ऋषय ऊचुः । (१।१)

कति द्वीपाः समुद्रा वा पर्वता वा कति प्रभो । (१।२)

कियन्ति चैव वर्षाणि तेषु नद्यश्च काः स्मृताः ॥ (१।३)

महाभूमिप्रमाणं च लोकालोकस्तथैव च । (२।१)

पर्याप्तिं परिमाणं च गतिश्चन्द्रार्कयोस्तथा ॥ (२।२)

एतद्ब्रवीहि नः सर्वं विस्तरेण यथार्थवित् । (३।१)

त्वदुक्तमेतत्सकलं श्रोतुमिच्छामहे वयम् ॥ (३।२)

सूत उवाच । (४।१)

द्वीपभेदसहस्राणि सप्त चान्तर्गतानि च । (४।२)

न शक्यन्ते क्रमेणेह वक्तुं वै सकलं जगत् ॥ (४।३)

सप्तैव तु प्रवक्ष्यामि चन्द्रादित्यग्रहैः सह । (५।१)

तेषां मनुष्यतर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते ॥ (५।२)

अचिन्त्याः खलु ये भावास्तांस्तु तर्केण साधयेत् । (६।१)

प्रकृतिभ्यः परं यच्च तदचिन्त्यस्य लक्षणम् ॥ (६।२)

सप्त वर्षाणि वक्ष्यामि जम्बूद्वीपं यथाविधम् । (७।१)

विस्तरं मण्डलं यच्च योजनैस्तान्निबोधत ॥ (७।२)

योजनानां सहस्राणि शतं द्वीपस्य विस्तरः । (८।१)

नानाजनपदाकीर्णं पुरैश्च विविधैः शुभैः ॥ (८।२)

सिद्धचारणसंकीर्णं पर्वतैरुपशोभितम् । (९।१)

सर्वधातुपिनद्धैस्तैः शिलाजालसमुद्गतैः ॥ (९।२)

पर्वतप्रभवाभिश्च नदीभिस्तु समन्ततः । (१०।१)

प्रागायता महापार्श्वाः षडिमे वर्षपर्वताः ॥ (१०।२)

अवगाह्य ह्युभयतः समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ । (११।१)

हिमप्रायश्च हिमवान्हेमकूटश्च हेमवान् ॥ (११।२)

सर्वतः सुमुखश्चापि निषधः पर्वतो महान् । (१२।१)

चातुर्वर्ण्यस्तु सौवर्णो मेरुश्चोल्बमयः स्मृतः । (१२।२)

चतुर्विंशत्सहस्राणि विस्तीर्णः स चतुर्दिशम् ॥ (१२।३)

वृत्ताकृतिप्रमाणश्च चतुरस्रः समाहितः । (१३।१)

नानावर्णैः समः पार्श्वैः प्रजापतिगुणान्वितः ॥ (१३।२)

नाभीबन्धनसम्भूतो ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । (१४।१)

पूर्वतः श्वेतवर्णस्तु ब्राह्मण्यं तस्य तेन वै ॥ (१४।२)

पीतश्च दक्षिणेनासौ तेन वैश्यत्वमिष्येत । (१५।१)

भृङ्गिपत्त्रीनभश् चैव पश्चिमेन समन्वितः । (१५।२)

तेनास्य शूद्रता सिद्धा मेरोर् नामार्थकर्मतः ॥ (१५।३)

पार्श्वमुत्तरतस्तस्य रक्तवर्णं स्वभावतः । (१६।१)

तेनास्य क्षत्रभावः स्यादिति वर्णाः प्रकीर्तिताः ॥ (१६।२)

नीलश्च वैडूर्यमयः श्वेतः पीतो हिरण्मयः । (१७।१)

मयूरबर्हवर्णश्च शातकौम्भः स शृङ्गवान् ॥ (१७।२)

एते पर्वतराजानः सिद्धचारणसेविताः । (१८।१)

तेषामन्तरविष्कम्भो नवसाहस्रमुच्यते ॥ (१८।२)

मध्ये त्विलावृतं नाम महामेरोः समन्ततः । (१९।१)

चतुर्विंशत्सहस्राणि विस्तीर्णो योजनैः समः ॥ (१९।२)

मध्ये तस्य महामेरुर्विधूम इव पावकः । (२०।१)

वेद्यर्धं दक्षिणं मेरोरुत्तरार्धं तथोत्तरम् ॥ (२०।२)

वर्षाणि यानि सप्तात्र तेषां वै वर्षपर्वताः । (२१।१)

द्वे द्वे सहस्रे विस्तीर्णा योजनैर्दक्षिणोत्तरम् ॥ (२१।२)

जम्बूद्वीपस्य विस्तारस्तेषामायाम उच्यते । (२२।१)

नीलश्च निषधश्चैव तेषां हीनाश्च ये परे ॥ (२२।२)

श्वेतश्च हेमकूटश्च हिमवाञ्छृङ्गवांश्च यः । (२३।१)

जम्बूद्वीपप्रमाणेण ऋषभः परिकीर्त्यते ॥ (२३।२)

तस्माद्द्वादशभागेन हेमकूटोऽपि हीयते । (२४।१)

हिमवान्विंशभागेन तस्मादेव प्रहीयते । (२४।२)

अष्टाशीतिसहस्राणि हेमकूटो महागिरिः ॥ (२४।३)

अशीतिर्हिमवाञ्छैल आयतः पूर्वपश्चिमे । (२५।१)

द्वीपस्य मण्डलीभावाद्ध्रासवृद्धी प्रकीर्तिते ॥ (२५।२)

वर्षाणां पर्वतानां च यथाभेदं तथोत्तरम् । (२६।१)

तेषां मध्ये जनपदास्तानि वर्षाणि सप्त वै ॥ (२६।२)

प्रपातविषमैस्तैस्तु पर्वतैरावृतानि तु । (२७।१)

सप्त तानि नदीभेदैरगम्यानि परस्परम् ॥ (२७।२)

वसन्ति तेषु सत्त्वानि नानाजातीनि सर्वशः । (२८।१)

इमं हैमवतं वर्षं भारतं नाम विश्रुतम् ॥ (२८।२)

हेमकूटं परं तस्मान्नाम्ना किम्पुरुषं स्मृतम् । (२९।१)

हेमकूटाच्च निषधं हरिवर्षं तदुच्यते ॥ (२९।२)

हरिवर्षात्परं चापि मेरोस्तु तदिलावृतम् । (३०।१)

इलावृतात्परं नीलं रम्यकं नाम विश्रुतम् ॥ (३०।२)

रम्यकादपरं श्वेतं विश्रुतं तद्धिरण्यकम् । (३१।१)

हिरण्यकात्परं चैव शृङ्गशाकंकुरं स्मृतम् ॥ (३१।२)

धनुःसंस्थे तु विज्ञेये देवर्षे दक्षिणोत्तरे । (३२।१)

दीर्घाणि तस्य चत्वारि मध्यमं तदिलावृतम् ॥ (३२।२)

पूर्वतो निषधस्येदं वेद्यर्धं दक्षिणं स्मृतम् । (३३।१)

परं त्विलावृतं पश्चाद्वेद्यर्धं तु तदुत्तरम् ॥ (३३।२)

तयोर्मध्ये तु विज्ञेयो मेरुर्यत्र त्विलावृतम् । (३४।१)

दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण तु ॥ (३४।२)

उदगायतो महाशैलो माल्यवान्नाम पर्वतः । (३५।१)

द्वात्रिंशता सहस्रेण प्रतीच्यां सागरानुगः ॥ (३५।२)

माल्यवान्वै सहस्रैक आ नीलनिषधायतः । (३६।१)

द्वात्रिंशत्त्वेवमप्युक्तः पर्वतो गन्धमादनः ॥ (३६।२)

परिमण्डलयोर्मध्ये मेरुः कनकपर्वतः । (३७।१)

चातुर्वर्ण्यसमो वर्णैश्चतुरस्रः समुच्छ्रितः ॥ (३७।२)

नानावर्णः स पार्श्वेषु पूर्वान्ते श्वेत उच्यते । (३८।१)

पीतं तु दक्षिणं तस्य भृङ्गिपत्त्रनिभं परम् । (३८।२)

उत्तरं तस्य रक्तं वै इति वर्णसमन्वितः ॥ (३८।३)

मेरुस्तु शुशुभे दिव्यो राजवत्स तु वेष्टितः । (३९।१)

आदित्यतरुणाभासो विधूम इव पावकः ॥ (३९।२)

योजनानां सहस्राणि चतुराशीतिसूच्छ्रितः । (४०।१)

प्रविष्टः षोडशाधस्तादष्टाविंशतिविस्तृतः ॥ (४०।२)

विस्तराद्द्विगुणश्चास्य परीणाहः समन्ततः । (४१।१)

स पर्वतो महादिव्यो दिव्यौषधिसमन्वितः ॥ (४१।२)

भुवनैरावृतः सर्वैर्जातरूपपरिष्कृतैः । (४२।१)

तत्र देवगणाश्चैव गन्धर्वासुरराक्षसाः । (४२।२)

शैलराजे प्रमोदन्ते सर्वतोऽप्सरसां गणैः ॥ (४२।३)

स तु मेरुः परिवृतो भुवनैर्भूतभावनैः । (४३।१)

यस्येमे चतुरो देशा नानापार्श्वेषु संस्थिताः ॥ (४३।२)

भद्राश्वं भारतं चैव केतुमालं च पश्चिमे । (४४।१)

उत्तराश्चैव कुरवः कृतपुण्यप्रतिश्रयाः ॥ (४४।२)

विष्कम्भपर्वतास्तद्वन्मन्दरो गन्धमादनः । (४५।१)

विपुलश्च सुपार्श्वश्च सर्वरत्नविभूषिताः ॥ (४५।२)

अरुणोदं मानसं च सितोदं भद्रसंज्ञितम् । (४६।१)

तेषामुपरि चत्वारि सरांसि च वनानि च ॥ (४६।२)

तथा भद्रकदम्बस्तु पर्वते गन्धमादने । (४७।१)

जम्बूवृक्षस्तथाश्वत्थो विपुलेऽथ वटः परम् ॥ (४७।२)

गन्धमादनपार्श्वे तु पश्चिमे ऽमरगण्डिकः । (४८।१)

द्वात्रिंशच्च सहस्राणि योजनैः सर्वतः समः ॥ (४८।२)

तत्र ते शुभकर्माणः केतुमालाः परिश्रुताः । (४९।१)

तत्र कालानलाः सर्वे महासत्त्वा महाबलाः ॥ (४९।२)

स्त्रियश् चोत्पलवर्णाभाः सुन्दर्यः प्रियदर्शनाः । (५०।१)

तत्र दिव्यो महावृक्षः पनसः पत्त्रभासुरः ॥ (५०।२)

तस्य पीत्वा फलरसं संजीवन्ति समायुतम् । (५१।१)

तस्य माल्यवतः पार्श्वे पूर्वे पूर्वा तु गण्डिका । (५१।२)

द्वात्रिंशच्च सहस्राणि तत्रापि शतमुच्यते ॥ (५१।३)

भद्राश्वस्तत्र विज्ञेयो नित्यं मुदितमानसः । (५२।१)

भद्रमालवनं तत्र कालाम्रश्च महाद्रुमः ॥ (५२।२)

तत्र ते पुरुषाः श्वेता महासत्त्वा महाबलाः । (५३।१)

स्त्रियः कुमुदवर्णाभाः सुन्दर्यः प्रियदर्शनाः ॥ (५३।२)

चन्द्रप्रभाश् चन्द्रवर्णाः पूर्णचन्द्रनिभाननाः । (५४।१)

चन्द्रशीतलगात्राश्च स्त्रियो ह्युत्पलगन्धिकाः ॥ (५४।२)

दशवर्षसहस्राणि आयुस्तेषामनामयम् । (५५।१)

कालाम्रस्य रसं पीत्वा ते सर्वे स्थिरयौवनाः ॥ (५५।२)

सूत उवाच । (५६।१)

इत्युक्तवानृषीन्ब्रह्मा वर्षाणि च निसर्गतः । (५६।२)

पूर्वं ममानुग्रहकृद्भूयः किं वर्णयामि वः ॥ (५६।३)

एतच्छ्रुत्वा वचस्ते तु ऋषयः संशितव्रताः । (५७।१)

जातकौतूहलाः सर्वे प्रत्यूचुस्ते मुदान्विताः ॥ (५७।२)

ऋषय ऊचुः । (५८।१)

पूर्वापरौ समाख्यातौ यौ देशौ तौ त्वया मुने । (५८।२)

उत्तराणां च वर्षाणां पर्वतानां च सर्वशः ॥ (५८।३)

आख्याहि नो यथातथ्यं ये च पर्वतवासिनः । (५९।१)

एवमुक्तस्तु ऋषिभिस्तेभ्यस्त्वाख्यातवान्पुनः ॥ (५९।२)

सूत उवाच । (६०।१)

शृणुध्वं यानि वर्षाणि पूर्वोक्तानि च वै मया । (६०।२)

दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण तु ॥ (६०।३)

वर्षं रमणकं नाम जायन्ते यत्र वै प्रजाः । (६१।१)

रतिप्रधाना विमला जायन्ते यत्र मानवाः । (६१।२)

शुक्लाभिजनसम्पन्नाः सर्वे ते प्रियदर्शनाः ॥ (६१।३)

तत्रापि च महावृक्षो न्यग्रोधो रोहिणो महान् । (६२।१)

तस्यापि ते फलरसं पिबन्तो वर्तयन्ति हि ॥ (६२।२)

दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च । (६३।१)

जीवन्ति ते महाभागाः सदा हृष्टा नरोत्तमाः ॥ (६३।२)

उत्तरेण तु श्वेतस्य पार्श्वे शृङ्गस्य दक्षिणे । (६४।१)

वर्षं हिरण्वतं नाम यत्र हैरण्वती नदी ॥ (६४।२)

महाबला महासत्त्वा नित्यं मुदितमानसाः । (६५।१)

शुक्लाभिजनसम्पन्नाः सर्वे च प्रियदर्शनाः ॥ (६५।२)

एकादश सहस्राणि वर्षाणां ते नरोत्तमाः । (६६।१)

आयुष्प्रमाणं जीवन्ति शतानि दश पञ्च च ॥ (६६।२)

तस्मिन्वर्षे महावृक्षो लकुचः पत्त्रसंश्रयः । (६७।१)

तस्य पीत्वा फलरसं तत्र जीवन्ति मानवाः ॥ (६७।२)

शृङ्गसाह्वस्य शृङ्गाणि त्रीणि तानि महान्ति वै । (६८।१)

एकं मणियुतं तत्र एकं तु कनकान्वितम् । (६८।२)

सर्वरत्नमयं चैकं भुवनैरुपशोभितम् ॥ (६८।३)

उत्तरे चास्य शृङ्गस्य समुद्रान्ते च दक्षिणे । (६९।१)

कुरवस्तत्र तद्वर्यं पुण्यं सिद्धनिषेवितम् ॥ (६९।२)

तत्र वृक्षा मधुफला दिव्यामृतमयापगाः । (७०।१)

वस्त्राणि ते प्रसूयन्ते फलैश्चाभरणानि च ॥ (७०।२)

सर्वकामप्रदातारः केचिद्वृक्षा मनोरमाः । (७१।१)

अपरे क्षीरिणो नाम वृक्षास्तत्र मनोरमाः । (७१।२)

ये रक्षन्ति सदा क्षीरं षड्रसं चामृतोपमम् ॥ (७१।३)

सर्वा मणिमयी भूमिः सूक्ष्मा काञ्चनवालुका । (७२।१)

सर्वत्र सुखसंस्पर्शा निःशब्दाः पवनाः शुभाः ॥ (७२।२)

देवलोकच्युतास्तत्र जायन्ते मानवाः शुभाः । (७३।१)

शुक्लाभिजनसम्पन्नाः सर्वे ते स्थिरयौवनाः ॥ (७३।२)

मिथुनानि प्रजायन्ते स्त्रियश्चाप्सरसोपमाः । (७४।१)

तेषां ते क्षीरिणां क्षीरं पिबन्ति ह्यमृतोपमम् ॥ (७४।२)

एकाहाज्जायते युग्मं समं चैव विवर्धते । (७५।१)

समं रूपं च शीलं च समं चैव म्रियन्ति वै ॥ (७५।२)

एकैकमनुरक्ताश्च चक्रवाकमिव ध्रुवम् । (७६।१)

अनामया ह्यशोकाश्च नित्यं मुदितमानसाः ॥ (७६।२)

दश वर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च । (७७।१)

जीवन्ति च महासत्त्वा न चान्या स्त्री प्रवर्तते ॥ (७७।२)

सूत उवाच । (७८।१)

एवमेव निसर्गो वै वर्षाणां भारते युगे । (७८।२)

दृष्टः परमधर्मज्ञाः किं भूयः कथयामि वः ॥ (७८।३)

आख्यातास्त्वेवमृषयः सूतपुत्रेण धीमता । (७९।१)

उत्तरश्रवणे भूयः पप्रच्छुः सूतनन्दनम् ॥ (७९।२)