुमेकार्णवगतं क्रीडन्तं योगवर्त्मना ॥ (४५।२)

ततः प्रहृष्टवदनो विस्मयोत्फुल्ललोचनः । (४६।१)

मूर्ध्नि बद्धाञ्जलिपुटो मार्कण्डेयो महातपाः ॥ (४६।२)

नामगोत्रे ततः प्रोच्य दीर्घायुर्लोकपूजितः । (४७।१)

तस्मै भगवते भक्त्या नमस्कारमथाकरोत् ॥ (४७।२)

मार्कण्डेय उवाच । (४८।१)

इच्छेयं तत्त्वतो मायामिमां ज्ञातुं तवानघ । (४८।२)

यदेकार्णवमध्यस्थः शेषे त्वं बालरूपवान् ॥ (४८।३)

किंसंज्ञश्चैव भगवाṁल् लोके विज्ञायसे प्रभो । (४९।१)

तर्कये त्वां महात्मानं को ह्यन्यः स्थातुमर्हति ॥ (४९।२)

श्रीभगवानुवाच । (५०।१)

अहं नारायणो ब्रह्मन्सर्वभूतविनाशनः । (५०।२)

अहं सहस्रशीर्षाख्यो यः पदैरभिसंज्ञितः ॥ (५०।३)

आदित्यवर्णः पुरुषो मखे ब्रह्ममयो मखः । (५१।१)

अहमग्निर्हव्यवाहो यादसां पतिरव्ययः ॥ (५१।२)

अहमिन्द्रपदे शक्रो वर्षाणां परिवत्सरः । (५२।१)

अहं योगी युगाख्यस्य युगान्तावर्त एव च ॥ (५२।२)

अहं सर्वाणि सत्त्वानि दैवतान्यखिलानि तु । (५३।१)

भुजंगानामहं शेषस्तार्क्ष्यो वै सर्वपक्षिणाम् ॥ (५३।२)

कृतान्तः सर्वभूतानां विश्वेषां कालसंज्ञितः । (५४।१)

अहं धर्मस्तपश्चाहं सर्वाश्रमनिवासिनाम् ॥ (५४।२)

अहं चैव सरिद्दिव्या क्षीरोदश्च महार्णवः । (५५।१)

यत्तत्सत्यं च परममहमेकः प्रजापतिः ॥ (५५।२)

अहं सांख्यमहं योगोऽप्यहं तत्परमं पदम् । (५६।१)

अहमिज्या क्रिया चाहमहं विद्याधिपः स्मृतः ॥ (५६।२)

अहं ज्योतिरहं वायुरहं भूमिरहं नभः । (५७।१)

अहमापः समुद्राश्च नक्षत्राणि दिशो दश ॥ (५७।२)

अहं वर्षमहं सोमः पर्जन्योऽहमहं रविः । (५८।१)

क्षीरोदसागरे चाहं समुद्रे वडवामुखः ॥ (५८।२)

वह्निः संवर्तको भूत्वा पिबंस्तोयमयं हविः । (५९।१)

अहं पुराणः परमं तथैवाहं परायणम् ॥ (५९।२)

अहं भूतस्य भव्यस्य वर्तमानस्य संभवः । (६०।१)

यत्किंचित्पश्यसे विप्र यच्छृणोषि च किंचन ॥ (६०।२)

यल्लोके चानुभवसि तत्सर्वं मामनुस्मर । (६१।१)

विश्वं सृष्टं मया पूर्वं सृज्यं चाद्यापि पश्य माम् ॥ (६१।२)

युगे युगे च स्रक्ष्यामि मार्कण्डेयाखिलं जगत् । (६२।१)

तदेतदखिलं सर्वं मार्कण्डेयावधारय ॥ (६२।२)

शुश्रूषुर्मम धर्मांश्च कुक्षौ चर सुखं मम । (६३।१)

मम ब्रह्मा शरीरस्थो देवैश्च ऋषिभिः सह ॥ (६३।२)

व्यक्तमव्यक्तयोगं मामवगच्छासुरद्विषम् । (६४।१)

अहमेकाक्षरो मन्त्ररूयक्षरश्चैव तारकः ॥ (६४।२)

परस्त्रिवर्गाद् ॐकारस् त्रिवर्गार्थनिदर्शनः । (६५।१)

एवमादिपुराणेशो वदन्नेव महामतिः ॥ (६५।२)

वक्त्रमाहृतवानाशु मार्कण्डेयं महामुनिम् । (६६।१)

ततो भगवतः कुक्षिं प्रविष्टो मुनिसत्तमः ॥ (६६।२)

स तस्मिन्सुखमेकान्ते शुश्रूषुर्हंसमव्ययम् । (६७।१)

योऽहमेव विविधतनुं परिश्रितो महार्णवे व्यपगतचन्द्रभास्करे । (६७।२)

शनैश्चरन्प्रभुरपि हंससंज्ञितोऽसृजज्जगद्विहरति कालपर्यये ॥ (६७।३)