सूत उवाच । (१।१)

स रथोऽधिष्ठितो देवैर्मासि मासि यथाक्रमम् । (१।२)

ततो वहत्यथादित्यं बहुभिर् ऋषिभिः सह ॥ (१।३)

गन्धर्वैरप्सरोभिश्च सर्पग्रामणिराक्षसैः । (२।१)

एते वसन्ति वै सूर्ये मासौ द्वौ द्वौ क्रमेण च ॥ (२।२)

धातार्यमा पुलस्त्यश्च पुलहश्च प्रजापती । (३।१)

उरगौ वासुकिश्चैव संकीर्णश्चैव तावुभौ ॥ (३।२)

तुम्बुरुर् नारदश्चैव गन्धर्वौ गायतां वरौ । (४।१)

कृतस्थलाप्सराश्चैव या च सा पुञ्जिकस्थला ॥ (४।२)

ग्रामण्यौ रथकृत्तस्य रथौजाश्चैव तावुभौ । (५।१)

रक्षो हेतिः प्रहेतिश्च यातुधानावुभौ ऋतौ ॥ (५।२)

मधुमाधवयोर्ह्येष गणो वसति भास्करे । (६।१)

वसन्ग्रीष्मे तु द्वौ मासौ मित्रश्च वरुणश्च वै ॥ (६।२)

ऋषी अत्रिर्वसिष्ठश्च नागौ तक्षकरम्भकौ । (७।१)

मेनका सहजन्या च हाहा हूहूश्च गायकौ ॥ (७।२)

रथंतरश्च ग्रामण्यौ रथकृच्चैव तावुभौ । (८।१)

पुरुषादो वधश्चैव यातुधानौ तु तौ स्मृतौ ॥ (८।२)

एते वसन्ति वै सूर्ये मासयोः शुचिशुक्रयोः । (९।१)

ततः सूर्ये पुनश्चान्या निवसन्ति स्म देवताः ॥ (९।२)

इन्द्रश्चैव विवस्वांश्च अङ्गिरा भृगुरेव च । (१०।१)

एलापत्त्रस्तथा सर्पः शङ्खपालश्च पन्नगः ॥ (१०।२)

विश्वावसुसुषेणौ च प्रातश्चैव रथश्च हि । (११।१)

प्रम्लोचेत्यप्सराश्चैव निम्रोचन्ती च ते उभे ॥ (११।२)

यातुधानस्तथा हेतिर्व्याघ्रश्चैव तु तावुभौ । (१२।१)

नभस्यनभसोरेतैर्वसन्तश्च दिवाकरे ॥ (१२।२)

मासौ द्वौ देवताः सूर्ये वसन्ति च शरदृतौ । (१३।१)

पर्जन्यश्चैव पूषा च भरद्वाजः सगौतमः ॥ (१३।२)

चित्रसेनश्च गन्धर्वस्तथा वा सुरुचिश्च यः । (१४।१)

विश्वाची च घृताची च उभे ते पुण्यलक्षणे ॥ (१४।२)

नागश्चैरावतश्चैव विश्रुतश्च धनंजयः । (१५।१)

सेनजिच्च सुषेणश्च सेनानीर् ग्रामणीस् तथा ॥ (१५।२)

चारो वातश्च द्वावेतौ यातुधानावुभौ स्मृतौ । (१६।१)

वसन्त्येते च वै सूर्ये मासयोश्च त्विषोर्जयोः ॥ (१६।२)

हैमन्तिकौ च द्वौ मासौ निवसन्ति दिवाकरे । (१७।१)

अंशो भगश्च द्वावेतौ कश्यपश्च क्रतुश्च तौ ॥ (१७।२)

भुजंगश्च महापद्मः सर्पः कर्कोटकस्तथा । (१८।१)

चित्रसेनश्च गन्धर्वः पूर्णायुश्चैव गायनौ ॥ (१८।२)

अप्सराः पूर्वचित्तिश्च गन्धर्वा ह्युर्वशी च या । (१९।१)

तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश्च सेनानीर् ग्रामणीश् च तौ ॥ (१९।२)

विद्युत्सूर्यश्च तावुग्रौ यातुधानौ तु तौ स्मृतौ । (२०।१)

सहे चैव सहस्ये च वसन्त्येते दिवाकरे ॥ (२०।२)

ततस्तु शिशिरे चापि मासयोर्निवसन्ति ते । (२१।१)

त्वष्टा विष्णुर्जमदग्निर्विश्वामित्रस्तथैव च ॥ (२१।२)

काद्रवेयौ तथा नागौ कम्बलाश्वतरावुभौ । (२२।१)

गन्धर्वौ धृतराष्ट्रश्च सूर्यवर्चाश्च तावुभौ ॥ (२२।२)

तिलोत्तमाप्सराश्चैव देवी रम्भा मनोरमा । (२३।१)

ग्रामणीर् ऋतजिच्चैव सत्यजिच्च महाबलः ॥ (२३।२)

ब्रह्मोपेतश्च वै रक्षो यज्ञोपेतस्तथैव च । (२४।१)

इत्येते निवसन्ति स्म द्वौ द्वौ मासौ दिवाकरे ॥ (२४।२)

स्थानाभिमानिनो ह्येते गणा द्वादश सप्तकाः । (२५।१)

सूर्यमापादयन्त्येते तेजसा तेज उत्तमम् ॥ (२५।२)

ग्रथितैस्तु वचोभिश्च स्तुवन्ति ऋषयो रविम् । (२६।१)

गन्धर्वाप्सरसश्चैव गीतनृत्यैरुपासते ॥ (२६।२)

विद्याग्रामणिनो यक्षाः कुर्वन्त्याभीषुसंग्रहम् । (२७।१)

सर्पाः सर्पन्ति वै सूर्ये यातुधानानुयान्ति च ॥ (२७।२)

वालखिल्या नयन्त्यस्तं परिवार्योदयाद्रविम् । (२८।१)

एतेषामेव देवानां यथावीर्यं यथातपः ॥ (२८।२)

यथायोगं यथाधर्मं यथातत्त्वं यथाबलम् । (२९।१)

तथा तपत्यसौ सूर्यस्तेषामिद्धस्तु तेजसा ॥ (२९।२)

भूतानामशुभं सर्वं व्यपोहति स्वतेजसा । (३०।१)

मानवानां शुभैर्ह्येतैर्ह्रियते दुरितं तु वै ॥ (३०।२)

दुरितं शुभचाराणां व्यपोहन्ति क्वचित्क्वचित् । (३१।१)

एते सहैव सूर्येण भ्रमन्ति सानुगा दिवि ॥ (३१।२)

तपन्तश्च जपन्तश्च ह्लादयन्तश्च वै प्रजाः । (३२।१)

गोपायन्ति स्म भूतानि ईहन्ते ह्यनुकम्पया ॥ (३२।२)

स्थानाभिमानिनां ह्येतत्स्थानं मन्वन्तरेषु वै । (३३।१)

अतीतानागतानां च वर्तन्ते साम्प्रतं च ये ॥ (३३।२)

एवं वसन्ति वै सूर्ये सप्तकास्ते चतुर्दश । (३४।१)

चतुर्दशेषु वर्तन्ते गणा मन्वन्तरेषु वै ॥ (३४।२)

ग्रीष्मे हिमे च वर्षासु मुञ्चमाना यथाक्रमम् । (३५।१)

धर्मं हिमं च वर्षं च यथाक्रममहर्निशम् ॥ (३५।२)

गच्छत्यसावनुदिनं परिवृत्य रश्मीन्देवान्पितॄंश्च मनुजांश्च सुतर्पयन्वै । (३६।१)

शुक्ले च कृष्णे तदहःक्रमेण कालक्षये चैव सुराः पिबन्ति ॥ (३६।२)

मासेन तच्चामृतमस्य मृष्टं सुवृष्टये रश्मिषु रक्षितं तु । (३७।१)

सर्वेऽमृतं तत्पितरः पिबन्ति देवाश्च सौम्याश्च तथैव काव्याः ॥ (३७।२)

सूर्येण गोभिर्हि विवर्धिताभिर् अद्भिः पुनश्चैव समुच्छ्रिताभिः । (३८।१)

वृष्ट्याभिवृष्टाभिर् अथौषधीभिर्मर्त्या अथान्नेन क्षुधं जयन्ति ॥ (३८।२)

तृप्तिश्च तेनार्धमासं सुराणां मासं सुधाभिः स्वधया पितॄणाम् । (३९।१)

अन्नेन जीवन्त्यनिशं मनुष्याः सूर्यः श्रितं तद्धि बिभर्ति गोभिः ॥ (३९।२)

इत्येष एकचक्रेण सूर्यस्तूर्णं प्रसर्पति । (४०।१)

तत्र तैरक्रमैरश्वैः सर्पतेऽसौ दिनक्षये ॥ (४०।२)

हरिर् हरिद्भिर् ह्रियते तुरंगमैः पिबत्यथापो हरिभिः सहस्रधा । (४१।१)

पुनः प्रमुञ्चत्यथ ताश्च यो हरिः स मुह्यमानो हरिभिस्तुरंगमैः ॥ (४१।२)

अहोरात्रं रथेनासावेकचक्रेण वै भ्रमन् । (४२।१)

सप्तद्वीपसमुद्रांश्च सप्तभिः सप्तभिर्द्रुतम् ॥ (४२।२)

छन्दोरूपैश्च तैरश्वैर्युतश्चक्रं ततः स्थितिः । (४३।१)

कामरूपैः सकृद्युक्तैः कामगैस्तैर्मनोजवैः ॥ (४३।२)

हरितैरव्यथैः पिङ्गैरीश्वरैर् ब्रह्मवादिभिः । (४४।१)

बाह्यतोऽनन्तरं चैव मण्डलं दिवसक्रमात् ॥ (४४।२)

कल्पादौ सम्प्रयुक्ताश्च वहन्त्याभूतसंप्लवम् । (४५।१)

आवृतो वालखिल्यैश्च भ्रमते रात्र्यहानि तु ॥ (४५।२)

ग्रथितैः स्ववचोभिश्च स्तूयमानो महर्षिभिः । (४६।१)

सेव्यते गीतनृत्यैश्च गन्धर्वाप्सरसां गणैः ॥ (४६।२)

पतंगैः पतगैरश्वैर्भ्राम्यमाणो दिवस्पतिः । (४७।१)

वीथ्याश्रयाणि चरति नक्षत्राणि तथा शशी ॥ (४७।२)

ह्रासवृद्धी तथैवास्य रश्मयः सूर्यवत्स्मृताः । (४८।१)

त्रिचक्रोभयतो ऽश्वश्च विज्ञेयः शशिनो रथः ॥ (४८।२)

अपां गर्भसमुत्पन्नो रथः साश्वः ससारथिः । (४९।१)

सहारैस्तैस्त्रिभिश्चक्रैर्युक्तः शुक्लैर्हयोत्तमैः ॥ (४९।२)

दशभिस्तुरगैर्दिव्यैर् असङ्गैस् तन्मनोजवैः । (५०।१)

सकृद्युक्ते रथे तस्मिन् वहन्तस्त्वायुगक्षयम् ॥ (५०।२)

संगृहीता रथे तस्मिञ्छ्वेतश्चक्षुःश्रवाश्च वै । (५१।१)

अश्वास्तमेकवर्णास्ते वहन्ते शङ्खवर्चसः ॥ (५१।२)

अजश्च त्रिपथश्चैव वृषो वाजी नरो हयः । (५२।१)

अंशुमान् सप्तधातुश्च हंसो व्योममृगस्तथा ॥ (५२।२)

इत्येते नामभिश्चैव दश चन्द्रमसो हयाः । (५३।१)

एवं चन्द्रमसं देवं वहन्ति स्मायुगक्षयम् ॥ (५३।२)

देवैः परिवृतः सोमः पितृभिः सह गच्छति । (५४।१)

सोमस्य शुक्लपक्षादौ भास्करे परतः स्थिते ॥ (५४।२)

आपूर्यते परो भागः सोमस्य तु अहःक्रमात् । (५५।१)

ततः पीतक्षयं सोमं युपगद्व्यापयन् रविः ॥ (५५।२)

पीतं पञ्चदशाहं च रश्मिनैकेन भास्करः । (५६।१)

आपूरयन्ददौ तेन भागं भागमहःक्रमात् ॥ (५६।२)

सुषुम्नाप्ययमानस्य शुक्ले वर्धन्ति वै कलाः । (५७।१)

तस्माद्ध्रसन्ति वै कृष्णे शुक्ले ह्याप्याययन्ति च ॥ (५७।२)

इत्येवं सूर्यवीर्येण चन्द्रस्याप्यायते तनुः । (५८।१)

पौर्णमास्यां प्रदृश्येत शुक्लः सम्पूर्णमण्डलः ॥ (५८।२)

एवमाप्यायते सोमः शुक्लपक्षेष्वहःक्रमात् । (५९।१)

ततो द्वितीयाप्रभृति बहुलस्य चतुर्दशी ॥ (५९।२)

अपां सारमयस्येन्दो रसमात्रात्मकस्य च । (६०।१)

पिबन्त्यम्बुमयं देवा मधु सौम्यं तथामृतम् ॥ (६०।२)

संभृतं त्वर्धमासेन अमृतं सूर्यतेजसा । (६१।१)

भक्षार्थमागतं सोमं पौर्णमास्यामुपासते ॥ (६१।२)

एकरात्रं सुराः सार्धं पितृभिरृषिभिश्च वै । (६२।१)

सोमस्य कृष्णपक्षादौ भास्कराभिमुखस्य वै ॥ (६२।२)

प्रक्षीयते परे ह्यात्मा पीयमानकलाक्रमात् । (६३।१)

त्रयश्च त्रिंशता सार्धं त्रयस्त्रिंशच्छतानि तु ॥ (६३।२)

त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि देवाः सोमं पिबन्ति वै । (६४।१)

इत्येवं पीयमानस्य कृष्णे वर्धन्ति ताः कलाः ॥ (६४।२)

क्षीयन्ते च ताः शुक्लाः कृष्णा ह्याप्याययन्ति च । (६५।१)

एवं दिनक्रमात्पीते देवैश्चापि निशाकरे ॥ (६५।२)

पीत्वार्धमासं गच्छन्ति अमावास्यां सुराश्च ते । (६६।१)

पितरश्चोपतिष्ठन्ति अमावास्यां निशाकरम् ॥ (६६।२)

ततः पञ्चदशे भागे किंचिच्छेषे निशाकरे । (६७।१)

ततोऽपराह्णे पितरो जघन्यदिवसे पुनः ॥ (६७।२)

पिबन्ति द्विकलं कालं शिष्टास्तास्तु कलास्तु याः । (६८।१)

विनिःसृष्टं त्वमावास्यां गभस्तिभ्यस्तदामृतम् ॥ (६८।२)

अर्धमाससमाप्तौ तु पीत्वा गच्छन्ति तेऽमृतम् । (६९।१)

सौम्या बर्हिषदश्चैव अग्निष्वात्ताश्च ये स्मृताः ॥ (६९।२)

काव्याश्चैव तु ये प्रोक्ताः पितरः सर्व एव ते । (७०।१)

संवत्सराश्च ये काव्याः पञ्चाब्दा वै द्विजाः स्मृताः ॥ (७०।२)

सौम्याः सुतपसो ज्ञेयाः सौम्या बर्हिषदस्तथा । (७१।१)

अग्निष्वात्तास् त्रयश्चैव पितृसर्गस्थिता द्विजाः ॥ (७१।२)

पितृभिः पीयमानायां पञ्चदश्यां तु वै कलाम् । (७२।१)

यावच्च क्षीयते तस्माद्भागः पञ्चदशस्तु सः ॥ (७२।२)

अमावास्यां तथा तस्य अन्तरा पूर्यते परः । (७३।१)

वृद्धिक्षयौ वै पक्षादौ षोडश्यां शशिनः मृतौ । (७३।२)

एवं सूर्यनिमित्ते ते क्षयवृद्धी निशाकरे ॥ (७३।३)