सूत उवाच । (१।१)

गोमेदकं प्रवक्ष्यामि षष्ठं द्वीपं तपोधनाः । (१।२)

सुरोदकसमुद्रस्तु गोमेदेन समावृतः ॥ (१।३)

शाल्मलस्य तु विस्ताराद्द्विगुणस्तस्य विस्तरः । (२।१)

तस्मिन्द्वीपे तु विज्ञेयौ पर्वतौ द्वौ समाहितौ ॥ (२।२)

प्रथमः सुमना नाम जात्यञ्जनमयो गिरिः । (३।१)

द्वितीयः कुमुदो नाम सर्वौषधिसमन्वितः ॥ (३।२)

शातकौम्भमयः श्रीमान्विज्ञेयः सुमहाचितः । (४।१)

समुद्रेक्षुरसोदेन वृतो गोमेदकश्च सः ॥ (४।२)

षष्ठेन तु समुद्रेण सुरोदाद्द्विगुणेन च । (५।१)

धातकीकुमुदश्चैव हव्यपुत्रौ सुविस्तृतौ ॥ (५।२)

सौमनं प्रथमं वर्षं धातकीखण्डमुच्यते । (६।१)

धातकिनः स्मृतं तद्वै प्रथमं प्रथमस्य तु ॥ (६।२)

गोमेदं यत्स्मृतं वर्षं नाम्ना सर्वसुखं तु तत् । (७।१)

कुमुदस्य द्वितीयस्य द्वितीयं कुमुदं ततः ॥ (७।२)

एतौ द्वौ पर्वतौ वृत्तौ शेषौ सर्वसमुच्छ्रितौ । (८।१)

पूर्वेण तस्य द्वीपस्य सुमनाः पर्वतः स्थितः ॥ (८।२)

प्राक्पश्चिमायतैः पादैरासमुद्रादिति स्थितः । (९।१)

पश्चार्धे कुमुदस्तस्य एवमेव स्थितस्तु वै ॥ (९।२)

एतैः पर्वतपादैस्तु स देशो वै द्विधाकृतः । (१०।१)

दक्षिणार्धं तु द्वीपस्य धातकीखण्डमुच्यते ॥ (१०।२)

कुमुदं तूत्तरे तस्य द्वितीयं वर्षमुत्तमम् । (११।१)

एतौ जनपदौ द्वौ तु गोमेदस्य तु विस्तृतौ ॥ (११।२)

अतः परं प्रवक्ष्यामि सप्तमं द्वीपमुत्तमम् । (१२।१)

समुद्रेक्षुरसं चैव गोमेदाद्द्विगुणं हि सः ॥ (१२।२)

आवृत्य तिष्ठति द्वीपः पुष्करः पुष्करैर्वृतः । (१३।१)

पुष्करेण वृतः श्रीमांश्चित्रसानुमहागिरिः ॥ (१३।२)

कूटैश्चित्रैर्मणिमयैः शिलाजालसमुद्भवैः । (१४।१)

द्वीपस्यैव तु पूर्वार्धे चित्रसानुः स्थितो महान् ॥ (१४।२)

परिमण्डलसहस्राणि विस्तीर्णः सप्तविंशतिः । (१५।१)

ऊर्ध्वं स वै चतुर्विंशद्योजनानां महाबलः ॥ (१५।२)

द्वीपार्धस्य परिक्षिप्तः पश्चिमे मानसो गिरिः । (१६।१)

स्थितो वेलासमीपे तु पूर्वचन्द्र इवोदितः ॥ (१६।२)

योजनानां सहस्राणि सार्धं पञ्चाशदुच्छ्रितः । (१७।१)

तस्य पुत्रो महावीतः पश्चिमार्धस्य रक्षिता ॥ (१७।२)

पूर्वार्धे पर्वतस्यापि द्विधा देशस्तु स स्मृतः । (१८।१)

स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवारितः ॥ (१८।२)

विस्तारान्मण्डलाच्चैव गोमेदाद्द्विगुणेन तु । (१९।१)

त्रिंशद्वर्षसहस्राणि तेषु जीवन्ति मानवाः ॥ (१९।२)

विपर्ययो न तेष्वस्ति एतत्स्वाभाविकं स्मृतम् । (२०।१)

आरोग्यं सुखबाहुल्यं मानसीं सिद्धिमास्थिताः ॥ (२०।२)

सुखमायुश्च रूपं च त्रिषु द्वीपेषु सर्वशः । (२१।१)

अधमोत्तमौ न तेष्वास्तां तुल्यास्ते वीर्यरूपतः ॥ (२१।२)

न तत्र वध्यवधकौ नेर्ष्यासूया भयं तथा । (२२।१)

न लोभो न च दम्भो वा न च द्वेषः परिग्रहः ॥ (२२।२)

सत्यानृते न तेष्वास्तां धर्माधर्मौ तथैव च । (२३।१)

वर्णाश्रमाणां वार्त्ता च पाशुपाल्यं वणिक्कृषिः ॥ (२३।२)

त्रयीविद्या दण्डनीतिः शुश्रूषा दण्ड एव च । (२४।१)

न तत्र वर्षं नद्यो वा शीतोष्णं च न विद्यते ॥ (२४।२)

उद्भिदान्युदकानि स्युर्गिरिप्रस्रवणानि च । (२५।१)

तुल्योत्तरकुरूणां तु कालस्तत्र तु सर्वदा ॥ (२५।२)

सर्वतः सुखकालोऽसौ जराक्लेशविवर्जितः । (२६।१)

सर्गस्तु धातकीखण्डे महावीते तथैव च ॥ (२६।२)

एवं द्वीपाः समुद्रैस्तु सप्त सप्तभिरावृताः । (२७।१)

द्वीपस्यानन्तरो यस्तु समुद्रस्तत्समस्तु वै ॥ (२७।२)

एवं द्वीपसमुद्राणां वृद्धिर्ज्ञेया परस्परम् । (२८।१)

अपां चैव समुद्रेकात्समुद्र इति संज्ञितः ॥ (२८।२)

ऋषद्वसन्त्यो वर्षेषु प्रजा यत्र चतुर्विधाः । (२९।१)

ऋषिरत्येव रमणे वर्षन्त्वेतेन तेषु वै ॥ (२९।२)

उदयतीन्दौ पूर्वे तु समुद्रः पूर्यते सदा । (३०।१)

प्रक्षीयमाने बहुले क्षीयतेऽस्तमिते च वै ॥ (३०।२)

आपूर्यमाणो ह्युदधिरात्मनैवाभिपूर्यते । (३१।१)

ततो वै क्षीयमाणे तु स्वात्मन्येव ह्य् अपां क्षयः ॥ (३१।२)

उदयात्पयसां योगात् पुष्पन्त्य् आपो यथा स्वयम् । (३२।१)

तथा स तु समुद्रोऽपि वर्धते शशिनोदये ॥ (३२।२)

अन्यूनानतिरिक्तात्मा वर्धन्त्यापो ह्रसन्ति च । (३३।१)

उदयेऽस्तमये चेन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः ॥ (३३।२)

क्षयवृद्धी समुद्रस्य शशिवृद्धिक्षये तथा । (३४।१)

दशोत्तराणि पञ्चाहुर् अङ्गुलानां शतानि च ॥ (३४।२)

अपां वृद्धिः क्षयो दृष्टः समुद्राणां तु पर्वसु । (३५।१)

द्विरापत्वात् स्मृतो द्वीपो दधनाच्चोदधिः स्मृतः ॥ (३५।२)

निगीर्णत्वाच्च गिरयः पर्वबन्धाच्च पर्वताः । (३६।१)

शाकद्वीपे तु वै शाकः पर्वतस्तेन चोच्यते ॥ (३६।२)

कुशद्वीपे कुशस्तम्बो मध्ये जनपदस्य तु । (३७।१)

क्रौञ्चद्वीपे गिरिः क्रौञ्चस्तस्य नाम्ना निगद्यते ॥ (३७।२)

शाल्मलिः शाल्मलद्वीपे पूज्यते स महाद्रुमः । (३८।१)

गोमेदके तु गोमेदः पर्वतस्तेन चोच्यते ॥ (३८।२)

न्यग्रोधः पुष्करद्वीपे पद्मवत्तेन स स्मृतः । (३९।१)

पूज्यते स महादेवैर् ब्रह्मांशोऽव्यक्तसम्भवः ॥ (३९।२)

तस्मिन्स वसति ब्रह्मा साध्यैः सार्धं प्रजापतिः । (४०।१)

तत्र देवा उपासन्ते त्रयस्त्रिंशन्महर्षिभिः ॥ (४०।२)

स तत्र पूज्यते देवो देवैर्महर्षिसत्तमैः । (४१।१)

जम्बूद्वीपात्प्रवर्तन्ते रत्नानि विविधानि च ॥ (४१।२)

द्वीपेषु तेषु सर्वेषु प्रजानां क्रमशस्तु वै । (४२।१)

आर्जवाद्ब्रह्मचर्येण सत्येन च दमेन च ॥ (४२।२)

आरोग्यायुःप्रमाणाभ्यां द्विगुणं द्विगुणं ततः । (४३।१)

द्वीपेषु तेषु सर्वेषु यथोक्तं वर्षकेषु च ॥ (४३।२)

गोपायन्ते प्रजास्तत्र सर्वैः सहजपण्डितैः । (४४।१)

भोजनं चाप्रयत्नेन सदा स्वयमुपस्थितम् ॥ (४४।२)

षड्रसं तन्महावीर्यं तत्र ते भुञ्जते जनाः । (४५।१)

परेण पुष्करस्याथ आवृत्यावस्थितो महान् ॥ (४५।२)

स्वादूदकसमुद्रस्तु स समन्ताद् अवेष्टयत् । (४६।१)

स्वादूदकस्य परितः शैलस्तु परिमण्डलः ॥ (४६।२)

प्रकाशश्चाप्रकाशश्च लोकालोकः स उच्यते । (४७।१)

आलोकस्तत्र चार्वाक्च निरालोकस्ततः परम् ॥ (४७।२)

लोकविस्तारमात्रं तु पृथिव्यर्धं तु बाह्यतः । (४८।१)

प्रतिच्छिन्नं समन्तात्तु उदकेनावृतं महत् ॥ (४८।२)

भूमेर्दशगुणाश्चापः समन्तात्पालयन्ति गाम् । (४९।१)

अद्भ्यो दशगुणश्चाग्निः सर्वतो धारयत्य् अपः ॥ (४९।२)

अग्नेर्दशगुणो वायुर्धारयञ्ज्योतिरास्थितः । (५०।१)

तिर्यक्च मण्डलो वायुर्भूतान्यावेष्ट्य धारयन् ॥ (५०।२)

दशाधिकं तथाकाशं वायोर्भूतान्यधारयत् । (५१।१)

भूतादिर्धारयन्व्योम तस्माद्दशगुणस्तु वै ॥ (५१।२)

भूतादितो दशगुणं महद्भूतान्यधारयत् । (५२।१)

महत्तत्त्वं ह्यनन्तेन अव्यक्तेन तु धार्यते ॥ (५२।२)

आधाराधेयभावेन विकारास्ते विकारिणाम् । (५३।१)

पृथ्व्यादयो विकारास्ते परिच्छिन्नाः परस्परम् ॥ (५३।२)

परस्पराधिकाश्चैव प्रविष्टाश्च परस्परम् । (५४।१)

एवं परस्परोत्पन्ना धार्यन्ते च परस्परम् ॥ (५४।२)

यस्मात्प्रविष्टास्ते ऽन्योन्यं तस्मात्ते स्थिरतां गताः । (५५।१)

आसंस्ते ह्यविशेषाश्च विशेषा अन्यवेशनात् ॥ (५५।२)

पृथ्व्यादयस्तु वाय्वन्ताः परिच्छिन्नास्तु तत्र ते । (५६।१)

भूतेभ्यः परतस् तेभ्यो ह्यलोकः सर्वतः स्मृतः ॥ (५६।२)

तथा ह्यालोक आकाशे परिच्छिन्नानि सर्वशः । (५७।१)

पात्रे महति पात्राणि यथा ह्यन्तर्गतानि च ॥ (५७।२)

भवन्त्यन्योन्यहीनानि परस्परसमाश्रयात् । (५८।१)

तथा ह्यालोक आकाशे भेदास्त्वन्तर्गतागताः ॥ (५८।२)

कृतान्येतानि तत्त्वानि अन्योन्यस्याधिकानि च । (५९।१)

यावदेतानि तत्त्वानि तावदुत्पत्तिरुच्यते ॥ (५९।२)

जन्तूनामिह संस्कारो भूतेष्वन्तर्गतेषु वै । (६०।१)

प्रत्याख्यायेह भूतानि कार्योत्पत्तिर् न विद्यते ॥ (६०।२)

तस्मात्परिमिता भेदाः स्मृताः कार्यात्मकास्तु वै । (६१।१)

ते कारणात्मकाश्चैव स्युर्भेदा महदादयः ॥ (६१।२)

इत्येवं संनिवेशोऽयं पृथ्व्याक्रान्तस्तु भागशः । (६२।१)

सप्तद्वीपसमुद्राणां याथातथ्येन वै मया ॥ (६२।२)

विस्तारान्मण्डलाच्चैव प्रसंख्यानेन चैव हि । (६३।१)

विश्वरूपं प्रधानस्य परिमाणैकदेशिनः ॥ (६३।२)

एतावत्संनिवेशस्तु मया सम्यक्प्रकाशितः । (६४।१)

एतावदेव श्रोतव्यं संनिवेशस्य पार्थिव ॥ (६४।२)