मत्स्यपुराणMatsyapurāṇa

MPur, 12

11 of 175 · 115 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

सूत उवाच । (१।१)

sūta uvāca

1.2१.२

अथान्विषन्तो राजानं भ्रातरस् तस्य मानवाः । (१।२)

athānviṣanto rājānaṃ bhrātaras tasya mānavāḥ |

1.3१.३

इक्ष्वाकुप्रमुखा जग्मुस्तदा शरवणान्तिकम् ॥ (१।३)

ikṣvākupramukhā jagmustadā śaravaṇāntikam ||

2.1२.१

ततस्ते ददृशुः सर्वे वडबाम् अग्रतः स्थिताम् । (२।१)

tataste dadṛśuḥ sarve vaḍabām agrataḥ sthitām |

2.2२.२

रत्नपर्याणकिरणदीप्तकायाम् अनुत्तमाम् ॥ (२।२)

ratnaparyāṇakiraṇadīptakāyām anuttamām ||

3.1३.१

पर्याणप्रत्यभिज्ञानात् सर्वे विस्मयम् आगताः । (३।१)

paryāṇapratyabhijñānāt sarve vismayam āgatāḥ |

3.2३.२

अयं चन्द्रप्रभो नाम वाजी तस्य महात्मनः ॥ (३।२)

ayaṃ candraprabho nāma vājī tasya mahātmanaḥ ||

4.1४.१

अगमद् वडबारूपम् उत्तमं केन हेतुना । (४।१)

agamad vaḍabārūpam uttamaṃ kena hetunā |

4.2४.२

ततस् तु मैत्रावरुणिं पप्रच्छुस्ते पुरोधसम् ॥ (४।२)

tatas tu maitrāvaruṇiṃ papracchuste purodhasam ||

5.1५.१

किमित्येतदभूच्चित्रं वद योगविदां वर । (५।१)

kimityetadabhūccitraṃ vada yogavidāṃ vara |

5.2५.२

वसिष्ठश्चाब्रवीत् सर्वं दृष्ट्वा तद्ध्यानचक्षुषा ॥ (५।२)

vasiṣṭhaścābravīt sarvaṃ dṛṣṭvā taddhyānacakṣuṣā ||

6.1६.१

समयः शम्भुदयिताकृतः शरवणे पुरा । (६।१)

samayaḥ śambhudayitākṛtaḥ śaravaṇe purā |

6.2६.२

यः पुमान्प्रविशेद् अत्र स नारीत्वमवाप्स्यति ॥ (६।२)

yaḥ pumānpraviśed atra sa nārītvamavāpsyati ||

7.1७.१

अयमश्वोऽपि नारीत्वम् अगाद्राज्ञा सहैव तु । (७।१)

ayamaśvo'pi nārītvam agādrājñā sahaiva tu |

7.2७.२

पुनः पुरुषताम् एति यथासौ धनदोपमः ॥ (७।२)

punaḥ puruṣatām eti yathāsau dhanadopamaḥ ||

8.1८.१

तथैव यत्नः कर्तव्यश् चाराध्यैव पिनाकिनम् । (८।१)

tathaiva yatnaḥ kartavyaś cārādhyaiva pinākinam |

8.2८.२

ततस्ते मानवा जग्मुर्यत्र देवो महेश्वरः ॥ (८।२)

tataste mānavā jagmuryatra devo maheśvaraḥ ||

9.1९.१

तुष्टुवुर् विविधैः स्तोत्रैः पार्वतीपरमेश्वरौ । (९।१)

tuṣṭuvur vividhaiḥ stotraiḥ pārvatīparameśvarau |

9.2९.२

ताव् ऊचतुर् अलङ्घ्यो ऽयं समयः किंतु साम्प्रतम् ॥ (९।२)

tāv ūcatur alaṅghyo 'yaṃ samayaḥ kiṃtu sāmpratam ||

10.1१०.१

इक्ष्वाकोरश्वमेधेन यत्फलं स्यात्तदावयोः । (१०।१)

ikṣvākoraśvamedhena yatphalaṃ syāttadāvayoḥ |

10.2१०.२

दत्त्वा किम्पुरुषो वीरः स भविष्यत्यसंशयम् ॥ (१०।२)

dattvā kimpuruṣo vīraḥ sa bhaviṣyatyasaṃśayam ||

11.1११.१

तथेत्युक्तास्ततस्ते तु जग्मुर् वैवस्वतात्मजाः । (११।१)

tathetyuktāstataste tu jagmur vaivasvatātmajāḥ |

11.2११.२

इक्ष्वाकोश्चाश्वमेधेन चेलः किम्पुरुषो ऽभवत् ॥ (११।२)

ikṣvākoścāśvamedhena celaḥ kimpuruṣo 'bhavat ||

12.1१२.१

मासमेकं पुमान्वीरः स्त्री च मासमभूत्पुनः । (१२।१)

māsamekaṃ pumānvīraḥ strī ca māsamabhūtpunaḥ |

12.2१२.२

बुधस्य भवने तिष्ठन्निलो गर्भधरोऽभवत् ॥ (१२।२)

budhasya bhavane tiṣṭhannilo garbhadharo'bhavat ||

13.1१३.१

अजीजनत्पुत्रमेकमनेकगुणसंयुतम् । (१३।१)

ajījanatputramekamanekaguṇasaṃyutam |

13.2१३.२

बुधश्चोत्पाद्य तं पुत्रं स्वर्लोकम् अगमत्ततः ॥ (१३।२)

budhaścotpādya taṃ putraṃ svarlokam agamattataḥ ||

14.1१४.१

इलस्य नाम्ना तद्वर्षमिलावृतम् अभूत्तदा । (१४।१)

ilasya nāmnā tadvarṣamilāvṛtam abhūttadā |

14.2१४.२

सोमार्कवंशयोर् आदाव् इलो ऽभून्मनुनन्दनः ॥ (१४।२)

somārkavaṃśayor ādāv ilo 'bhūnmanunandanaḥ ||

15.1१५.१

एवं पुरूरवाः पुंसोर् अभवद् वंशवर्धनः । (१५।१)

evaṃ purūravāḥ puṃsor abhavad vaṃśavardhanaḥ |

15.2१५.२

इक्ष्वाकुर् अर्कवंशस्य तथैवोक्तस्तपोधनाः ॥ (१५।२)

ikṣvākur arkavaṃśasya tathaivoktastapodhanāḥ ||

16.1१६.१

इलः किम्पुरुषत्वे च सुद्युम्न इति चोच्यते । (१६।१)

ilaḥ kimpuruṣatve ca sudyumna iti cocyate |

16.2१६.२

पुनः पुत्रत्रयमभूत् सुद्युम्नस्यापराजितम् ॥ (१६।२)

punaḥ putratrayamabhūt sudyumnasyāparājitam ||

17.1१७.१

उत्कलो वै गहस् तद्वद्धरिताश्वश् च वीर्यवान् । (१७।१)

utkalo vai gahas tadvaddharitāśvaś ca vīryavān |

17.2१७.२

उत्कलस्योत्कला नाम गयस्य तु गया मता ॥ (१७।२)

utkalasyotkalā nāma gayasya tu gayā matā ||

18.1१८.१

हरिताश्वस्य दिक्पूर्वा विश्रुता कुरुभिः सह । (१८।१)

haritāśvasya dikpūrvā viśrutā kurubhiḥ saha |

18.2१८.२

प्रतिष्ठाने ऽभिषिच्याथ स पुरूरवसं सुतम् ॥ (१८।२)

pratiṣṭhāne 'bhiṣicyātha sa purūravasaṃ sutam ||

19.1१९.१

जगामेलावृतं भोक्तुं वर्षं दिव्यफलाशनम् । (१९।१)

jagāmelāvṛtaṃ bhoktuṃ varṣaṃ divyaphalāśanam |

19.2१९.२

इक्ष्वाकुर्ज्येष्ठदायादो मध्यदेशमवाप्तवान् ॥ (१९।२)

ikṣvākurjyeṣṭhadāyādo madhyadeśamavāptavān ||

20.1२०.१

नरिष्यन्तस्य पुत्रो ऽभूच्छुचो नाम महाबलः । (२०।१)

nariṣyantasya putro 'bhūcchuco nāma mahābalaḥ |

20.2२०.२

नाभागस्याम्बरीषस्तु धृष्टस्य च सुतत्रयम् ॥ (२०।२)

nābhāgasyāmbarīṣastu dhṛṣṭasya ca sutatrayam ||

21.1२१.१

धृतकेतुश्चित्रनाथो रणधृष्टश्च वीर्यवान् । (२१।१)

dhṛtaketuścitranātho raṇadhṛṣṭaśca vīryavān |

21.2२१.२

आनर्तो नाम शर्यातेः सुकन्या चैव दारिका ॥ (२१।२)

ānarto nāma śaryāteḥ sukanyā caiva dārikā ||

22.1२२.१

आनर्तस्याभवत्पुत्रो रोचमानः प्रतापवान् । (२२।१)

ānartasyābhavatputro rocamānaḥ pratāpavān |

22.2२२.२

आनर्तो नाभ देशो ऽभून्नगरी च कुशस्थली ॥ (२२।२)

ānarto nābha deśo 'bhūnnagarī ca kuśasthalī ||

23.1२३.१

रोचमानस्य पुत्रोऽभूद्रेवो रैवत एव च । (२३।१)

rocamānasya putro'bhūdrevo raivata eva ca |

23.2२३.२

ककुद्मी चापरं नाम ज्येष्ठः पुत्रशतस्य च ॥ (२३।२)

kakudmī cāparaṃ nāma jyeṣṭhaḥ putraśatasya ca ||

24.1२४.१

रेवती तस्य सा कन्या भार्या रामस्य विश्रुता । (२४।१)

revatī tasya sā kanyā bhāryā rāmasya viśrutā |

24.2२४.२

करूषस्य तु कारूषा बहवः प्रथिता भुवि ॥ (२४।२)

karūṣasya tu kārūṣā bahavaḥ prathitā bhuvi ||

25.1२५.१

पृषध्रो गोवधाच्छूद्रो गुरुशापादजायत । (२५।१)

pṛṣadhro govadhācchūdro guruśāpādajāyata |

25.2२५.२

इक्ष्वाकुवंशं वक्ष्यामि शृणुध्वमृषिसत्तमाः ॥ (२५।२)

ikṣvākuvaṃśaṃ vakṣyāmi śṛṇudhvamṛṣisattamāḥ ||

26.1२६.१

इक्ष्वाकोः पुत्रताम् आप विकुक्षिर् नाम देवराट् । (२६।१)

ikṣvākoḥ putratām āpa vikukṣir nāma devarāṭ |

26.2२६.२

ज्येष्ठः पुत्रशतस्यासीद्दश पञ्च च तत्सुताः ॥ (२६।२)

jyeṣṭhaḥ putraśatasyāsīddaśa pañca ca tatsutāḥ ||

27.1२७.१

मेरोरुत्तरतस्ते तु जाताः पार्थिवसत्तमाः । (२७।१)

meroruttarataste tu jātāḥ pārthivasattamāḥ |

27.2२७.२

चतुर्दशोत्तरं चान्यच्छतमस्य तथाभवत् ॥ (२७।२)

caturdaśottaraṃ cānyacchatamasya tathābhavat ||

28.1२८.१

मेरोर्दक्षिणतो ये ये राजानः संप्रकीर्तिताः । (२८।१)

merordakṣiṇato ye ye rājānaḥ saṃprakīrtitāḥ |

28.2२८.२

ज्येष्ठः ककुत्स्थो नाम्नाभूत्तत्सुतस्तु सुयोधनः ॥ (२८।२)

jyeṣṭhaḥ kakutstho nāmnābhūttatsutastu suyodhanaḥ ||

29.1२९.१

तस्य पुत्रः पृथुर्नाम विश्वगश्चपृथोः सुतः । (२९।१)

tasya putraḥ pṛthurnāma viśvagaścapṛthoḥ sutaḥ |

29.2२९.२

इन्दुस्तस्य च पुत्रोऽभूद्युवनाश्वस्ततोऽभवत् ॥ (२९।२)

industasya ca putro'bhūdyuvanāśvastato'bhavat ||

30.1३०.१

श्रावस्तश्च महातेजा वत्सकस्तत्सुतोऽभवत् । (३०।१)

śrāvastaśca mahātejā vatsakastatsuto'bhavat |

30.2३०.२

निर्मिता येन श्रावस्ती गौडदेशे द्विजोत्तमाः ॥ (३०।२)

nirmitā yena śrāvastī gauḍadeśe dvijottamāḥ ||

31.1३१.१

श्रावस्ताद्बृहदश्वो ऽभूत्कुवलाश्वस् ततोऽभवत् । (३१।१)

śrāvastādbṛhadaśvo 'bhūtkuvalāśvas tato'bhavat |

31.2३१.२

धुन्धुमारत्वमगमद्धुन्धुनाम्ना हतः पुरा ॥ (३१।२)

dhundhumāratvamagamaddhundhunāmnā hataḥ purā ||

32.1३२.१

तस्य पुत्रास् त्रयो जाता दृढाश्वो दण्ड एव च । (३२।१)

tasya putrās trayo jātā dṛḍhāśvo daṇḍa eva ca |

32.2३२.२

कपिलाश्वश्च विख्यातो धौन्धुमारिः प्रतापवान् ॥ (३२।२)

kapilāśvaśca vikhyāto dhaundhumāriḥ pratāpavān ||

33.1३३.१

दृढाश्वस्य प्रमोदश्च हर्यश्वस्तस्य चात्मजः । (३३।१)

dṛḍhāśvasya pramodaśca haryaśvastasya cātmajaḥ |

33.2३३.२

हर्यश्वस्य निकुम्भो ऽभूत् संहताश्वस् ततो ऽभवत् ॥ (३३।२)

haryaśvasya nikumbho 'bhūt saṃhatāśvas tato 'bhavat ||

34.1३४.१

अकृताश्वो रणाश्वश्च संहताश्वसुताव् उभौ । (३४।१)

akṛtāśvo raṇāśvaśca saṃhatāśvasutāv ubhau |

34.2३४.२

युवनाश्वो रणाश्वस्य मान्धाता च ततो ऽभवत् ॥ (३४।२)

yuvanāśvo raṇāśvasya māndhātā ca tato 'bhavat ||

35.1३५.१

मान्धातुः पुरुकुत्सोऽभूद्धर्मसेनश्च पार्थिवः । (३५।१)

māndhātuḥ purukutso'bhūddharmasenaśca pārthivaḥ |

35.2३५.२

मुचुकुन्दश्च विख्यातः शत्रुजिच्च प्रतापवान् ॥ (३५।२)

mucukundaśca vikhyātaḥ śatrujicca pratāpavān ||

36.1३६.१

पुरुकुत्सस्य पुत्रोऽभूद्वसुदो नर्मदापतिः । (३६।१)

purukutsasya putro'bhūdvasudo narmadāpatiḥ |

36.2३६.२

सम्भूतिस्तस्य पुत्रोऽभूत्त्रिधन्वा च ततोऽभवत् ॥ (३६।२)

sambhūtistasya putro'bhūttridhanvā ca tato'bhavat ||

37.1३७.१

त्रिधन्वनः सुतो जातस्त्रय्यारुण इति स्मृतः । (३७।१)

tridhanvanaḥ suto jātastrayyāruṇa iti smṛtaḥ |

37.2३७.२

तस्मात्सत्यव्रतो नाम तस्मात्सत्यरथः स्मृतः ॥ (३७।२)

tasmātsatyavrato nāma tasmātsatyarathaḥ smṛtaḥ ||

38.1३८.१

तस्य पुत्रो हरिश्चन्द्रो हरिश्चन्द्राच्च रोहितः । (३८।१)

tasya putro hariścandro hariścandrācca rohitaḥ |

38.2३८.२

रोहिताच्च वृको जातो वृकाद्बाहुरजायत ॥ (३८।२)

rohitācca vṛko jāto vṛkādbāhurajāyata ||

39.1३९.१

सगरस्तस्य पुत्रोऽभूद् राजा परमधार्मिकः । (३९।१)

sagarastasya putro'bhūd rājā paramadhārmikaḥ |

39.2३९.२

द्वे भार्ये सगरस्यापि प्रभा भानुमती तथा ॥ (३९।२)

dve bhārye sagarasyāpi prabhā bhānumatī tathā ||

40.1४०.१

ताभ्यामाराधितः पूर्वमौर्वो ऽग्निः पुत्रकाम्यया । (४०।१)

tābhyāmārādhitaḥ pūrvamaurvo 'gniḥ putrakāmyayā |

40.2४०.२

और्वस्तुष्टस्तयोः प्रादाद्यथेष्टं वरमुत्तमम् ॥ (४०।२)

aurvastuṣṭastayoḥ prādādyatheṣṭaṃ varamuttamam ||

41.1४१.१

एका षष्टिसहस्राणि सुतमेकं तथापरा । (४१।१)

ekā ṣaṣṭisahasrāṇi sutamekaṃ tathāparā |

41.2४१.२

गृह्णातु वंशकर्तारं प्रभागृह्णाद् बहूंस्तदा ॥ (४१।२)

gṛhṇātu vaṃśakartāraṃ prabhāgṛhṇād bahūṃstadā ||

42.1४२.१

एकं भानुमती पुत्रमगृह्णादसमञ्जसम् । (४२।१)

ekaṃ bhānumatī putramagṛhṇādasamañjasam |

42.2४२.२

ततः षष्टिसहस्राणि सुषुवे यादवी प्रभा ॥ (४२।२)

tataḥ ṣaṣṭisahasrāṇi suṣuve yādavī prabhā ||

43.1४३.१

खनन्तः पृथिवीं दग्धा विष्णुना ये ऽश्वमार्गणे । (४३।१)

khanantaḥ pṛthivīṃ dagdhā viṣṇunā ye 'śvamārgaṇe |

43.2४३.२

असमञ्जसस्तु तनयो यो ऽंशुमान्नाम विश्रुतः ॥ (४३।२)

asamañjasastu tanayo yo 'ṃśumānnāma viśrutaḥ ||

44.1४४.१

तस्य पुत्रो दिलीपस् तु दिलीपात्तु भगीरथः । (४४।१)

tasya putro dilīpas tu dilīpāttu bhagīrathaḥ |

44.2४४.२

येन भागीरथी गङ्गा तपः कृत्वावतारिता ॥ (४४।२)

yena bhāgīrathī gaṅgā tapaḥ kṛtvāvatāritā ||

45.1४५.१

भगीरथस्य तनयो नाभाग इति विश्रुतः । (४५।१)

bhagīrathasya tanayo nābhāga iti viśrutaḥ |

45.2४५.२

नाभागस्याम्बरीषोऽभूत् सिन्धुद्वीपस् ततो ऽभवत् ॥ (४५।२)

nābhāgasyāmbarīṣo'bhūt sindhudvīpas tato 'bhavat ||

46.1४६.१

तस्यायुतायुः पुत्रो ऽभूद् ऋतुपर्णस्ततोऽभवत् । (४६।१)

tasyāyutāyuḥ putro 'bhūd ṛtuparṇastato'bhavat |

46.2४६.२

तस्य कल्माषपादस्तु सर्वकर्मा ततः स्मृतः ॥ (४६।२)

tasya kalmāṣapādastu sarvakarmā tataḥ smṛtaḥ ||

47.1४७.१

तस्यानरण्यः पुत्रोऽभून्निघ्नस्तस्य सुतोऽभवत् । (४७।१)

tasyānaraṇyaḥ putro'bhūnnighnastasya suto'bhavat |

47.2४७.२

निघ्नपुत्राव् उभौ जाताव् अनमित्ररघू नृपौ ॥ (४७।२)

nighnaputrāv ubhau jātāv anamitraraghū nṛpau ||

48.1४८.१

अनामित्रो वनमगाद् भविता स कृते नृपः । (४८।१)

anāmitro vanamagād bhavitā sa kṛte nṛpaḥ |

48.2४८.२

रघोर् अभूद्दिलीपस्तु दिलीपादजकस्तथा ॥ (४८।२)

raghor abhūddilīpastu dilīpādajakastathā ||

49.1४९.१

दीर्घबाहुरजाज्जातश्चाजपालस्ततो नृपः । (४९।१)

dīrghabāhurajājjātaścājapālastato nṛpaḥ |

49.2४९.२

तस्माद्दशरथो जातस्तस्य पुत्रचतुष्टयम् ॥ (४९।२)

tasmāddaśaratho jātastasya putracatuṣṭayam ||

50.1५०.१

नारायणात्मकाः सर्वे रामस्तेष्वग्रजोऽभवत् । (५०।१)

nārāyaṇātmakāḥ sarve rāmasteṣvagrajo'bhavat |

50.2५०.२

रावणान्तकरस्तद्वद्रघूणां वंशवर्धनः ॥ (५०।२)

rāvaṇāntakarastadvadraghūṇāṃ vaṃśavardhanaḥ ||

51.1५१.१

वाल्मीकिस्तस्य चरितं चक्रे भार्गवसत्तमः । (५१।१)

vālmīkistasya caritaṃ cakre bhārgavasattamaḥ |

51.2५१.२

तस्य पुत्रौ कुशलवाव् इक्ष्वाकुकुलवर्धनौ ॥ (५१।२)

tasya putrau kuśalavāv ikṣvākukulavardhanau ||

52.1५२.१

अतिथिस्तु कुशाज्जज्ञे निषधस्तस्य चात्मजः । (५२।१)

atithistu kuśājjajñe niṣadhastasya cātmajaḥ |

52.2५२.२

नलस्तु नैषधस्तस्मान्नभास्तस्मादजायत ॥ (५२।२)

nalastu naiṣadhastasmānnabhāstasmādajāyata ||

53.1५३.१

नभसः पुण्डरीकोऽभूत्क्षेमधन्वा ततः स्मृतः । (५३।१)

nabhasaḥ puṇḍarīko'bhūtkṣemadhanvā tataḥ smṛtaḥ |

53.2५३.२

तस्य पुत्रोऽभवद्वीरो देवानीकः प्रतापवान् ॥ (५३।२)

tasya putro'bhavadvīro devānīkaḥ pratāpavān ||

54.1५४.१

अहीनगुस्तस्य सुतः सहस्राश्वस्ततः परः । (५४।१)

ahīnagustasya sutaḥ sahasrāśvastataḥ paraḥ |

54.2५४.२

ततश्चन्द्रावलोकस्तु तारापीडस्ततोऽभवत् ॥ (५४।२)

tataścandrāvalokastu tārāpīḍastato'bhavat ||

55.1५५.१

तस्यात्मजश् चन्द्रगिरिर् भानुश् चन्द्रस्ततोऽभवत् । (५५।१)

tasyātmajaś candragirir bhānuś candrastato'bhavat |

55.2५५.२

श्रुतायुर् अभवत्तस्माद् भारते यो निपातितः ॥ (५५।२)

śrutāyur abhavattasmād bhārate yo nipātitaḥ ||

56.1५६.१

नलौ द्वाव् एव विख्यातौ वंशे कश्यपसम्भवे । (५६।१)

nalau dvāv eva vikhyātau vaṃśe kaśyapasambhave |

56.2५६.२

वीरसेनसुतस्तद्वन्नैषधश्च नराधिपः ॥ (५६।२)

vīrasenasutastadvannaiṣadhaśca narādhipaḥ ||

57.1५७.१

एते वैवस्वते वंशे राजानो भूरिदक्षिणाः । (५७।१)

ete vaivasvate vaṃśe rājāno bhūridakṣiṇāḥ |

57.2५७.२

इक्ष्वाकुवंशप्रभवाः प्राधान्येन प्रकीर्तिताः ॥ (५७।२)

ikṣvākuvaṃśaprabhavāḥ prādhānyena prakīrtitāḥ ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MPur, 12

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit