मत्स्यपुराणMatsyapurāṇa

MPur, 60

59 of 175 · 110 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

मत्स्य उवाच । (१।१)

matsya uvāca

1.2१.२

तथैवान्यत्प्रवक्ष्यामि सर्वकामफलप्रदम् । (१।२)

tathaivānyatpravakṣyāmi sarvakāmaphalapradam |

1.3१.३

सौभाग्यशयनं नाम यत्पुराणविदो विदुः ॥ (१।३)

saubhāgyaśayanaṃ nāma yatpurāṇavido viduḥ ||

2.1२.१

पुरा दग्धेषु लोकेषु भूर्भुवःस्वर्महादिषु । (२।१)

purā dagdheṣu lokeṣu bhūrbhuvaḥsvarmahādiṣu |

2.2२.२

सौभाग्यं सर्वभूतानामेकस्थमभवत्तदा । (२।२)

saubhāgyaṃ sarvabhūtānāmekasthamabhavattadā |

2.3२.३

वैकुण्ठं स्वर्गमासाद्य विष्णोर् वक्षःस्थलस्थितम् ॥ (२।३)

vaikuṇṭhaṃ svargamāsādya viṣṇor vakṣaḥsthalasthitam ||

3.1३.१

ततः कालेन महता पुनः सर्गविधौ नृप । (३।१)

tataḥ kālena mahatā punaḥ sargavidhau nṛpa |

3.2३.२

अहंकारावृते लोके प्रधानपुरुषान्विते ॥ (३।२)

ahaṃkārāvṛte loke pradhānapuruṣānvite ||

4.1४.१

स्पर्धायां च प्रवृत्तायां कमलासनकृष्णयोः । (४।१)

spardhāyāṃ ca pravṛttāyāṃ kamalāsanakṛṣṇayoḥ |

4.2४.२

लिङ्गाकारा समुद्भूता वह्नेर्ज्वालातिभीषणा । (४।२)

liṅgākārā samudbhūtā vahnerjvālātibhīṣaṇā |

4.3४.३

तयाभितप्तस्य हरेर्वक्षसस्तद्विनिःसृतम् ॥ (४।३)

tayābhitaptasya harervakṣasastadviniḥsṛtam ||

5.1५.१

वक्षःस्थलं समाश्रित्य विष्णोः सौभाग्यमास्थितम् । (५।१)

vakṣaḥsthalaṃ samāśritya viṣṇoḥ saubhāgyamāsthitam |

5.2५.२

रसरूपं ततो यावत्प्राप्नोति वसुधातलम् ॥ (५।२)

rasarūpaṃ tato yāvatprāpnoti vasudhātalam ||

6.1६.१

उत्क्षिप्तमन्तरिक्षे तद्ब्रह्मपुत्रेण धीमता । (६।१)

utkṣiptamantarikṣe tadbrahmaputreṇa dhīmatā |

6.2६.२

दक्षेण पीतमात्रं तद्रूपलावण्यकारकम् ॥ (६।२)

dakṣeṇa pītamātraṃ tadrūpalāvaṇyakārakam ||

7.1७.१

बलं तेजो महज्जातं दक्षस्य परमेष्ठिनः । (७।१)

balaṃ tejo mahajjātaṃ dakṣasya parameṣṭhinaḥ |

7.2७.२

शेषं यदपतद्भूमावष्टधा समजायत ॥ (७।२)

śeṣaṃ yadapatadbhūmāvaṣṭadhā samajāyata ||

8.1८.१

ततो जनानां संजाताः सप्त सौभाग्यदायिकाः । (८।१)

tato janānāṃ saṃjātāḥ sapta saubhāgyadāyikāḥ |

8.2८.२

इक्षवो रसराजाश्च निष्पावाजाजिधान्यकम् ॥ (८।२)

ikṣavo rasarājāśca niṣpāvājājidhānyakam ||

9.1९.१

विकारवच्च गोक्षीरं कुसुम्भं कुङ्कुमं तथा । (९।१)

vikāravacca gokṣīraṃ kusumbhaṃ kuṅkumaṃ tathā |

9.2९.२

लवणं चाष्टमं तद्वत्सौभाग्याष्टकमुच्यते ॥ (९।२)

lavaṇaṃ cāṣṭamaṃ tadvatsaubhāgyāṣṭakamucyate ||

10.1१०.१

पीतं यद्ब्रह्मपुत्रेण योगज्ञानविदा पुनः । (१०।१)

pītaṃ yadbrahmaputreṇa yogajñānavidā punaḥ |

10.2१०.२

दुहिता साभवत्तस्य या सतीत्यभिधीयते ॥ (१०।२)

duhitā sābhavattasya yā satītyabhidhīyate ||

11.1११.१

लोकानतीत्य लालित्याल्ललिता तेन चोच्यते । (११।१)

lokānatītya lālityāllalitā tena cocyate |

11.2११.२

त्रैलोक्यसुन्दरीम् एनाम् उपयेमे पिनाकधृक् ॥ (११।२)

trailokyasundarīm enām upayeme pinākadhṛk ||

12.1१२.१

या देवी सौभाग्यमयी भुक्तिमुक्तिफलप्रदा । (१२।१)

yā devī saubhāgyamayī bhuktimuktiphalapradā |

12.2१२.२

तामाराध्य पुमान्भक्त्या नारी वा किं न विन्दति ॥ (१२।२)

tāmārādhya pumānbhaktyā nārī vā kiṃ na vindati ||

13.1१३.१

मनुरुवाच । (१३।१)

manuruvāca |

13.2१३.२

कथमाराधनं तस्या जगद्धात्र्या जनार्दन । (१३।२)

kathamārādhanaṃ tasyā jagaddhātryā janārdana |

13.3१३.३

तद्विधानं जगन्नाथ तत्सर्वं च वदस्व मे ॥ (१३।३)

tadvidhānaṃ jagannātha tatsarvaṃ ca vadasva me ||

14.1१४.१

मत्स्य उवाच । (१४।१)

matsya uvāca

14.2१४.२

वसन्तमासमासाद्य तृतीयायां जनप्रिय । (१४।२)

vasantamāsamāsādya tṛtīyāyāṃ janapriya |

14.3१४.३

शुक्लपक्षस्य पूर्वाह्णे तिलैः स्नानं समाचरेत् ॥ (१४।३)

śuklapakṣasya pūrvāhṇe tilaiḥ snānaṃ samācaret ||

15.1१५.१

तस्मिन्नहनि सा देवी किल विश्वात्मना सती । (१५।१)

tasminnahani sā devī kila viśvātmanā satī |

15.2१५.२

पाणिग्रहणकैर् मन्त्रैरुदूढा वरवर्णिनी ॥ (१५।२)

pāṇigrahaṇakair mantrairudūḍhā varavarṇinī ||

16.1१६.१

तया सहैव देवेशं तृतीयायाम् अथार्चयेत् । (१६।१)

tayā sahaiva deveśaṃ tṛtīyāyām athārcayet |

16.2१६.२

फलैर्नानाविधैर्धूपैर् दीपनैवेद्यसंयुतैः ॥ (१६।२)

phalairnānāvidhairdhūpair dīpanaivedyasaṃyutaiḥ ||

17.1१७.१

प्रतिमां पञ्चगव्येन तथा गन्धोदकेन तु । (१७।१)

pratimāṃ pañcagavyena tathā gandhodakena tu |

17.2१७.२

स्नापयित्वार्चयेद् गौरीम् इन्दुशेखरसंयुताम् ॥ (१७।२)

snāpayitvārcayed gaurīm induśekharasaṃyutām ||

18.1१८.१

नमोऽस्तु पाटलायै तु पादौ देव्याः शिवस्य तु । (१८।१)

namo'stu pāṭalāyai tu pādau devyāḥ śivasya tu |

18.2१८.२

शिवायेति च संकीर्य जयायै गुल्फयोर् द्वयोः ॥ (१८।२)

śivāyeti ca saṃkīrya jayāyai gulphayor dvayoḥ ||

19.1१९.१

त्रिगुणायेति रुद्राय भवान्यै जङ्घयोर्युगम् । (१९।१)

triguṇāyeti rudrāya bhavānyai jaṅghayoryugam |

19.2१९.२

शिवां रुद्रेश्वरायै च विजयायेति जानुनी । (१९।२)

śivāṃ rudreśvarāyai ca vijayāyeti jānunī |

19.3१९.३

संकीर्त्य हरिकेशाय तथोरू वरदे नमः ॥ (१९।३)

saṃkīrtya harikeśāya tathorū varade namaḥ ||

20.1२०.१

ईशायै च कीटं देव्याः शंकरायेति शंकरम् । (२०।१)

īśāyai ca kīṭaṃ devyāḥ śaṃkarāyeti śaṃkaram |

20.2२०.२

कुक्षिद्वयं च कोटव्यै शूलिने शूलपाणये ॥ (२०।२)

kukṣidvayaṃ ca koṭavyai śūline śūlapāṇaye ||

21.1२१.१

मङ्गलायै नमस्तुभ्यमुदरं चाभिपूजयेत् । (२१।१)

maṅgalāyai namastubhyamudaraṃ cābhipūjayet |

21.2२१.२

सर्वात्मने नमो रुद्रमीशान्यै च कुचद्वयम् ॥ (२१।२)

sarvātmane namo rudramīśānyai ca kucadvayam ||

22.1२२.१

शिवं वेदात्मने तद्वद्रुद्राण्यै कण्ठमर्चयेत् । (२२।१)

śivaṃ vedātmane tadvadrudrāṇyai kaṇṭhamarcayet |

22.2२२.२

त्रिपुरघ्नाय विश्वेशमनन्तायै करद्वयम् ॥ (२२।२)

tripuraghnāya viśveśamanantāyai karadvayam ||

23.1२३.१

त्रिलोचनाय च हरं बाहू कालानलप्रिये । (२३।१)

trilocanāya ca haraṃ bāhū kālānalapriye |

23.2२३.२

सौभाग्यभवनायेति भूषणानि सदार्चयेत् । (२३।२)

saubhāgyabhavanāyeti bhūṣaṇāni sadārcayet |

23.3२३.३

स्वाहास्वधायै च मुखमीश्वरायेति शूलिनम् ॥ (२३।३)

svāhāsvadhāyai ca mukhamīśvarāyeti śūlinam ||

24.1२४.१

अशोकमधुवासिन्यै पूज्यावोष्ठौ च भूतिदौ । (२४।१)

aśokamadhuvāsinyai pūjyāvoṣṭhau ca bhūtidau |

24.2२४.२

स्थाणवे तु हरं तद्वद्धास्यं चन्द्रमुखप्रिये ॥ (२४।२)

sthāṇave tu haraṃ tadvaddhāsyaṃ candramukhapriye ||

25.1२५.१

नमोऽर्धनारीशहरमसिताङ्गीति नासिकाम् । (२५।१)

namo'rdhanārīśaharamasitāṅgīti nāsikām |

25.2२५.२

नम उग्राय लोकेशं ललितेति पुनर्भ्रुवौ ॥ (२५।२)

nama ugrāya lokeśaṃ laliteti punarbhruvau ||

26.1२६.१

शर्वाय पुरहन्तारं वासव्यै तु तथालकान् । (२६।१)

śarvāya purahantāraṃ vāsavyai tu tathālakān |

26.2२६.२

नमः श्रीकण्ठनाथायै शिवकेशांस्ततोऽर्चयेत् । (२६।२)

namaḥ śrīkaṇṭhanāthāyai śivakeśāṃstato'rcayet |

26.3२६.३

भीमोग्रसमरूपिण्यै शिरः सर्वात्मने नमः ॥ (२६।३)

bhīmograsamarūpiṇyai śiraḥ sarvātmane namaḥ ||

27.1२७.१

शिवमभ्यर्च्य विधिवत्सौभाग्याष्टकमग्रतः । (२७।१)

śivamabhyarcya vidhivatsaubhāgyāṣṭakamagrataḥ |

27.2२७.२

स्थापयेद्धृतनिष्पावकुसुम्भक्षीरजीरकम् ॥ (२७।२)

sthāpayeddhṛtaniṣpāvakusumbhakṣīrajīrakam ||

28.1२८.१

रसराजं च लवणं कुस्तुम्बुरु तथाष्टकम् । (२८।१)

rasarājaṃ ca lavaṇaṃ kustumburu tathāṣṭakam |

28.2२८.२

दत्तं सौभाग्यमित्यस्मात्सौभाग्याष्टकमित्यतः ॥ (२८।२)

dattaṃ saubhāgyamityasmātsaubhāgyāṣṭakamityataḥ ||

29.1२९.१

एवं निवेद्य तत्सर्वमग्रतः शिवयोः पुनः । (२९।१)

evaṃ nivedya tatsarvamagrataḥ śivayoḥ punaḥ |

29.2२९.२

रात्रौ शृङ्गोदकं प्राश्य तद्वद्भूमावरिंदम ॥ (२९।२)

rātrau śṛṅgodakaṃ prāśya tadvadbhūmāvariṃdama ||

30.1३०.१

पुनः प्रभाते तु तथा कृतस्नानजपः शुचिः । (३०।१)

punaḥ prabhāte tu tathā kṛtasnānajapaḥ śuciḥ |

30.2३०.२

संपूज्य द्विजदाम्पत्यं वस्त्रमाल्यविभूषणैः ॥ (३०।२)

saṃpūjya dvijadāmpatyaṃ vastramālyavibhūṣaṇaiḥ ||

31.1३१.१

सौभाग्याष्टकसंयुक्तं सुवर्णचरणद्वयम् । (३१।१)

saubhāgyāṣṭakasaṃyuktaṃ suvarṇacaraṇadvayam |

31.2३१.२

प्रीयतामत्र ललिता ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ (३१।२)

prīyatāmatra lalitā brāhmaṇāya nivedayet ||

32.1३२.१

एवं संवत्सरं यावत्तृतीयायां सदा मनो । (३२।१)

evaṃ saṃvatsaraṃ yāvattṛtīyāyāṃ sadā mano |

32.2३२.२

कर्तव्यं विधिवद्भक्त्या सर्वसौभाग्यमीप्सुभिः ॥ (३२।२)

kartavyaṃ vidhivadbhaktyā sarvasaubhāgyamīpsubhiḥ ||

33.1३३.१

प्राशने दानमन्त्रे च विशेषोऽयं निबोध मे । (३३।१)

prāśane dānamantre ca viśeṣo'yaṃ nibodha me |

33.2३३.२

शृङ्गोदकं चैत्रमासे वैशाखे गोमयं पुनः ॥ (३३।२)

śṛṅgodakaṃ caitramāse vaiśākhe gomayaṃ punaḥ ||

34.1३४.१

ज्येष्ठे मन्दारकुसुमं बिल्वपत्त्रं शुचौ स्मृतम् । (३४।१)

jyeṣṭhe mandārakusumaṃ bilvapattraṃ śucau smṛtam |

34.2३४.२

श्रावणे दधि संप्राश्यं नभस्ये च कुशोदकम् ॥ (३४।२)

śrāvaṇe dadhi saṃprāśyaṃ nabhasye ca kuśodakam ||

35.1३५.१

क्षीरमाश्वयुजे मासि कार्त्तिके पृषदाज्यकम् । (३५।१)

kṣīramāśvayuje māsi kārttike pṛṣadājyakam |

35.2३५.२

मार्गे मासे तु गोमूत्रं पौषे संप्राशयेद्घृतम् ॥ (३५।२)

mārge māse tu gomūtraṃ pauṣe saṃprāśayedghṛtam ||

36.1३६.१

माघे कृष्णतिलांस्तद्वत्पञ्चगव्यं च फाल्गुने । (३६।१)

māghe kṛṣṇatilāṃstadvatpañcagavyaṃ ca phālgune |

36.2३६.२

ललिता विजया भद्रा भवानी कुमुदा शिवा ॥ (३६।२)

lalitā vijayā bhadrā bhavānī kumudā śivā ||

37.1३७.१

वासुदेवी तथा गौरी मङ्गला कमला सती । (३७।१)

vāsudevī tathā gaurī maṅgalā kamalā satī |

37.2३७.२

उमा च दानकाले तु प्रीयतामिति कीर्तयेत् ॥ (३७।२)

umā ca dānakāle tu prīyatāmiti kīrtayet ||

38.1३८.१

मल्लिकाशोककमलं कदम्बोत्पलमालतीः । (३८।१)

mallikāśokakamalaṃ kadambotpalamālatīḥ |

38.2३८.२

कुब्जकं करवीरं च बाणमम्लानकुङ्कुमम् ॥ (३८।२)

kubjakaṃ karavīraṃ ca bāṇamamlānakuṅkumam ||

39.1३९.१

सिन्धुवारं च सर्वेषु मासेषु क्रमशः स्मृतम् । (३९।१)

sindhuvāraṃ ca sarveṣu māseṣu kramaśaḥ smṛtam |

39.2३९.२

जपाकुसुम्भकुसुमं मालती शतपत्त्रिका ॥ (३९।२)

japākusumbhakusumaṃ mālatī śatapattrikā ||

40.1४०.१

यथालाभं प्रशस्तानि करवीरं च सर्वदा । (४०।१)

yathālābhaṃ praśastāni karavīraṃ ca sarvadā |

40.2४०.२

एवं संवत्सरं यावदुपोष्य विधिवन्नरः ॥ (४०।२)

evaṃ saṃvatsaraṃ yāvadupoṣya vidhivannaraḥ ||

41.1४१.१

स्त्री भक्ता वा कुमारी वा शिवमभ्यर्च्य भक्तितः । (४१।१)

strī bhaktā vā kumārī vā śivamabhyarcya bhaktitaḥ |

41.2४१.२

व्रतान्ते शयनं दद्यात्सर्वोपस्करसंयुतम् ॥ (४१।२)

vratānte śayanaṃ dadyātsarvopaskarasaṃyutam ||

42.1४२.१

उमामहेश्वरं हैमं वृषभं च गवा सह । (४२।१)

umāmaheśvaraṃ haimaṃ vṛṣabhaṃ ca gavā saha |

42.2४२.२

स्थापयित्वाथ शयने ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ (४२।२)

sthāpayitvātha śayane brāhmaṇāya nivedayet ||

43.1४३.१

अन्यान्यपि यथाशक्ति मिथुनान्यम्बरादिभिः । (४३।१)

anyānyapi yathāśakti mithunānyambarādibhiḥ |

43.2४३.२

धान्यालंकारगोदानैर् अभ्यर्चेद्धनसंचयैः । (४३।२)

dhānyālaṃkāragodānair abhyarceddhanasaṃcayaiḥ |

43.3४३.३

वित्तशाठ्येन रहितः पूजयेद्गतविस्मयः ॥ (४३।३)

vittaśāṭhyena rahitaḥ pūjayedgatavismayaḥ ||

44.1४४.१

एवं करोति यः सम्यक्सौभाग्यशयनव्रतम् । (४४।१)

evaṃ karoti yaḥ samyaksaubhāgyaśayanavratam |

44.2४४.२

सर्वान्कामानवाप्नोति पदमत्यन्तमश्नुते । (४४।२)

sarvānkāmānavāpnoti padamatyantamaśnute |

44.3४४.३

फलस्यैकस्य त्यागेन व्रतमेतत्समाचरेत् ॥ (४४।३)

phalasyaikasya tyāgena vratametatsamācaret ||

45.1४५.१

य इच्छन्कीर्तिमाप्नोति प्रतिमासं नराधिप । (४५।१)

ya icchankīrtimāpnoti pratimāsaṃ narādhipa |

45.2४५.२

सौभाग्यारोग्यरूपायुर्वस्त्रालंकारभूषणैः । (४५।२)

saubhāgyārogyarūpāyurvastrālaṃkārabhūṣaṇaiḥ |

45.3४५.३

न वियुक्तो भवेद्राजन्नवार्बुदशतत्रयम् ॥ (४५।३)

na viyukto bhavedrājannavārbudaśatatrayam ||

46.1४६.१

यस्तु द्वादश वर्षाणि सौभाग्यशयनव्रतम् । (४६।१)

yastu dvādaśa varṣāṇi saubhāgyaśayanavratam |

46.2४६.२

करोति सप्त चाष्टौ वा श्रीकण्ठभवनेऽमरैः । (४६।२)

karoti sapta cāṣṭau vā śrīkaṇṭhabhavane'maraiḥ |

46.3४६.३

पूज्यमानो वसेत्सम्यग्यावत्कल्पायुतत्रयम् ॥ (४६।३)

pūjyamāno vasetsamyagyāvatkalpāyutatrayam ||

47.1४७.१

नारी वा कुरुते वापि कुमारी वा नरेश्वर । (४७।१)

nārī vā kurute vāpi kumārī vā nareśvara |

47.2४७.२

सापि तत्फलमाप्नोति देव्यनुग्रहलालिता ॥ (४७।२)

sāpi tatphalamāpnoti devyanugrahalālitā ||

48.1४८.१

शृणुयादपि यश्चैव प्रदद्यादथ मतिम् । (४८।१)

śṛṇuyādapi yaścaiva pradadyādatha matim |

48.2४८.२

सोऽपि विद्याधरो भूत्वा स्वर्गलोके चिरं वसेत् ॥ (४८।२)

so'pi vidyādharo bhūtvā svargaloke ciraṃ vaset ||

49.1४९.१

इदमिह मदनेन पूर्वमिष्टं शतधनुषा कृतवीर्यसूनुना च । (४९।१)

idamiha madanena pūrvamiṣṭaṃ śatadhanuṣā kṛtavīryasūnunā ca |

49.2४९.२

कृतमथ वरुणेन नन्दिना वा किम् उ जननाथ ततो यदुद्भवः स्यात् ॥ (४९।२)

kṛtamatha varuṇena nandinā vā kim u jananātha tato yadudbhavaḥ syāt ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MPur, 60

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit