मत्स्यपुराणMatsyapurāṇa

MPur, 120

119 of 175 · 97 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

स त्वाश्रमपदे रम्ये त्यक्ताहारपरिच्छदः । (१।१)

sa tvāśramapade ramye tyaktāhāraparicchadaḥ |

1.2१.२

क्रीडाविहारं गन्धर्वैः पश्यन्नप्सरसां सह ॥ (१।२)

krīḍāvihāraṃ gandharvaiḥ paśyannapsarasāṃ saha ||

2.1२.१

कृत्वा पुष्पोच्चयं भूरि ग्रन्थयित्वा तथा स्रजः । (२।१)

kṛtvā puṣpoccayaṃ bhūri granthayitvā tathā srajaḥ |

2.2२.२

अग्रं निवेद्य देवाय गन्धर्वेभ्यस्तदा ददौ ॥ (२।२)

agraṃ nivedya devāya gandharvebhyastadā dadau ||

3.1३.१

पुष्पोच्चयप्रसक्तानां क्रीडन्तीनां यथासुखम् । (३।१)

puṣpoccayaprasaktānāṃ krīḍantīnāṃ yathāsukham |

3.2३.२

चेष्टा नानाविधाकाराः पश्यन्नपि न पश्यति ॥ (३।२)

ceṣṭā nānāvidhākārāḥ paśyannapi na paśyati ||

4.1४.१

काचित्पुष्पोच्चये सक्ता लताजालेन वेष्टिता । (४।१)

kācitpuṣpoccaye saktā latājālena veṣṭitā |

4.2४.२

सखीजनेन संत्यक्ता कान्तेनाभिसमुज्झिता ॥ (४।२)

sakhījanena saṃtyaktā kāntenābhisamujjhitā ||

5.1५.१

काचित्कमलगन्धाभा निःश्वासपवनाहृतैः । (५।१)

kācitkamalagandhābhā niḥśvāsapavanāhṛtaiḥ |

5.2५.२

मधुपैराकुलमुखी कान्तेन परिमोचिता ॥ (५।२)

madhupairākulamukhī kāntena parimocitā ||

6.1६.१

मकरन्दसभाक्रान्तनयना काचिदङ्गना । (६।१)

makarandasabhākrāntanayanā kācidaṅganā |

6.2६.२

कान्तनिःश्वासवातेन नीरजस्ककृतेक्षणा ॥ (६।२)

kāntaniḥśvāsavātena nīrajaskakṛtekṣaṇā ||

7.1७.१

काचिद् उच्चीय पुष्पाणि ददौ कान्तस्य भामिनी । (७।१)

kācid uccīya puṣpāṇi dadau kāntasya bhāminī |

7.2७.२

कान्तसंग्रथितैः पुष्पै रराज कृतशेखरा ॥ (७।२)

kāntasaṃgrathitaiḥ puṣpai rarāja kṛtaśekharā ||

8.1८.१

उच्चीय स्वयम् उद्ग्रथ्य कान्तेन कृतशेखरा । (८।१)

uccīya svayam udgrathya kāntena kṛtaśekharā |

8.2८.२

कृतकृत्यमिवात्मानं मेने मन्मथवर्धिनी ॥ (८।२)

kṛtakṛtyamivātmānaṃ mene manmathavardhinī ||

9.1९.१

अस्त्वस्मिन्गहने कुञ्जे विशिष्टकुसुमा लता । (९।१)

astvasmingahane kuñje viśiṣṭakusumā latā |

9.2९.२

काचिदेवं रहो नीता रमणेन रिरंसुना ॥ (९।२)

kācidevaṃ raho nītā ramaṇena riraṃsunā ||

10.1१०.१

कान्तसंनामितलता कुसुमानि विचिन्वती । (१०।१)

kāntasaṃnāmitalatā kusumāni vicinvatī |

10.2१०.२

सर्वाभ्यः काचिदात्मानं मेने सर्वगुणाधिकम् ॥ (१०।२)

sarvābhyaḥ kācidātmānaṃ mene sarvaguṇādhikam ||

11.1११.१

काश्चित्पश्यति भूपालं नलिनीषु पृथक्पृथक् । (११।१)

kāścitpaśyati bhūpālaṃ nalinīṣu pṛthakpṛthak |

11.2११.२

क्रीडमानास्तु गन्धर्वैर्देवरामा मनोरमाः ॥ (११।२)

krīḍamānāstu gandharvairdevarāmā manoramāḥ ||

12.1१२.१

काचिद् आताडयत् कान्तमुदकेन शुचिस्मिता । (१२।१)

kācid ātāḍayat kāntamudakena śucismitā |

12.2१२.२

ताड्यमानाथ कान्तेन प्रीतिं काचिदुपाययौ ॥ (१२।२)

tāḍyamānātha kāntena prītiṃ kācidupāyayau ||

13.1१३.१

कान्तं च ताडयामास जातखेदा वराङ्गना । (१३।१)

kāntaṃ ca tāḍayāmāsa jātakhedā varāṅganā |

13.2१३.२

अदृश्यत वरारोहा श्वासनृत्यत्पयोधरा ॥ (१३।२)

adṛśyata varārohā śvāsanṛtyatpayodharā ||

14.1१४.१

कान्ताम्बुताडनाकृष्टकेशपाशनिबन्धना । (१४।१)

kāntāmbutāḍanākṛṣṭakeśapāśanibandhanā |

14.2१४.२

केशाकुलमुखी भाति मधुपैरिव पद्मिनी ॥ (१४।२)

keśākulamukhī bhāti madhupairiva padminī ||

15.1१५.१

स्वचक्षुःसदृशैः पुष्पैः संछन्ने नलिनीवने । (१५।१)

svacakṣuḥsadṛśaiḥ puṣpaiḥ saṃchanne nalinīvane |

15.2१५.२

छन्ना काचिच् चिरात्प्राप्ता कान्तेनान्विष्य यत्नतः ॥ (१५।२)

channā kācic cirātprāptā kāntenānviṣya yatnataḥ ||

16.1१६.१

स्नाता शीतापदेशेन काचित्प्राहाङ्गना भृशम् । (१६।१)

snātā śītāpadeśena kācitprāhāṅganā bhṛśam |

16.2१६.२

रमणालिङ्गनं चक्रे मनोऽभिलषितं चिरम् ॥ (१६।२)

ramaṇāliṅganaṃ cakre mano'bhilaṣitaṃ ciram ||

17.1१७.१

जलार्द्रवसनं सूक्ष्ममङ्गलीनं शुचिस्मिता । (१७।१)

jalārdravasanaṃ sūkṣmamaṅgalīnaṃ śucismitā |

17.2१७.२

धारयन्ती जनं चक्रे काचित् तत्र समन्मथम् ॥ (१७।२)

dhārayantī janaṃ cakre kācit tatra samanmatham ||

18.1१८.१

कण्ठमाल्यगुणैः काचित्कान्तेन कृष्यताम्भसि । (१८।१)

kaṇṭhamālyaguṇaiḥ kācitkāntena kṛṣyatāmbhasi |

18.2१८.२

त्रुट्यत्स्रग्दामपतितं रमणं प्राहसच्चिरम् ॥ (१८।२)

truṭyatsragdāmapatitaṃ ramaṇaṃ prāhasacciram ||

19.1१९.१

काचिद्भुग्ना सखीदत्तजानुदेशे नखक्षता । (१९।१)

kācidbhugnā sakhīdattajānudeśe nakhakṣatā |

19.2१९.२

संभ्रान्ता कान्तशरणं मग्ना काचिद्गता चिरम् ॥ (१९।२)

saṃbhrāntā kāntaśaraṇaṃ magnā kācidgatā ciram ||

20.1२०.१

काचित्पृष्ठकृतादित्या केशनिस्तोयकारिणी । (२०।१)

kācitpṛṣṭhakṛtādityā keśanistoyakāriṇī |

20.2२०.२

शिलातलगता भर्त्रा दृष्टा कामार्तचक्षुषा ॥ (२०।२)

śilātalagatā bhartrā dṛṣṭā kāmārtacakṣuṣā ||

21.1२१.१

कृत्तमाल्यं विलुलितं संक्रान्तकुचकुङ्कुमम् । (२१।१)

kṛttamālyaṃ vilulitaṃ saṃkrāntakucakuṅkumam |

21.2२१.२

रतिक्रीडितकान्तेव रराज तत्सरोदकम् ॥ (२१।२)

ratikrīḍitakānteva rarāja tatsarodakam ||

22.1२२.१

सुस्नातदेवगन्धर्वदेवरामागणेन च । (२२।१)

susnātadevagandharvadevarāmāgaṇena ca |

22.2२२.२

पूज्यमानं च ददृशे देवदेवं जनार्दनम् ॥ (२२।२)

pūjyamānaṃ ca dadṛśe devadevaṃ janārdanam ||

23.1२३.१

क्वचिच् च ददृशे राजा लतागृहगताः स्त्रियः । (२३।१)

kvacic ca dadṛśe rājā latāgṛhagatāḥ striyaḥ |

23.2२३.२

मण्डयन्तीः स्वगात्राणि कान्तसंन्यस्तमानसाः ॥ (२३।२)

maṇḍayantīḥ svagātrāṇi kāntasaṃnyastamānasāḥ ||

24.1२४.१

काचिद् आदर्शनकरा व्यग्रा दूतीमुखोद्गतम् । (२४।१)

kācid ādarśanakarā vyagrā dūtīmukhodgatam |

24.2२४.२

शृण्वती कान्तवचनमधिका तु तथा बभौ ॥ (२४।२)

śṛṇvatī kāntavacanamadhikā tu tathā babhau ||

25.1२५.१

काचित् सत्वरिता दूत्या भूषणानां विपर्ययम् । (२५।१)

kācit satvaritā dūtyā bhūṣaṇānāṃ viparyayam |

25.2२५.२

कुर्वाणा नैव बुबुधे मन्मथाविष्टचेतना ॥ (२५।२)

kurvāṇā naiva bubudhe manmathāviṣṭacetanā ||

26.1२६.१

वायुनुन्नातिसुरभिकुसुमोत्करमण्डिते । (२६।१)

vāyununnātisurabhikusumotkaramaṇḍite |

26.2२६.२

काचित्पिबन्ती ददृशे मैरेयं नीलशाद्वले ॥ (२६।२)

kācitpibantī dadṛśe maireyaṃ nīlaśādvale ||

27.1२७.१

पाययामास रमणं स्वयं काचिद्वराङ्गना । (२७।१)

pāyayāmāsa ramaṇaṃ svayaṃ kācidvarāṅganā |

27.2२७.२

काचित्पपौ वरारोहा कान्तपाणिसमर्पितम् ॥ (२७।२)

kācitpapau varārohā kāntapāṇisamarpitam ||

28.1२८.१

काचित्स्वनेत्रचपलनीलोत्पलयुतं पयः । (२८।१)

kācitsvanetracapalanīlotpalayutaṃ payaḥ |

28.2२८.२

पीत्वा पप्रच्छ रमणं क्व गते ते ममोत्पले ॥ (२८।२)

pītvā papraccha ramaṇaṃ kva gate te mamotpale ||

29.1२९.१

त्वयैव पीतौ तौ नूनमित्युक्ता रमणेन सा । (२९।१)

tvayaiva pītau tau nūnamityuktā ramaṇena sā |

29.2२९.२

तथा विदित्वा मुग्धत्वाद्बभूव व्रीडिता भृशम् ॥ (२९।२)

tathā viditvā mugdhatvādbabhūva vrīḍitā bhṛśam ||

30.1३०.१

काचित्कान्तार्पितं सुभ्रूः कान्तपीतावशेषितम् । (३०।१)

kācitkāntārpitaṃ subhrūḥ kāntapītāvaśeṣitam |

30.2३०.२

सविशेषरसं पानं पपौ मन्मथवर्धनम् ॥ (३०।२)

saviśeṣarasaṃ pānaṃ papau manmathavardhanam ||

31.1३१.१

आपानगोष्ठीषु तथा तासां स नरपुंगवः । (३१।१)

āpānagoṣṭhīṣu tathā tāsāṃ sa narapuṃgavaḥ |

31.2३१.२

शुश्राव विविधं गीतं तन्त्रीस्वरविमिश्रितम् ॥ (३१।२)

śuśrāva vividhaṃ gītaṃ tantrīsvaravimiśritam ||

32.1३२.१

प्रदोषसमये ताश्च देवदेवं जनार्दनम् । (३२।१)

pradoṣasamaye tāśca devadevaṃ janārdanam |

32.2३२.२

राजन्सदोपनृत्यन्ति नानावाद्यपुरःसराः ॥ (३२।२)

rājansadopanṛtyanti nānāvādyapuraḥsarāḥ ||

33.1३३.१

याममात्रे गते रात्रौ विनिर्गत्य गुहामुखात् । (३३।१)

yāmamātre gate rātrau vinirgatya guhāmukhāt |

33.2३३.२

आवसन्संयुताः कान्तैः परर्द्धिरचितां गुहाम् ॥ (३३।२)

āvasansaṃyutāḥ kāntaiḥ pararddhiracitāṃ guhām ||

34.1३४.१

नानागन्धान्वितलतां नानागन्धसुगन्धिनीम् । (३४।१)

nānāgandhānvitalatāṃ nānāgandhasugandhinīm |

34.2३४.२

नानाविचित्रशयनां कुसुमोत्करमण्डिताम् ॥ (३४।२)

nānāvicitraśayanāṃ kusumotkaramaṇḍitām ||

35.1३५.१

एवम् अप्सरसां पश्यन्क्रीडितानि स पर्वते । (३५।१)

evam apsarasāṃ paśyankrīḍitāni sa parvate |

35.2३५.२

तपस्तेपे महाराजन्केशवार्पितमानसः ॥ (३५।२)

tapastepe mahārājankeśavārpitamānasaḥ ||

36.1३६.१

तमूचुर्नृपतिं गत्वा गन्धर्वाप्सरसां गणाः । (३६।१)

tamūcurnṛpatiṃ gatvā gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ |

36.2३६.२

राजन्स्वर्गोपमं देशमिमं प्राप्तोऽस्यरिंदम ॥ (३६।२)

rājansvargopamaṃ deśamimaṃ prāpto'syariṃdama ||

37.1३७.१

वयं हि ते प्रदास्यामो मनसः काङ्क्षितान्वरान् । (३७।१)

vayaṃ hi te pradāsyāmo manasaḥ kāṅkṣitānvarān |

37.2३७.२

तानादाय गृहं गच्छ तिष्ठेह यदि वा पुनः ॥ (३७।२)

tānādāya gṛhaṃ gaccha tiṣṭheha yadi vā punaḥ ||

38.1३८.१

राजोवाच । (३८।१)

rājovāca |

38.2३८.२

अमोघदर्शनाः सर्वे भवन्तस्त्वमितौजसः । (३८।२)

amoghadarśanāḥ sarve bhavantastvamitaujasaḥ |

38.3३८.३

वरं वितरताद्यैव प्रसादं मधुसूदनात् ॥ (३८।३)

varaṃ vitaratādyaiva prasādaṃ madhusūdanāt ||

39.1३९.१

एवमस्त्वित्यथोक्तस्तैः स तु राजा पुरूरवाः । (३९।१)

evamastvityathoktastaiḥ sa tu rājā purūravāḥ |

39.2३९.२

तत्रोवास सुखी मासं पूजयानो जनार्दनम् ॥ (३९।२)

tatrovāsa sukhī māsaṃ pūjayāno janārdanam ||

40.1४०.१

प्रिय एव सदैवासीद्गन्धर्वाप्सरसां नृपः । (४०।१)

priya eva sadaivāsīdgandharvāpsarasāṃ nṛpaḥ |

40.2४०.२

तुतोष स जनो राज्ञस्तस्यालौल्येन कर्मणा ॥ (४०।२)

tutoṣa sa jano rājñastasyālaulyena karmaṇā ||

41.1४१.१

मासस्य मध्ये स नृपः प्रविष्टस्तदाश्रमं रत्नसहस्रचित्रम् । (४१।१)

māsasya madhye sa nṛpaḥ praviṣṭastadāśramaṃ ratnasahasracitram |

41.2४१.२

तोयाशनस्तत्र ह्युवास मासं यावत्सितान्तो नृप फाल्गुनस्य ॥ (४१।२)

toyāśanastatra hyuvāsa māsaṃ yāvatsitānto nṛpa phālgunasya ||

42.1४२.१

फाल्गुनामलपक्षान्ते राजा स्वप्ने पुरूरवाः । (४२।१)

phālgunāmalapakṣānte rājā svapne purūravāḥ |

42.2४२.२

तस्यैव देवदेवस्य श्रुतवान्गदितं शुभम् ॥ (४२।२)

tasyaiva devadevasya śrutavāngaditaṃ śubham ||

43.1४३.१

रात्र्यामस्यां व्यतीतायामत्रिणा त्वं समेष्यसि । (४३।१)

rātryāmasyāṃ vyatītāyāmatriṇā tvaṃ sameṣyasi |

43.2४३.२

तेन राजन्समागम्य कृतकृत्यो भविष्यसि ॥ (४३।२)

tena rājansamāgamya kṛtakṛtyo bhaviṣyasi ||

44.1४४.१

स्वप्नमेवं स राजर्षिर् दृष्ट्वा देवेन्द्रविक्रमः । (४४।१)

svapnamevaṃ sa rājarṣir dṛṣṭvā devendravikramaḥ |

44.2४४.२

प्रत्यूषकाले विधिवत्स्नातः स प्रयतेन्द्रियः ॥ (४४।२)

pratyūṣakāle vidhivatsnātaḥ sa prayatendriyaḥ ||

45.1४५.१

कृतकृत्यो यथाकामं पूजयित्वा जनार्दनम् । (४५।१)

kṛtakṛtyo yathākāmaṃ pūjayitvā janārdanam |

45.2४५.२

ददर्शात्रिं मुनिं राजा प्रत्यक्षं तपसां निधिम् ॥ (४५।२)

dadarśātriṃ muniṃ rājā pratyakṣaṃ tapasāṃ nidhim ||

46.1४६.१

स्वप्नं तु देवदेवस्य न्यवेदयत धार्मिकः । (४६।१)

svapnaṃ tu devadevasya nyavedayata dhārmikaḥ |

46.2४६.२

ततः शुश्राव वचनं देवतानां समीरितम् ॥ (४६।२)

tataḥ śuśrāva vacanaṃ devatānāṃ samīritam ||

47.1४७.१

एवमेतन्महीपाल नात्र कार्या विचारणा । (४७।१)

evametanmahīpāla nātra kāryā vicāraṇā |

47.2४७.२

एवं प्रसादं सम्प्राप्य देवदेवाज्जनार्दनात् ॥ (४७।२)

evaṃ prasādaṃ samprāpya devadevājjanārdanāt ||

48.1४८.१

कृतदेवार्चनो राजा तथा हुतहुताशनः । (४८।१)

kṛtadevārcano rājā tathā hutahutāśanaḥ |

48.2४८.२

सर्वान्कामानवाप्तोऽसौ वरदानेन केशवात् ॥ (४८।२)

sarvānkāmānavāpto'sau varadānena keśavāt ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MPur, 120

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit