सूत उवाच । (१।१)

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सूर्यचन्द्रमसोर्गतिम् । (१।२)

सूर्याचन्द्रमसावेतौ भ्राजन्तौ यावदेव तु ॥ (१।३)

सप्तद्वीपसमुद्राणां द्वीपानां भाति विस्तरः । (२।१)

विस्तरार्धं पृथिव्यास्तु भवेदन्यत्र बाह्यतः ॥ (२।२)

पर्यासपरिमाणं च चन्द्रादित्यौ प्रकाशतः । (३।१)

पर्यासपारिमाण्यात्तु बुधैस्तुल्यं दिवः स्मृतम् ॥ (३।२)

त्रींल्लोकान्प्रति सामान्यात्सूर्यो यात्यविलम्बतः । (४।१)

अचिरात्तु प्रकाशेन अवनात्तु रविः स्मृतः ॥ (४।२)

भूयो भूयः प्रवक्ष्यामि प्रमाणं चन्द्रसूर्ययोः । (५।१)

महितत्वान्महच्छब्दो ह्यस्मिन्नर्थे निगद्यते ॥ (५।२)

अस्य भारतवर्षस्य विष्कम्भात्तुल्यविस्तृतम् । (६।१)

मण्डलं भास्करस्याथ योजनैस्तन्निबोधत ॥ (६।२)

नवयोजनसाहस्रो विस्तारो मण्डलस्य तु । (७।१)

विस्तारात्त्रिगुणश्चापि परिणाहोऽत्र मण्डले ॥ (७।२)

विष्कम्भान्मण्डलाच्चैव भास्कराद्द्विगुणः शशी । (८।१)

अतः पृथिव्या वक्ष्यामि प्रमाणं योजनैः पुनः ॥ (८।२)

सप्तद्वीपसमुद्राया विस्तारो मण्डलस्य तु । (९।१)

इत्येतदिह संख्यातं पुराणे परिमाणतः ॥ (९।२)

तद्वक्ष्यामि प्रसंख्याय साम्प्रतं चाभिमानिभिः । (१०।१)

अभिमानिनो ह्यतीता ये तुल्यास्ते साम्प्रतैस्त्विह ॥ (१०।२)

देवादेवैर् अतीतास्तु रूपैर्नामभिरेव च । (११।१)

तस्माद्वै साम्प्रतैर्देवैर्वक्ष्यामि वसुधातलम् ॥ (११।२)

दिव्यस्य संनिवेशो वै साम्प्रतैरेव कृत्स्नशः । (१२।१)

शतार्धकोटिविस्तारा पृथिवी कृत्स्नशः स्मृता ॥ (१२।२)

तस्याश्चार्धप्रमाणं च मेरोश्चैवोत्तरोत्तरम् । (१३।१)

मेरोर्मध्ये प्रतिदिशं कोटिरेका तु सा स्मृता ॥ (१३।२)

तथा शतसहस्राणामेकोननवतिं पुनः । (१४।१)

पञ्चाशच्च सहस्राणि पृथिव्यर्धस्य विस्तरः ॥ (१४।२)

पृथिव्या विस्तरं कृत्यं योजनैस्तं निबोधत । (१५।१)

तिस्रः कोट्यस्तु विस्तारात्संख्यातास्तु चतुर्दिशम् ॥ (१५।२)

तथा शतसहस्राणाम् एकोनाशीतिर् उच्यते । (१६।१)

सप्तद्वीपसमुद्रायाः पृथिव्याः स तु विस्तरः ॥ (१६।२)

विस्तारं त्रिगुणं चैव पृथिव्यन्तरमण्डलम् । (१७।१)

गणितं योजनानां तु कोट्यस्त्वेकादश स्मृताः ॥ (१७।२)

तथा शतसहस्राणां सप्तत्रिंशाधिकास्तु ताः । (१८।१)

इत्येतद्वै प्रसंख्यातं पृथिव्यन्तरमण्डलम् ॥ (१८।२)

तारकासंनिवेशस्य दिवि यावत्तु मण्डलम् । (१९।१)

पर्याप्तसंनिवेशस्य भूमेस्तावत्तु मण्डलम् ॥ (१९।२)

पर्यासपरिमाणं च भूमेस्तुल्यं दिवः स्मृतम् । (२०।१)

मेरोः प्राच्यां दिशायां तु मानसोत्तरमूर्धनि ॥ (२०।२)

वस्त्वेकसारा माहेन्द्री पुण्या हेमपरिष्कृता । (२१।१)

दक्षिणेन पुनर्मेरोर्मानसस्य तु पृष्ठतः ॥ (२१।२)

वैवस्वतो निवसति यमः संयमने पुरे । (२२।१)

प्रतीच्यां तु पुनर्मेरोर्मानसस्य तु मूर्धनि ॥ (२२।२)

सुषा नाम पुरी रम्या वरुणस्यापि धीमतः । (२३।१)

दिश्युत्तरस्यां मेरोस्तु मानसस्यैव मूर्धनि ॥ (२३।२)

तुल्या महेन्द्रपुर्यापि सोमस्यापि विभावरी । (२४।१)

मानसोत्तरपृष्ठे तु लोकपालाश्चतुर्दिशम् ॥ (२४।२)

स्थिता धर्मव्यवस्थार्थं लोकसंरक्षणाय च । (२५।१)

लोकपालोपरिष्टात्तु सर्वतो दक्षिणायने ॥ (२५।२)

काष्ठागतस्य सूर्यस्य गतिस्तत्र निबोधत । (२६।१)

दक्षिणोपक्रमे सूर्यः क्षिप्तेषुरिव सर्पति ॥ (२६।२)

ज्योतिषां चक्रमादाय सततं परिगच्छति । (२७।१)

मध्यगश्चामरावत्यां यदा भवति भास्करः ॥ (२७।२)

वैवस्वते संयमने उद्यन्सूर्यः प्रदृश्यते । (२८।१)

सुषायामर्धरात्रस्तु विभावर्यास्तम् एति च ॥ (२८।२)

वैवस्वते संयमने मध्याह्ने तु रविर्यदा । (२९।१)

सुषायामथ वारुण्यामुत्तिष्ठन्स तु दृश्यते ॥ (२९।२)

विभावर्यामर्धरात्रं माहेन्द्र्यामस्तमेव च । (३०।१)

सुषायामथ वारुण्यां मध्याह्ने तु रविर्यदा ॥ (३०।२)

विभावर्यां सोमपुर्यामुत्तिष्ठति विभावसुः । (३१।१)

महेन्द्रस्यामरावत्यामुद्गच्छति दिवाकरः ॥ (३१।२)

अर्धरात्रं संयमने वारुण्यामस्तमेति च । (३२।१)

स शीघ्रमेव पर्येति भानुरालातचक्रवत् ॥ (३२।२)

भ्रमन्वै भ्रममाणानि ऋक्षाणि चरते रविः । (३३।१)

एवं चतुर्षु पार्श्वेषु दक्षिणान्तेषु सर्पति ॥ (३३।२)

उदयास्तमये वासावुत्तिष्ठति पुनः पुनः । (३४।१)

पूर्वाह्णे चापराह्णे च द्वौ द्वौ देवालयौ तु सः ॥ (३४।२)

पतत्येकं तु मध्याह्ने भाभिरेव च रश्मिभिः । (३५।१)

उदितो वर्धमानाभिर्मध्याह्ने तपते रविः ॥ (३५।२)

अतः परं ह्रसन्तीभिर्गोभिरस्तं स गच्छति । (३६।१)

उदयास्तमयाभ्यां च स्मृते पूर्वापरे तु वै ॥ (३६।२)

यादृक्पुरस्तात्तपति यादृक्पृष्ठे तु पार्श्वयोः । (३७।१)

यत्रोदयस्तु दृश्येत तेषां स उदयः स्मृतः ॥ (३७।२)

प्रणाशं गच्छते यत्र तेषामस्तः स उच्यते । (३८।१)

सर्वेषामुत्तरे मेरुर्लोकालोकस्य दक्षिणे ॥ (३८।२)

विदूरभावादर्कस्य भूमेरेषा गतस्य च । (३९।१)

श्रयन्ते रश्मयो यस्मात्तेन रात्रौ न दृश्यते ॥ (३९।२)

ऊर्ध्वं शतसहस्रांशुः स्थितस्तत्र प्रदृश्यते । (४०।१)

एवं पुष्करमध्ये तु यदा भवति भास्करः ॥ (४०।२)

त्रिंशद्भागं च मेदिन्या मुहूर्तेन स गच्छति । (४१।१)

योजनानां सहस्रस्य इमां संख्यां निबोधत ॥ (४१।२)

पूर्णं शतसहस्राणामेकत्रिंशच्च सा स्मृता । (४२।१)

पञ्चाशच्च सहस्राणि तथान्यान्यधिकानि च ॥ (४२।२)

मौहूर्तिकी गतिर्ह्येषा सूर्यस्य तु विधीयते । (४३।१)

एतेन क्रमयोगेण यदा काष्ठां तु दक्षिणाम् ॥ (४३।२)

परिगच्छति सूर्योऽसौ मासं काष्ठामुदग्दिनात् । (४४।१)

मध्येन पुष्करस्याथ भ्रमते दक्षिणायने ॥ (४४।२)

मानसोत्तरमेरोस्तु अन्तरं त्रिगुणं स्मृतम् । (४५।१)

सर्वतो दक्षिणस्यां तु काष्ठायां तन्निबोधत ॥ (४५।२)

नव कोट्यः प्रसंख्याता योजनैः परिमण्डलम् । (४६।१)

तथा शतसहस्राणि चत्वारिंशच्च पञ्च च ॥ (४६।२)

अहोरात्रात्पतंगस्य गतिरेषा विधीयते । (४७।१)

दक्षिणादिङ्निवृत्तोऽसौ विषुवस्थो यदा रविः ॥ (४७।२)

क्षीरोदस्य समुद्रस्योत्तरतोऽपि दिशं चरन् । (४८।१)

मण्डलं विषुवच्चापि योजनैस्तन्निबोधत ॥ (४८।२)

तिस्रः कोट्यस्तु सम्पूर्णा विषुवस्यापि मण्डलम् । (४९।१)

तथा शतसहस्राणि विंशत्येकाधिकानि तु ॥ (४९।२)

श्रावणे चोत्तरां काष्ठां चित्रभानुर्यदा भवेत् । (५०।१)

गोमेदस्य परद्वीपे उत्तरां च दिशं चरन् ॥ (५०।२)

उत्तरायाः प्रमाणं तु काष्ठाया मण्डलस्य तु । (५१।१)

दक्षिणोत्तरमध्यानि तानि विन्द्याद् यथाक्रमम् ॥ (५१।२)

स्थानं जरद्गवं मध्ये तथैरावतमुत्तमम् । (५२।१)

वैश्वानरं दक्षिणतो निर्दिष्टमिह तत्त्वतः ॥ (५२।२)

नागवीथ्युत्तरा वीथी ह्यजवीथिस् तु दक्षिणा । (५३।१)

उभे आषाढमूलं तु अजवीथ्यादयस् त्रयः ॥ (५३।२)

अभिजित्पूर्वतः स्वातिं नागवीथ्युत्तरास् त्रयः । (५४।१)

अश्विनी कृत्तिका याम्या नागवीथ्यस् त्रयः स्मृताः ॥ (५४।२)

रोहिण्यार्द्रा मृगशिरो नागवीथिर् इति स्मृता । (५५।१)

पुष्याश्लेषा पुनर्वस्वोर्वीथी चैरावती स्मृता ॥ (५५।२)

तिस्रस्तु वीथयो ह्येता उत्तरो मार्ग उच्यते । (५६।१)

पूर्वोत्तरा च फल्गुन्यौ मघा चैवार्षभी भवेत् ॥ (५६।२)

पूर्वोत्तरप्रोष्ठपदौ गोवीथी रेवती स्मृता । (५७।१)

श्रवणं च धनिष्ठा च वारुणं च जरद्गवम् ॥ (५७।२)

एतास्तु वीथयस् तिस्रो मध्यमो मार्ग उच्यते । (५८।१)

हस्तश्चित्रा तथा स्वाती ह्यजवीथिरिति स्मृता ॥ (५८।२)

ज्येष्ठा विशाखा मैत्रं च मृगवीथी तथोच्यते । (५९।१)

मूलं पूर्वोत्तराषाढे वीथी वैश्वानरी भवेत् ॥ (५९।२)

स्मृतास्तिस्रस्तु वीथ्यस्ता मार्गे वै दक्षिणे पुनः । (६०।१)

काष्ठयोरन्तरं चैतद्वक्ष्यते योजनैः पुनः ॥ (६०।२)

एतच्छतसहस्राणामेकत्रिंशत्तु वै स्मृतम् । (६१।१)

शतानि त्रीणि चान्यानि त्रयस्त्रिंशत्तथैव च ॥ (६१।२)

काष्ठयोरन्तरं ह्येतद्योजनानां प्रकीर्तितम् । (६२।१)

काष्ठयोर्लेखयोश्चैव अयने दक्षिणोत्तरे ॥ (६२।२)

ते वक्ष्यामि प्रसंख्याय योजनैस्तु निबोधत । (६३।१)

एकैकमन्तरं तद्वद्युक्तान्येतानि सप्तभिः ॥ (६३।२)

सहस्रेणातिरिक्ता च ततोऽन्या पञ्चविंशतिः । (६४।१)

लेखयोः काष्ठयोश्चैव बाह्याभ्यन्तरयोश्चरन् ॥ (६४।२)

अभ्यन्तरं स पर्येति मण्डलान्युत्तरायणे । (६५।१)

बाह्यतो दक्षिणेनैव सततं सूर्यमण्डलम् ॥ (६५।२)

चरन्नसावुदीच्यां च ह्यशीत्या मण्डलाञ्छतम् । (६६।१)

अभ्यन्तरं स पर्येति क्रमते मण्डलानि तु ॥ (६६।२)

प्रमाणं मण्डलस्यापि योजनानां निबोधत । (६७।१)

योजनानां सहस्राणि दश चाष्टौ तथा स्मृतम् ॥ (६७।२)

अधिकान्यष्टपञ्चाशद्योजनानि तु वै पुनः । (६८।१)

विष्कम्भो मण्डलस्यैव तिर्यक्स तु विधीयते ॥ (६८।२)

अहस्तु चरते नाभेः सूर्यो वै मण्डलं क्रमात् । (६९।१)

कुलालचक्रपर्यन्तो यथा चन्द्रो रविस्तथा ॥ (६९।२)

दक्षिणे चक्रवत्सूर्यस्तथा शीघ्रं निवर्तते । (७०।१)

तस्मात्प्रकृष्टां भूमिं तु कालेनाल्पेन गच्छति ॥ (७०।२)

सूर्यो द्वादशभिः शीघ्रं मुहूर्तैर्दक्षिणायने । (७१।१)

त्रयोदशार्धमृक्षाणां मध्ये चरति मण्डलम् ॥ (७१।२)

मुहूर्तैस्तानि ऋक्षाणि नक्तमष्टादशैश्चरन् । (७२।१)

कुलालचक्रमध्यस्थो यथा मन्दं प्रसर्पति ॥ (७२।२)

उदग्याने तथा सूर्यः सर्पते मन्दविक्रमः । (७३।१)

तस्माद्दीर्घेण कालेन भूमिं सोऽल्पां प्रसर्पति ॥ (७३।२)

सूर्यो ऽष्टादशभिरह्नो मुहूर्तैरुदगायने । (७४।१)

त्रयोदशानां मध्ये तु ऋक्षाणां चरते रविः । (७४।२)

मुहूर्तैस्तानि ऋक्षाणि रात्रौ द्वादशभिश्चरन् ॥ (७४।३)

ततो मन्दतरं ताभ्यां चक्रं तु भ्रमते पुनः । (७५।१)

मृत्पिण्ड इव मध्यस्थो भ्रमतेऽसौ ध्रुवस्तथा ॥ (७५।२)

मुहूर्तैस्त्रिंशता तावदहोरात्रं भुवो भ्रमन् । (७६।१)

उभयोः काष्ठयोर्मध्ये भ्रमते मण्डलानि तु ॥ (७६।२)

उत्तरक्रमणेऽर्कस्य दिवा मन्दगतिः स्मृता । (७७।१)

तस्यैव तु पुनर्नक्तं शीघ्रा सूर्यस्य वै गतिः ॥ (७७।२)

दक्षिणप्रक्रमे वापि दिवा शीघ्रं विधीयते । (७८।१)

गतिः सूर्यस्य वै नक्तं मन्दा चापि विधीयते ॥ (७८।२)

एवं गतिविशेषेण विभजन्रात्र्यहानि तु । (७९।१)

अजवीथ्यां दक्षिणायां लोकालोकस्य चोत्तरम् ॥ (७९।२)

लोकसंतानतो ह्येष वैश्वानरपथाद्बहिः । (८०।१)

व्युष्टिर्यावत्प्रभा सौरी पुष्करात्सम्प्रवर्तते ॥ (८०।२)

पार्श्वेभ्यो बाह्यतस् तावल्लोकालोकश्च पर्वतः । (८१।१)

योजनानां सहस्राणि दशोर्ध्वं चोच्छ्रितो गिरिः ॥ (८१।२)

प्रकाशश्चाप्रकाशश्च पर्वतः परिमण्डलः । (८२।१)

नक्षत्रचन्द्रसूर्याश्च ग्रहास्तारागणैः सह ॥ (८२।२)

अभ्यन्तरे प्रकाशन्ते लोकालोकस्य वै गिरेः । (८३।१)

एतावानेव लोकस्तु निरालोकस्ततः परम् ॥ (८३।२)

लोक आलोकने धातुर् निरालोकस्त्वलोकता । (८४।१)

लोकालोकौ तु संधत्ते यस्मात्सूर्यः परिभ्रमन् ॥ (८४।२)

तस्मात्संध्येति तामाहुरुषाव्युष्टैर्यथान्तरम् । (८५।१)

उषा रात्रिः स्मृता विप्रैर्व्युष्टिश्चापि अहः स्मृतम् ॥ (८५।२)

त्रिंशत्कलो मुहूर्तस्तु अहस्ते दश पञ्च च । (८६।१)

ह्रासो वृद्धिरहर्भागैर्दिवसानां यथा तु वै ॥ (८६।२)

संध्यामुहूर्तमात्रायां ह्रासवृद्धी तु ते ऋते । (८७।१)

लेखाप्रभृत्यथादित्ये त्रिमुहूर्तागते तु वै ॥ (८७।२)

प्रातः स्मृतस्ततः कालो भागांश्चाहुश्च पञ्च च । (८८।१)

तस्मात्प्रातर्गतात्कालान्मुहूर्ताः संगवस् त्रयः ॥ (८८।२)

मध्याह्नस्त्रिमुहूर्तस्तु तस्मात्कालादनन्तरम् । (८९।१)

तस्मान्मध्यंदिनात्कालादपराह्ण इति स्मृतः ॥ (८९।२)

त्रय एव मुहूर्तास्तु काल एष स्मृतो बुधैः । (९०।१)

अपराह्णव्यतीताच्चकालः सायं स उच्यते ॥ (९०।२)

दश पञ्च मुहूर्ताह्नो मुहूर्तास् त्रय एव च । (९१।१)

दशपञ्चमुहूर्तं वै अहस्तु विषुवे स्मृतम् ॥ (९१।२)

वर्धत्यतो ह्रसत्येव अयने दक्षिणोत्तरे । (९२।१)

अहस्तु ग्रसते रात्रिं रात्रिस्तु ग्रसते अहः ॥ (९२।२)

शरद्वसन्तयोर्मध्यं विषुवं तु विधीयते । (९३।१)

आलोकान्तः स्मृतो लोको लोकाच्चालोक उच्यते ॥ (९३।२)

लोकपालाः स्थितास्तत्र लोकालोकस्य मध्यतः । (९४।१)

चत्वारस्ते महात्मानस् तिष्ठन्त्याभूतसंप्लवम् ॥ (९४।२)

सुधामा चैव वैराजः कर्दमश्च प्रजापतिः । (९५।१)

हिरण्यरोमा पर्जन्यः केतुमान्राजसश्च सः ॥ (९५।२)

निर्द्वंद्वा निरभीमाना निस्तन्द्रा निष्परिग्रहाः । (९६।१)

लोकपालाः स्थितास्त्वेते लोकालोके चतुर्दिशम् ॥ (९६।२)

उत्तरं यदगस्त्यस्य शृङ्गं देवर्षिसेवितम् । (९७।१)

पितृयानः स्मृतः पन्था वैश्वानरपथाद्बहिः ॥ (९७।२)

तत्रासते प्रजाकामा ऋषयो येऽग्निहोत्रिणः । (९८।१)

लोकस्य संतानकराः पितृयाने पथि स्थिताः ॥ (९८।२)

भूतारम्भकृतं कर्म आशिषश्च विशां पते । (९९।१)

प्रारभन्ते लोककामास्तेषां पन्थाः स दक्षिणः ॥ (९९।२)

चलितं ते पुनर्धर्मं स्थापयन्ति युगे युगे । (१००।१)

संतप्ततपसा चैव मर्यादाभिः श्रुतेन च ॥ (१००।२)

जायमानास्तु पूर्वे वै पश्चिमानां गृहेषु ते । (१०१।१)

पश्चिमाश्चैव पूर्वेषां जायन्ते निधनेष्विह ॥ (१०१।२)

एवमावर्तमानास्ते वर्तन्त्याभूतसंप्लवम् । (१०२।१)

अष्टाशीतिसहस्राणि ऋषीणां गृहमेधिनाम् ॥ (१०२।२)

सवितुर्दक्षिणं मार्गमाश्रित्याभूतसंप्लवम् । (१०३।१)

क्रियावतां प्रसंख्यैषा ये श्मशानानि भेजिरे ॥ (१०३।२)

लोकसंव्यवहारार्थं भूतारम्भकृतेन च । (१०४।१)

इच्छाद्वेषरताच्चैव मैथुनोपगमाच्च वै ॥ (१०४।२)

तथा कामकृतेनेह सेवनाद्विषयस्य च । (१०५।१)

इत्येतैः कारणैः सिद्धाः श्मशानानीह भेजिरे ॥ (१०५।२)

प्रजौषणिः सप्तर्षयो द्वापरेष्विह जज्ञिरे । (१०६।१)

संततिं ते जुगुप्सन्ते तस्मान्मृत्युर्जितस्तु तैः ॥ (१०६।२)

अष्टाशीतिसहस्राणि तेषामप्यूर्ध्वरेतसाम् । (१०७।१)

उदक्पन्था न पर्यन्तमाश्रित्याभूतसंप्लवम् ॥ (१०७।२)

ते संप्रयोगाल्लोकस्य मिथुनस्य च वर्जनात् । (१०८।१)

ईर्ष्याद्वेषनिवृत्त्या च भूतारम्भविवर्जनात् ॥ (१०८।२)

ततो ऽन्यकामसंयोगशब्दादेर् दोषदर्शनात् । (१०९।१)

इत्येतैः कारणैः शुद्धैस्तेऽमृतत्वं हि भेजिरे ॥ (१०९।२)

आभूतसम्प्लवस्थानाम् अमृतत्वं विभाव्यते । (११०।१)

त्रैलोक्यस्थितिकालो हि न पुनर्मारगामिणाम् ॥ (११०।२)

भ्रूणहत्याश्वमेधादिपापपुण्यनिभैः परम् । (१११।१)

आभूतसम्प्लवान्ते तु क्षीयन्ते चोर्ध्वरेतसः ॥ (१११।२)

ऊर्ध्वोत्तरमृषिभ्यस्तु ध्रुवो यत्रानुसंस्थितः । (११२।१)

एतद्विष्णुपदं दिव्यं तृतीयं व्योम्नि भास्वरम् ॥ (११२।२)

यत्र गत्वा न शोचन्ति तद्विष्णोः परमं पदम् । (११३।१)

धर्मे ध्रुवस्य तिष्ठन्ति ये तु लोकस्य काङ्क्षिणः ॥ (११३।२)