ऋषय ऊचुः । (१।१)

आदित्यवंशमखिलं वद सूत यथाक्रमम् । (१।२)

सोमवंशं च तत्त्वज्ञ यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ (१।३)

सूत उवाच । (२।१)

विवस्वान्कश्यपात् पूर्वम् अदित्यामभवत् सुतः । (२।२)

तस्य पत्नीत्रयं तद्वत् संज्ञा राज्ञी प्रभा तथा ॥ (२।३)

रैवतस्य सुता राज्ञी रेवतं सुषुवे सुतम् । (३।१)

प्रभा प्रभातं सुषुवे त्वाष्ट्री संज्ञा तथा मनुम् ॥ (३।२)

यमश्च यमुना चैव यमलौ तु बभूवतुः । (४।१)

ततस्तेजोमयं रूपमसहन्ती विवस्वतः ॥ (४।२)

नारीमुत्पादयामास स्वशरीरादनिन्दिताम् । (५।१)

त्वाष्ट्री स्वरूपरूपेण नाम्ना छायेति भामिनी ॥ (५।२)

पुरतः संस्थितां दृष्ट्वा संज्ञा तां प्रत्यभाषत । (६।१)

छाये तं भज भर्तारमस्मदीयं वरानने ॥ (६।२)

अपत्यानि मदीयानि मातृस्नेहेन पालय । (७।१)

तथेत्युक्त्वा तु सा देवमगमत् क्वापि सुव्रता ॥ (७।२)

कामयामास देवोऽपि संज्ञेयमिति चादरात् । (८।१)

जनयामास तस्यां तु पुत्रं च मनुरूपिणम् ॥ (८।२)

सवर्णत्वाच्च सावर्णिर्मनोर्वैवस्वतस्य च । (९।१)

ततः शनिं च तपतीं विष्टिं चैव क्रमेण तु ॥ (९।२)

छायायां जनयामास संज्ञेयमिति भास्करः । (१०।१)

छाया स्वपुत्रे ऽभ्यधिकं स्नेहं चक्रे मनौ तथा ॥ (१०।२)

पूर्वो मनुस्तु चक्षाम न यमः क्रोधमूर्छितः । (११।१)

संतर्जयामास तदा पादमुद्यम्य दक्षिणम् ॥ (११।२)

शशाप च यमं छाया सक्षतः कृमिसंयुतः । (१२।१)

पादोऽयमेको भविता पूयशोणितविस्रवः ॥ (१२।२)

निवेदयामास पितुर्यमः शापादमर्षितः । (१३।१)

निष्कारणमहं शप्तो मात्रा देव सकोपया ॥ (१३।२)

बालभावान्मया किंचिद् उद्यतश् चरणः सकृत् । (१४।१)

मनुना वार्यमाणापि मम शापम् अदाद् विभो ॥ (१४।२)

प्रायो न माता सास्माकं शापेनाहं यतो हतः । (१५।१)

देवोऽप्याह यमं भूयः किं करोमि महामते ॥ (१५।२)

मौर्ख्यात्कस्य न दुःखं स्यादथवा कर्मसंततिः । (१६।१)

अनिवार्या भवस्यापि का कथान्येषु जन्तुषु ॥ (१६।२)

कृकवाकुर्मया दत्तो यः कृमीन्भक्षयिष्यति । (१७।१)

क्लेदं च रुधिरं चैव वत्सायम् अपनेष्यति ॥ (१७।२)

एवमुक्तस्तपस्तेपे यमस्तीव्रं महायशाः । (१८।१)

गोकर्णतीर्थे वैराग्यात् फलपत्त्रानिलाशनः ॥ (१८।२)

आराधयन्महादेवं यावद्वर्षायुतायुतम् । (१९।१)

वरं प्रादान्महादेवः संतुष्टः शूलभृत्तदा ॥ (१९।२)

वव्रे स लोकपालत्वं पितृलोके नृपालयम् । (२०।१)

धर्माधर्मात्मकस्यापि जगतस्तु परीक्षणम् ॥ (२०।२)

एवं स लोकपालत्वमगमच्छूलपाणिनः । (२१।१)

पितॄणां चाधिपत्यं च धर्माधर्मस्य चानघ ॥ (२१।२)

विवस्वानथ तज्ज्ञात्वा संज्ञायाः कर्मचेष्टितम् । (२२।१)

त्वष्टुः समीपमगमदाचचक्षे च रोषवान् ॥ (२२।२)

तमुवाच ततस्त्वष्टा सान्त्वपूर्वं द्विजोत्तमाः । (२३।१)

तवासहन्ती भगवन्महस्तीव्रं तमोनुदम् ॥ (२३।२)

वडबारूपम् आस्थाय मत्सकाशम् इहागता । (२४।१)

निवारिता मया सा नु त्वया चैव दिवाकर ॥ (२४।२)

यस्माद् अविज्ञाततया मत्सकाशम् इहागता । (२५।१)

तस्मान्मदीयं भवनं प्रवेष्टुं न त्वमर्हसि ॥ (२५।२)

एवमुक्ता जगामाथ मरुदेशमनिन्दिता । (२६।१)

वडबारूपम् आस्थाय भूतले सम्प्रतिष्ठिता ॥ (२६।२)

तस्मात्प्रसादं कुरु मे यद्यनुग्रहभागहम् । (२७।१)

अपनेष्यामि ते तेजो यन्त्रे कृत्वा दिवाकर ॥ (२७।२)

रूपं तव करिष्यामि लोकानन्दकरं प्रभो । (२८।१)

तथेत्युक्तः स रविणा भ्रमौ कृत्वा दिवाकरम् ॥ (२८।२)

पृथक्चकार तत्तेजश्चक्रं विष्णोर् अकल्पयत् । (२९।१)

त्रिशूलं चापि रुद्रस्य वज्रमिन्द्रस्य चाधिकम् ॥ (२९।२)

दैत्यदानवसंहर्तुः सहस्रकिरणात्मकम् । (३०।१)

रूपं चाप्रतिमं चक्रे त्वष्टा पद्भ्यामृते महत् ॥ (३०।२)

न शशाकाथ तद्द्रष्टुं पादरूपं रवेः पुनः । (३१।१)

अर्चास्वपि ततः पादौ न कश्चित्कारयेत् क्वचित् ॥ (३१।२)

यः करोति स पापिष्ठां गतिमाप्नोति निन्दिताम् । (३२।१)

कुष्ठरोगमवाप्नोति लोकेऽस्मिन्दुःखसंयुतः ॥ (३२।२)

तस्माच्च धर्मकामार्थी चित्रेष्वायतनेषु च । (३३।१)

न क्वचित्कारयेत्पादौ देवदेवस्य धीमतः ॥ (३३।२)

ततः स भगवान्गत्वा भूर्लोकम् अमराधिपः । (३४।१)

कामयामास कामार्तो मुख एव दिवाकरः ॥ (३४।२)

अश्वरूपेण महता तेजसा च समावृतः । (३५।१)

संज्ञा च मनसा क्षोभम् अगमद्भयविह्वला ॥ (३५।२)

नासापुटाभ्यामुत्सृष्टं परो ऽयमिति शङ्कया । (३६।१)

तद्रेतसस् ततो जाताव् अश्विनाव् इति निश्चितम् ॥ (३६।२)

दस्रौ सुतत्वात् संजातौ नासत्यौ नासिकाग्रतः । (३७।१)

ज्ञात्वा चिराच्च तं देवं संतोषम् अगमत् परम् ॥ (३७।२)

विमानेनागमत्स्वर्गं पत्या सह मुदान्विता । (३८।१)

सावर्णो ऽपि मनुर् मेराव् अद्याप्यास्ते तपोधनः । (३८।२)

शनिस्तपोबलादाप ग्रहसाम्यं ततः पुनः ॥ (३८।३)

यमुना तपती चैव पुनर्नद्यौ बभूवतुः । (३९।१)

विष्टिर्घोरात्मिका तद्वत् कालत्वेन व्यवस्थिता ॥ (३९।२)

मनोर् वैवस्वतस्यासन् दश पुत्रा महाबलाः । (४०।१)

इलस् तु प्रथमस्तेषां पुत्रेष्ट्यां समजायत ॥ (४०।२)

इक्ष्वाकुः कुशनाभश्च अरिष्टो धृष्ट एव च । (४१।१)

नरिष्यन्तः करूषश्च शर्यातिश्च महाबलाः । (४१।२)

पृषध्रश्चाथ नाभागः सर्वे ते दिव्यमानुषाः ॥ (४१।३)

अभिषिच्य मनुः पुत्रम् इलं ज्येष्ठं स धार्मिकः । (४२।१)

जगाम तपसे भूयः स महेन्द्रवनालयम् ॥ (४२।२)

अथ दिग्जयसिद्ध्यर्थम् इलः प्रायान्महीम् इमाम् । (४३।१)

भ्रमन्द्वीपानि सर्वाणि क्ष्माभृतः सम्प्रधर्षयन् ॥ (४३।२)

जगामोपवनं शम्भोर् अश्वाकृष्टः प्रतापवान् । (४४।१)

कल्पद्रुमलताकीर्णं नाम्ना शरवणं महत् ॥ (४४।२)

रमते यत्र देवेशः शम्भुः सोमार्धशेखरः । (४५।१)

उमया समयस्तत्र पुरा शरवणे कृतः ॥ (४५।२)

पुंनाम सत्त्वं यत्किंचिद् आगमिष्यति ते वने । (४६।१)

स्त्रीत्वमेष्यति तत्सर्वं दशयोजनमण्डले ॥ (४६।२)

अज्ञातसमयो राजा इलः शरवणे पुरा । (४७।१)

स्त्रीत्वमाप विशन्न् एव वडबात्वं हयस्तदा ॥ (४७।२)

पुरुषत्वं हृतं सर्वं स्त्रीरूपे विस्मितो नृपः । (४८।१)

इलेति साभवन्नारी पीनोन्नतघनस्तनी ॥ (४८।२)

उन्नतश्रोणिजघना पद्मपत्त्रायतेक्षणा । (४९।१)

पूर्णेन्दुवदना तन्वी विलासोल्लासितेक्षणा ॥ (४९।२)

मूलोन्नतायतभुजा नीलकुञ्चितमूर्धजा । (५०।१)

तनुलोमा सुदशना मृदुगम्भीरभाषिणी ॥ (५०।२)

श्यामगौरेण वर्णेन हंसवारणगामिनी । (५१।१)

कार्मुकभ्रूयुगोपेता तनुताम्रनखाङ्कुरा ॥ (५१।२)

भ्रमन्ती च वने तस्मिंश् चिन्तयामास भामिनी । (५२।१)

को मे पिताथवा भ्राता का मे माता भवेदिह ॥ (५२।२)

कस्य भर्तुरहं दत्ता कियद्वत्स्यामि भूतले । (५३।१)

चिन्तयन्तीति ददृशे सोमपुत्रेण साङ्गना ॥ (५३।२)

इला रूपसमाक्षिप्तमनसा वरवर्णिनी । (५४।१)

बुधस्तदाप्तये यत्नमकरोत्कामपीडितः ॥ (५४।२)

विशिष्टाकारवान्दण्डी सकमण्डलुपुस्तकः । (५५।१)

वेणुदण्डकृतानेकपवित्रकगणत्रिकः ॥ (५५।२)

द्विजरूपः शिखी ब्रह्मा निगदन्कर्णकुण्डलः । (५६।१)

बटुभिश्चान्वितो युक्तैः समित्पुष्पकुशोदकैः ॥ (५६।२)

किलान्विषन् वने तस्मिन्नाजुहाव स तामिलाम् । (५७।१)

बहिर् वनस्यान्तरितः किल पादपमण्डले ॥ (५७।२)

ससंभ्रमम् अकस्मात् तां सोपालम्भम् इवावदत् । (५८।१)

त्यक्त्वाग्निहोत्रशुश्रूषां क्व गता मन्दिरान्मम ॥ (५८।२)

इयं विहारवेला ते ह्य् अतिक्रामति साम्प्रतम् । (५९।१)

एह्येहि पृथुसुश्रोणि संभ्रान्ता केन हेतुना ॥ (५९।२)

इयं सायन्तनी वेला विहारस्येह वर्तते । (६०।१)

कृत्वोपलेपनं पुष्पैर् अलंकुरु गृहं मम ॥ (६०।२)

सा त्व् अब्रवीद् विरमृताहं सर्वमेतत्तपोधन । (६१।१)

आत्मानं त्वां च भर्तारं कुलं च वद मे ऽनघ ॥ (६१।२)

बुधः प्रोवाच तां तन्वीमिला त्वं वरवर्णिनी । (६२।१)

अहं च कामुको नाम बहुविद्यो बुधः स्मृतः ॥ (६२।२)

तेजस्विनः कुले जातः पिता मे ब्राह्मणाधिपः । (६३।१)

इति सा तस्य वचनात्प्रविष्टा बुधमन्दिरम् ॥ (६३।२)

स्तम्भसमायुक्तं दिव्यमायाविनिर्मितम् । (६४।१)

इला कृतार्थमात्मानं मेने तद्भवनस्थिता ॥ (६४।२)

अहो वृत्तमहो रूपमहो धनमहो कुलम् । (६५।१)

मम चास्य च मे भर्तुरहो लावण्यम् उत्तमम् ॥ (६५।२)

रेमे च सा तेन सममतिकालमिला ततः । (६६।१)

सर्वभोगमये गेहे यथेन्द्रभवने तथा ॥ (६६।२)